- सन्धिः
- अनर्थ + अर्थम् → अनर्थार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनर्थः अर्थः प्रयोजनं यस्याः तत् — बहुव्रीहिगर्भम् अव्ययीभावसदृशं क्रियाविशेषणम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘ताम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ — 21ನೇ ಸರ್ಗ
ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮರುವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಖರನ ಪ್ರಚೋದನೆ
ಖರನ ಸಾಂತ್ವನ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯ ನಿವೇದನೆ, ಶೋಕಸಾಗರದ ರೂಪಕ, ರಾಮವಧೆಯ ಯಾಚನೆ, ಖರನ ಹೀಯಾಳಿಕೆ, ಮತ್ತೆ ಮೂರ್ಛೆ
अस्मिन् सर्गे रामेण हतानां चतुर्दशानां राक्षसानां वार्ताम् आदाय पुनः पतिता शूर्पणखा खरेण सान्त्व्यते। खरः क्रुद्धः पृच्छति — ‘मया तव प्रियार्थम् एव ते शूराः राक्षसाः प्रेषिताः; किमर्थं पुनः रुद्यते? ते हि मम भक्ताः अनुरक्ताः; ते हन्यमानाः अपि न हन्यन्ते। मयि नाथे स्थिते अनाथवत् किं विलपसि? उत्तिष्ठ, वैक्लव्यं त्यज।’ ततः सा नयने विमृज्य निवेदयति — ‘हतश्रवणनासिका शोणितौघपरिक्लिन्ना अहम् इदानीम् एव त्वया सान्त्विता; त्वया प्रेषिताः चतुर्दश राक्षसाः रामेण मर्मभेदिभिः सायकैः समरे निहताः। तान् क्षणेन पतितान् दृष्ट्वा मम महान् त्रासः अभवत्।’ विषादनक्रैः अध्युषिते परित्रासोर्मिमालिनि शोकसागरे मग्नाम् आत्मानं वर्णयित्वा सा याचते — ‘यदि मयि अनुक्रोशः, यदि रामं प्रति शक्तिः तेजः वा, तर्हि दण्डकारण्यनिलयं राक्षसकण्टकं जहि; अन्यथा तव अग्रतः प्राणान् त्यक्ष्यामि।’ ततः तस्याः वाणी तिरस्कारं प्रति परिवर्तते — ‘त्वं शूरमानी न तु शूरः, मिथ्यारोपितविक्रमः; कुलपांसन, जनस्थानात् अपयाहि। मानुषौ रामलक्ष्मणौ हन्तुं न शक्नोषि इति निःसत्त्वस्य तव इह वासः कीदृशः? रामतेजसा अभिभूतः क्षिप्रं विनशिष्यसि।’ एवं बहुशः विलप्य प्रदरोदरी सा भ्रातुः समीपे नष्टसंज्ञा बभूव, कराभ्याम् उदरं हत्वा च भृशदुःखिता रुरोद — अनेन दृश्येन सर्गः समाप्यते।
१पतितां भगिनीं प्रति खरस्य सान्त्वनवचनम्
१स पुनः पतितां दृष्ट्वा क्रोधाच्छूर्पणखां पुनः।
उवाच व्यक्तया वाचा तामनर्थार्थमागताम्॥Seeing her fallen once again, Khara in his anger spoke in plain words to her who had come on an errand of ruin.
२मया त्विदानीं शूरास्ते राक्षसाः पिशिताशनाः।
त्वत्प्रियार्थं विनिर्दिष्टाः किमर्थं रुद्यते पुनः॥“It was for your sake that I dispatched those brave rākṣasas, eaters of raw flesh. Why are you weeping again?”
३भक्ताश्चैवानुरक्ताश्च हिताश्च मम नित्यशः।
हन्यमाना न हन्यन्ते न न कुर्युर्वचो मम॥“They are devoted to me, they are attached to me, they have always sought my good. Struck at, they are not to be struck down; nor could they fail to do my bidding.”
४किमेतच्छ्रोतुमिच्छामि कारणं यत्कृते पुनः।
हा नाथेति विनर्दन्ती सर्पवच्चेष्टसे क्षितौ॥“I wish to hear what the cause of this is — the cause for which you cry ‘Alas, my lord!’ and writhe upon the ground like a snake.”
