ಸರ್ಗ
ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ವಿರೂಪಕರಣ
ರಾಮನು ಮುಗುಳ್ನಗೆಯಿಂದ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಿಹಾಸದ ಉತ್ತರ, ಸೀತೆಯತ್ತ ಧಾವಿಸುವುದು, ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳ ಛೇದನ
ಕಾಮಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತಳಾದ ಶೂರ್ಪಣಖಿಗೆ ರಾಮನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ, ನಯವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ, ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತ ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಉತ್ತರ ಕಠೋರವಲ್ಲ, ಮೃದುವಾದುದು, ಪರಿಹಾಸಗರ್ಭಿತವಾದುದು — ‘ನಾನು ವಿವಾಹಿತನು, ಇವಳು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ ಇದ್ದಾಳೆ; ನಿನ್ನಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಸವತಿಯೊಡನೆ ಬಾಳುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಕರವಾದೀತು.’ ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಹಿತವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುವವನಂತೆ ಅವನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ನನ್ನ ತಮ್ಮ, ಶೀಲವಂತನು, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ವೀರ್ಯವಂತನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೆಂಬ ಹೆಸರಿನವನು, ಇನ್ನೂ ಅವಿವಾಹಿತನು. ಪತ್ನಿಯಿಲ್ಲದ ಅವನು ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ತರುಣನು, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನು; ನಿನ್ನ ಈ ರೂಪಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪನಾದ ಪತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷೀ, ನನ್ನ ಈ ತಮ್ಮನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಭಜಿಸು; ಸುಂದರಿಯೇ, ಸವತಿಯಿಲ್ಲದವಳಾಗಿ, ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ ಮೇರುವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ ಇವನನ್ನು ಸೇವಿಸು.’ ಮೇರು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಮೇರುವನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ, ಸವತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಅವಳಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದುದು ಎಂಬ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಕಳುಹಿಸುತ್ತ ಉಪಹಾಸವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಕಾಮದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾದ ಅವಳು ಆ ಪರಿಹಾಸವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವಳ ವಿನಾಶದ ಮೂಲ. ರಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕಾಮಮೋಹಿತ ರಾಕ್ಷಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಥಟ್ಟನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ಕಾಮದ ಚಂಚಲತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ, ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಇನ್ನೊಬ್ಬನತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ‘ವಿಸೃಜ್ಯ’ (ಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ಅನುರಾಗ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಅಸತ್ಯವನ್ನಾಗಿಸಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಮಾತಿನ ಆಶಯ ಬೇರೆ, ಅಕ್ಷರಗಳು ಬೇರೆ — ಇದೇ ಪರಿಹಾಸರೂಪದ ವ್ಯಾಜ (ನೆಪ).
ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಿನ್ನ ಈ ರೂಪಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಸುಂದರ ವರ್ಣದ ಪತ್ನಿ ನಾನೇ; ನನ್ನೊಡನೆ ನೀನು ಸುಖವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲೂ ವಿಹರಿಸುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ಆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಗೆ ತಕ್ಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಉತ್ತರ ವಿನಯದಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಜಸ್ತುತಿಯಿಂದಲೂ (ಹೊಗಳಿಕೆಯ ನೆಪದ ಹೀಯಾಳಿಕೆಯಿಂದಲೂ) ತುಂಬಿದೆ — ‘ಕಮಲವರ್ಣದವಳೇ, ನಾನಾದರೋ ದಾಸನು; ದಾಸನಿಗೆ ದಾಸಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ನೀನು ಹೇಗೆ ಬಯಸುವೆ? ನಾನು ಪೂಜ್ಯನಾದ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಅಧೀನನು, ನನಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಮೃದ್ಧನಾದ ಆ ಪೂಜ್ಯನಿಗೆ ನೀನು ಕಿರಿಯ ಪತ್ನಿಯಾಗು; ಅದರಿಂದ ನೀನು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಳೂ ಸಂತುಷ್ಟಳೂ ನಿರ್ಮಲವರ್ಣದವಳೂ ಆಗುವೆ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷೀ, ವಿರೂಪಿಯೂ ಅಸತಿಯೂ ಕರಾಳೆಯೂ ಒಳಸೆಳೆದ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳೂ ಮುದುಕಿಯೂ ಆದ ಈ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಂದರವರ್ಣದವಳೇ, ಸುಂದರಿಯೇ, ಯಾವ ವಿವೇಕಿ ಪುರುಷನು ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಮಾನವಿಯರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಸೀತೆಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದ ಅದೇ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿರೂಪಿ, ಅಸತಿ, ಕರಾಳೆ, ಒಳಸೆಳೆದ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳು’ ಎಂದು; ಪದಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವ ಈ ವ್ಯಂಗ್ಯರಚನೆ ಕವಿಯ ಚಾತುರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶೂರ್ಪಣಖಿಯಾದರೋ ಅದರೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳಿವೆ — ಹೊರಗೆ ವಿನಯ, ನಡುವೆ ಸ್ತುತಿ, ಒಳಗೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಪಹಾಸ. ‘ದಾಸನಿಗೆ ದಾಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಿರಿದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಮಲವರ್ಣಿನೀ’ (ನಿರ್ಮಲವರ್ಣದವಳು), ‘ವರವರ್ಣಿನಿ’ (ಸುಂದರವರ್ಣದವಳೇ) ಎಂಬ ಸ್ತುತಿಪದಗಳು ವಿರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ತಾವಾಗಿಯೇ ಉಪಹಾಸರೂಪವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರ ಶೈಲಿಭೇದವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಪರಿಹಾಸ ಶಾಂತವೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಆದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನದಾದರೋ ವಿಸ್ತಾರವೂ ತೀಕ್ಷ್ಣವೂ ಆದುದು.