५अनाथवद्विलपसि किं नु नाथे मयि स्थिते।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ मा मैवं वैक्लव्यं त्यज्यतामिति॥“Why do you lament like one who has no protector, when I, your protector, am standing here? Get up, get up, do not be like this; let this weakness be given up.”
६इत्येवमुक्ता दुर्धर्षा खरेण परिसान्त्विता।
विमृज्य नयने सास्रे खरं भ्रातरमब्रवीत्॥Spoken to thus and consoled by Khara, that unassailable creature wiped her streaming eyes and addressed her brother Khara.
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದನು, ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಖರನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಖರನು ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ, ಅನರ್ಥಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದ್ದ ಅವಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಮೊದಲ ಮಾತು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಇದೆ — ‘ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲೆಂದೇ ನಾನು ಆ ಶೂರರಾದ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೇಮಿಸಿದ್ದೆನು; ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಮತ್ತೆ ಏಕೆ ಅಳುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ?’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ತನಗಿರುವ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವರು ನನ್ನ ಭಕ್ತರು, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರು, ಯಾವಾಗಲೂ ನನ್ನ ಹಿತೈಷಿಗಳು; ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮೀರುವುದಂತೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.’ ಈ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಅವಧ್ಯರೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನ ಸೈನಿಕರೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು; ಇದರಿಂದ ಖರನ ಮುಂದಿನ ವಿನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆ ನೀನು ‘ಹಾ ನಾಥಾ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತ ಹಾವಿನಂತೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ನಾನು ನಿನಗೆ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಇರುವಾಗ ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದವಳಂತೆ ಏಕೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತೀಯೆ? ಏಳು, ಏಳು, ಹೀಗಾಗಬೇಡ, ಹೀಗಾಗಬೇಡ, ಈ ದೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಡು.’ ಹೀಗೆ ಖರನಿಂದ ಸಂತೈಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ರಾಕ್ಷಸಿ ಕಂಬನಿತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು ಅಣ್ಣನಾದ ಖರನಿಗೆ ಮರುನುಡಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂತ್ವನವೂ ದರ್ಪದಿಂದ ತುಂಬಿದುದೇ, ಕರುಣೆಯಿಂದಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಖರನು ತಂಗಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗಾದ ಅವಮಾನವನ್ನು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಸಾಂತ್ವನರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ತಿರಸ್ಕಾರದ ವಾಸನೆಯುಳ್ಳವು. ‘ನ ನ ಕುರ್ಯುಃ’ (ಮಾಡದಿರುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದ ನಿಷೇಧ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
In the previous sarga Rāma killed the fourteen rākṣasas, and Śūrpaṇakhā told Khara the whole story. Now she is seen fallen on the ground once more. Seeing her lying there, come to him on an errand of ruin, Khara spoke to her plainly and in anger. His first words were a question: ‘I sent those brave flesh-eating rākṣasas for your sake alone. Why are you weeping again?’ Then he declared his faith in his men: ‘They are devoted to me, loyal to me, and always seek my good. Struck at, they cannot be struck down, and they could never fail to do my bidding.’ The poet sets this boast here deliberately: the very soldiers he thinks unkillable had been killed in the previous sarga, and so Khara's own coming destruction is foreshadowed; the doubled negative in ‘never fail’ conveys his absolute certainty. Then he asked: ‘I want to hear the reason. Why do you writhe on the ground like a snake, crying “Alas, my lord!”? Why do you lament as if you had no protector, when I, your protector, am here? Get up, get up; don't be like this; give up this weakness.’ Even his consolation is full of pride rather than pity. Khara does not really ask about his sister's grief; he takes it as an insult to his own command, so that his questions, though meant to console, carry a tinge of scorn. Comforted in this way, the unassailable rākṣasī wiped her tear-filled eyes and answered her brother Khara.
२चतुर्दशराक्षसवधस्य निवेदनं शोकसागरवर्णनं च
७अस्मीदानीमहं प्राप्ता हतश्रवणनासिका।
शोणितौघपरिक्लिन्ना त्वया च परिसान्त्विता॥“It was only now that I came to you with my ears and nose cut off and soaked in a flood of blood, and you comforted me then.”
८प्रेषिताश्च त्वया शूरा राक्षसास्ते चतुर्दश।
निहन्तुं राघवं घोरं मत्प्रियार्थं सलक्ष्मणम्॥“And those fourteen fearsome rākṣasa warriors were sent by you, for my sake, to kill Rāghava along with Lakṣmaṇa.”
९ते तु रामेण सामर्षाः शूलपट्टिशपाणयः।
समरे निहताः सर्वे सायकैर्मर्मभेदिभिः॥“But they, furious, with pikes and halberds in their hands, were all struck down in the fight by Rāma with arrows that pierce the vitals.”
१०तान्भूमौ पतितान्दृष्ट्वा क्षणेनैव महाजवान्।
रामस्य च महत्कर्म महांस्त्रासोऽभवन्मम॥“When I saw those swift warriors laid low on the ground in a single moment, and saw that great feat of Rāma’s, a great terror came over me.”
११सास्मि भीता समुद्विग्ना विषण्णा च निशाचर।
शरणं त्वां पुनः प्राप्ता सर्वतो भयदर्शिनी॥“So I am frightened, shaken and despairing, O night-ranger. Seeing danger on every side, I have come to you for shelter once more.”
१२विषादनक्राध्युषिते परित्रासोर्मिमालिनि।
किं मां न त्रायसे मग्नां विपुले शोकसागरे॥“Why do you not rescue me, sunk in this wide ocean of sorrow, where despair lurks like a crocodile and terror runs in garlands of waves?”
१३एते च निहता भूमौ रामेण निशितैः शरैः।
ये च मे पदवीं प्राप्ता राक्षसाः पिशिताशनाः॥“These lie slain upon the ground by Rāma’s whetted arrows — and so do the flesh-eating rākṣasas who followed in my track.”
ಅವಳು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಈಗಷ್ಟೇ ನಾನು ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೆ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಸಂತೈಸಿದೆ. ಆಗ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ನೀನು ಘೋರರಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದೆ; ಅವರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೋದರು. ಆದರೆ ರೋಷಭರಿತರಾಗಿ ಶೂಲ-ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮರ್ಮಭೇದಕವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಭಯದ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾವೇಗದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಮನ ಆ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು, ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಭೀತಿಯುಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಭಯಗೊಂಡು, ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾಗಿ, ವಿಷಣ್ಣಳಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಭಯವನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತ ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ರೂಪಕದಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ವಿಷಾದಗಳೇ ಮೊಸಳೆಗಳಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ಭೀತಿಗಳೇ ಅಲೆಗಳ ಸಾಲಾಗಿರುವ ಅಂತಹ ವಿಶಾಲವಾದ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಈಗ ಏಕೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಆ ಹತರಾದವರನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಜಾಡನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ ಈ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನಿಂದ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಒಂದೇ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನೂ ಆತ್ಮದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಅಣ್ಣನ ಮೇಲಿನ ದೂರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಮ ಪದವೀಮ್’ (ನನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಜಾಡನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವಳದೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಹೋದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೂ ಹೊಣೆಯಿದೆ ಎಂದು ಅವಳೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ ಅವಳು ಆತ್ಮನಿಂದೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಣ್ಣನನ್ನೇ ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಾಳೆ.
First she reminded him of her earlier state: ‘Only just now I came to you with my ears and nose cut off, soaked in a flood of blood, and you comforted me. Then for my sake you sent fourteen fearsome rākṣasa warriors to kill Rāghava and Lakṣmaṇa. But furious though they were, with pikes and halberds in their hands, Rāma killed them all in the fight with arrows that pierce the vitals.’ Then she told the root of her fear: ‘When I saw those swift warriors lying on the ground in a single moment, and saw that great feat of Rāma's, a great terror came over me. So I am frightened, shaken and in despair, night-ranger; seeing danger on every side, I have come to you again for shelter.’ Then in a sustained image she described her state: ‘Why do you not rescue me, drowning in this wide ocean of sorrow, where despair lurks like crocodiles and terror rolls in garlands of waves?’ Finally she recalled the slain once more: ‘These flesh-eating rākṣasas who followed my track lie killed on the ground by Rāma's sharp arrows.’ So in a single speech she lays before him her fear, her helplessness and a reproach to her brother. ‘Who followed my track’ makes plain that the rākṣasas went under her guidance, so she too bore responsibility for their deaths; yet instead of blaming herself she goads her brother.