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕರಾಳೆಯೂ ಒಳಸೆಳೆದ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳೂ ಆದವಳು ಪರಿಹಾಸವನ್ನು ಅರಿಯಲಾರದವಳಾಗಿ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ನಿಜವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪರಿಹಾಸಾವಿಚಕ್ಷಣಾ’ (ಪರಿಹಾಸವನ್ನು ಅರಿಯಲಾರದವಳು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಇಡೀ ಆಪತ್ತಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾತಿನ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಅವಳು ಅದನ್ನು ಭರವಸೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಪರಂತಪನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಕಾಮಮೋಹಿತಳಾದ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಿರೂಪಿಯೂ ಅಸತಿಯೂ ಕರಾಳೆಯೂ ಒಳಸೆಳೆದ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳೂ ಮುದುಕಿಯೂ ಆದ ಈ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇಂದು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಈ ಮಾನವಿಯನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತೇನೆ, ಅನಂತರ ಸವತಿಯಿಲ್ಲದವಳಾಗಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೊಳ್ಳಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವಳು ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪದಿಂದ ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸೀತೆಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದಳು — ದೊಡ್ಡ ಉಲ್ಕೆಯೊಂದು ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರದತ್ತ ಎರಗುವಂತೆ. ಉಲ್ಕೆ-ರೋಹಿಣಿಯರ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಾರ್ಥಕ — ರೋಹಿಣಿ ಸೌಮ್ಯವೂ ಶುಭವೂ, ಉಲ್ಕೆಯಾದರೋ ಅಶುಭವೂ ವಿನಾಶಕಾರಿಯೂ. ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಂತೆ ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ತಡೆದು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರೀ, ಕ್ರೂರರಾದ ಅನಾರ್ಯರೊಡನೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡಬಾರದು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೋಡು, ವೈದೇಹಿ ಹೇಗೋ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಇದು ಪರಿಹಾಸದ ಫಲ ಎಂದು ಅವನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಥಂಚಿತ್ ಜೀವತೀಮ್’ (ಹೇಗೋ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸಂಕಟದ ತೀವ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಅನರ್ಥ ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕವಿ ಹಿಂದಿನ ಇಡೀ ಪ್ರಸಂಗದ ನೀತಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ರೂರರೊಡನೆ ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಬಾರದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಹಾಸ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯರು, ಕೇವಲ ಫಲವನ್ನೇ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹದಿನೈದು ಮತ್ತು ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮಾತು ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಅದೇ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೊತ್ತಿದೆ — ಇಲ್ಲಿನ ಪುನರುಕ್ತಿ ಕವಿಯ ದೋಷವಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಏಕನಿಷ್ಠವಾದ ದ್ವೇಷದ ಸೂಚಕ.
ರಾಮನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ವಿರೂಪಿಯೂ ಅಸತಿಯೂ ಅತಿಮತ್ತಳೂ ಡೊಳ್ಳುಹೊಟ್ಟೆಯವಳೂ ಆದ ಈ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸು.’ ವಧೆಯನ್ನು ಆದೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ, ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ — ಸ್ತ್ರೀವಧೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧ, ಆದರೆ ದಂಡನೆ ಅವಶ್ಯ ಎಂಬ ಮರ್ಯಾದೆ ಇಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿರಿದು ಅವಳ ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಘೋರಳಾದ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ವಿಕಾರವಾದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕಿರುಚುತ್ತ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಕಾಡಿನತ್ತ ಓಡಿಹೋದಳು. ವಿರೂಪಳೂ ಮಹಾಘೋರಳೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದವಳೂ ಆದ ಅವಳು ಮಳೆಗಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಆರ್ಭಟಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಳು. ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ, ನೋಡಲು ಘೋರಳಾದ ಅವಳು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿರೂಪಗೊಂಡ ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ, ಉಗ್ರತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಣ್ಣ ಖರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಸಿಡಿಲು ಬೀಳುವಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ಭಯದಿಂದಲೂ ಮೋಹದಿಂದಲೂ ಮೂರ್ಛಿತಳಾದ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅವಳು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ರಾಘವನು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದುದನ್ನೂ ತನ್ನ ವಿರೂಪಕರಣವನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಳು. ಕೊನೆಯ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಗತಿ ವೇಗಗೊಂಡು ಮುಂದಿನ ಸಂಗ್ರಾಮಪರ್ವದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳ ಆರ್ಭಟ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗುಡುಗುವ ಮೋಡದಂತೆ, ಅವಳ ಬೀಳುವಿಕೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ. ಎರಡೂ ಉಪಮೆಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು, ಎರಡೂ ಭಯಂಕರವಾದವು; ಅದರಿಂದ ಒಂದೇ ಭಾವ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಮಹತ್ತ್ವ ಇದು — ಇಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ; ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ವಿರೂಪಕರಣದಿಂದ ಖರ-ದೂಷಣರ ವಧೆ, ಅನಂತರ ರಾವಣನ ವೈರ, ಅನಂತರ ಸೀತಾಪಹರಣ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ ತೋರುವ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಡೀ ಮಹಾಕಥೆಯ ಮೂಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