३रामवधार्थं याचना, ततः खरस्य भर्त्सनम्
१४मयि ते यद्यनुक्रोशो यदि रक्षःसु तेषु च।
रामेण यदि शक्तिस्ते तेजो वास्ति निशाचर॥“If you have any pity for me and for those rākṣasas, and if you have the strength or the fire to face Rāma, O night-ranger —”
१५दण्डकारण्यनिलयं जहि राक्षसकण्टकम्।
यदि रामममित्रघ्नं न त्वमद्य वधिष्यसि॥“— then kill him who has made his home in the Daṇḍaka forest, that thorn in the side of the rākṣasas. If you do not kill Rāma, my enemy-slaying foe, this very day,”
१६तव चैवाग्रतः प्राणांस्त्यक्ष्यामि निरपत्रपा।
बुद्ध्याहमनुपश्यामि न त्वं रामस्य संयुगे॥“then, lost to shame, I shall give up my life in front of you. With my own understanding I see this much: that against Rāma in the fight you”
१७स्थातुं प्रतिमुखे शक्तः सबलोऽपि महारणे।
शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्यारोपितविक्रमः॥“are not able to stand face to face, even with an army behind you, in the great battle. You fancy yourself a hero; a hero you are not — your valour is a thing falsely claimed.”
१८अपयाहि जनस्थानात्त्वरितः सहबान्धवः।
जहि त्वं समरे मूढान्यथा तु कुलपांसन॥“Go away from Janasthāna at once with all your kinsmen; or else kill the two of them in battle, fool — you, the stain of your line!”
ಅನಂತರ ಅವಳ ಮಾತು ಯಾಚನೆಯ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ — ‘ನನ್ನ ಮೇಲೂ ಹತರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೂ ನಿನಗೆ ಕನಿಕರವಿದ್ದರೆ, ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ನಿನಗೆ ಶಕ್ತಿಯಾಗಲಿ ತೇಜಸ್ಸಾಗಲಿ ಇದ್ದರೆ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾಗಿರುವ ಆ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು. ನನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆ ರಾಮನನ್ನು ಇಂದು ನೀನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನಾಚಿಕೆಗೆಟ್ಟ ನಾನು ನಿನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಬೆದರಿಕೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳ ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ. ಅನಂತರ ಅವಳ ಮಾತು ಯಾಚನೆಯಿಂದ ಹೀಯಾಳಿಕೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ — ‘ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ನೀನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರೆ. ನೀನು ಕೇವಲ ಶೂರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವವನು, ನಿಜವಾಗಿ ಶೂರನಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೀನೇ ಸುಳ್ಳಾಗಿ ಆರೋಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೀಯೆ. ಕುಲಕಳಂಕನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲು, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ತೊಲಗಿಹೋಗು.’ ‘ಶೂರಮಾನೀ ನ ಶೂರಃ’ (ಶೂರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡವನು, ಶೂರನಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದಗಳ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕವಿ ಖರನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ; ತಿರಸ್ಕಾರದೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಯಾಚನೆ ಖರನ ಕೋಪಾಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿಯಂತೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಪಯಾಹಿ ಜನಸ್ಥಾನಾತ್’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ‘ಮಾನುಷೌ ತೌ ನ ಶಕ್ನೋಷಿ’ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ತದ್ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮವಿದೆ; ನಡುವೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ‘ಜಹಿ ತ್ವಂ ಸಮರೇ ಮೂಢ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವಿದೆ.
Then her words became a plea: ‘If you have any pity for me and for those rākṣasas, and if you have the strength or the fire to face Rāma, night-ranger, then kill Rāma, who has made his home in the Daṇḍaka forest, that thorn in the side of the rākṣasas. If you do not kill Rāma, my enemy, today, I will lose all shame and give up my life before your eyes.’ The threat of taking her own life was her last weapon. Then her plea turned to abuse: ‘My own judgement tells me that even with an army behind you, you cannot stand face to face with Rāma in the great battle. You think yourself a hero, but a hero you are not; your valour is a false pretence. Either kill the two of them in battle, you fool, you stain on your family — or leave Janasthāna at once with all your kin.’ The contrast between thinking oneself a hero and being one pierces Khara's pride, and her plea, mixed with contempt, falls like an oblation into the fire of his anger.
४निर्वीर्यनिन्दा, रामतेजःस्मरणं, पुनः मूर्च्छा
१९मानुषौ तौ न शक्नोषि हन्तुं वै रामलक्ष्मणौ।
निःसत्त्वस्याल्पवीर्यस्य वासस्ते कीदृशस्त्विह॥“Since you cannot kill those two men, Rāma and Lakṣmaṇa, what sort of dwelling is this for you here, a creature of no substance and little strength?”
२०रामतेजोऽभिभूतो हि त्वं क्षिप्रं विनशिष्यसि।
स हि तेजःसमायुक्तो रामो दशरथात्मजः॥“Overwhelmed by Rāma’s splendour you will quickly perish; for Rāma, the son of Daśaratha, is filled with that splendour.”
२१भ्राता चास्य महावीर्यो येन चास्मि विरूपिता।
एवं विलप्य बहुशो राक्षसी प्रदरोदरी॥“And his brother is of vast might — it is he who disfigured me.” Having lamented at such length, that rākṣasī with the cavernous belly,
२२भ्रातुः समीपे शोकार्ता नष्टसंज्ञा बभूव ह।
कराभ्यामुदरं हत्वा रुरोद भृशदुःखिता॥stricken with grief beside her brother, lost her senses; beating her belly with both hands, she wept in bitter pain.
ಅವಳು ಮತ್ತೆ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮನುಷ್ಯರಾದ ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ, ಸತ್ತ್ವಹೀನನೂ ಅಲ್ಪವೀರ್ಯನೂ ಆದ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಎಂತಹದು? ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೋತು ನೀನು ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ಅವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಮಹಾವೀರ್ಯನು, ಅವನಿಂದಲೇ ನಾನು ಹೀಗೆ ವಿರೂಪಗೊಂಡೆನು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ವೈರವನ್ನೂ ಖರನ ವೈರವನ್ನೂ ಒಂದಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ತಾನೇ ವಿರೂಪಗೊಂಡವಳು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಅವನದೇ ಕುಲಗೌರವದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿ, ಬಿರುಕಿನಂತಹ ಹೊಟ್ಟೆಯುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಾರ್ತಳಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಳು; ಕೈಗಳಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಅತ್ತಳು. ಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಬಿದ್ದಿದ್ದಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ — ಈ ವೃತ್ತದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಅವಳ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳೂ ಕೇವಲ ಖರನ ಕೋಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಆದವು, ಅವಳು ಮಾತ್ರ ಅಸಹಾಯಳಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಳು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರದರೋದರೀ’ (ಬಿರುಕಿನಂತಹ ಹೊಟ್ಟೆಯುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ವಿಕೃತ ರೂಪವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವಳ ವಿಲಾಪ ಕರುಣದ ಬದಲು ಬೀಭತ್ಸವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶೈಲಿವಿಶೇಷ — ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಶೋಕವನ್ನೂ ರಸಭಂಗವಿಲ್ಲದೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
She heaped on more scorn: ‘Since you cannot kill those two men, Rāma and Lakṣmaṇa, what sort of place is this for you to live, a creature of no substance and little strength? Overpowered by Rāma's splendour you will soon perish, for Rāma, Daśaratha's son, is full of splendour, and his brother, who disfigured me, is of vast might.’ With these words she binds her feud and Khara's into one: she who had been disfigured ties her brother to it through the honour of his own family. Having lamented at such length, the rākṣasī with the cavernous belly lost her senses in her grief beside her brother, and beating her belly with both hands she wept in bitter pain. At the start of the sarga she had fallen, and at its end she falls again; by this circle the poet suggests that all her words served only to fan Khara's anger, while she herself remained as helpless as before. In the next part of the story Khara will march out with his army. The mention of her cavernous belly recalls her misshapen form, so that her lament provokes disgust rather than pity — for it is Vālmīki's way to describe even the grief of the enemy's side without breaking the mood of the poem.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥
ಪದವಿವರಣೆ
ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.
- सन्धिः
- पिशित + अशन → पिशिताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पिशितम् अश्नन्ति ये ते — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘राक्षसाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + निर् + दिष्ट → विनिर्दिष्ट — विसर्गस्य रेफादेशः (निस् → निर्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + निर् + दिश्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वि + नर्दन्ती → विनर्दन्ती — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + नर्द्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तस्य स्त्रीलिङ्गरूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- उत्तिष्ठ + उत्तिष्ठ → उत्तिष्ठोत्तिष्ठ — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- आम्रेडितम् — आदरार्थं द्विरुक्तं क्रियापदम्
- विभक्तिः
- लोट्लकारः, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (‘उद् + स्था’ धातोः)
- सन्धिः
- विक्लव + ष्यञ् → वैक्लव्य — आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विक्लव’ इत्यस्मात् भावार्थे ष्यञ्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि प्रयोगे)
- सन्धिः
- दुस् + धर्षा → दुर्धर्षा — विसर्गस्य रेफादेशः (सकारस्य रेफः)
- समासः
- दुःखेन धर्षितुं शक्या — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + सान्त्विता → परिसान्त्विता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + सान्त्व्’ इति णिजन्तधातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अन्तः सन्धिकार्यं नास्ति — सर्वे अवयवाः व्यञ्जनान्ताः स्वरादयः च न सन्ति
- समासः
- हते श्रवणे नासिका च यस्याः सा — बहुव्रीहिः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शोणित + ओघ → शोणितौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- शोणितस्य ओघेन परिक्लिन्ना — तृतीयातत्पुरुषगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सह + लक्ष्मण → सलक्ष्मण — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः (बहुव्रीहौ सहस्य सः)
- समासः
- लक्ष्मणेन सहितः — सहपूर्वपदो बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘राघवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अन्तः स्वरसन्धिः नास्ति; ‘पाणि’ इत्यस्य प्रथमाबहुवचने ‘पाणयः’
- समासः
- शूलं पट्टिशः च पाणौ येषां ते — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मर्मन् + भेदिन् → मर्मभेदिन् — पदान्तनकारलोपः समासे
- समासः
- मर्माणि भिन्दन्ति इति मर्मभेदिनः, तैः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘सायकैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- महत् + जव → महाजव — ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ आदेशः
- समासः
- महान् जवः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + उद् + विग्ना → समुद्विग्ना — मकारस्य अनुनासिकसन्धिः, ‘उद्’ इत्यस्य दकारः रक्षितः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + उद् + विज्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- भय + दर्शिन् → भयदर्शिन् — सन्धिकार्यं नास्ति; स्त्रियां ङीप्
- समासः
- भयं पश्यति इति भयदर्शिनी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- नक्र + अधि → नक्राधि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अधि + उषित → अध्युषित — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- विषादाः एव नक्राः, तैः अध्युषितम्, तस्मिन् — रूपकगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘शोकसागरे’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परित्रास + ऊर्मि → परित्रासोर्मि — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ)
- समासः
- परित्रासाः एव ऊर्मयः, तासां माला यस्मिन् तत्, तस्मिन् — रूपकगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- अनु + क्रोश → अनुक्रोश — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु + क्रुश्’ धातोः घञन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- दण्डक + अरण्य → दण्डकारण्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दण्डकारण्यं निलयः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इति अध्याहार्यम्)
- सन्धिः
- न + मित्र → अमित्र — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
- समासः
- अमित्रान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निस् + अपत्रपा → निरपत्रपा — विसर्गस्य रेफादेशः (स् → र् स्वरात् पूर्वम्)
- समासः
- निर्गता अपत्रपा लज्जा यस्याः सा — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + मुख → प्रतिमुख — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मुखस्य प्रति — अव्ययीभावः (अत्र सप्तम्यन्तरूपेण प्रयुक्तः)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- मिथ्या + आरोपित → मिथ्यारोपित — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- मिथ्या आरोपितः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- कुल + पांसन → कुलपांसन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कुलं पांसयति मलिनयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + सत्त्व → निःसत्त्व — सकारस्य विसर्गादेशः
- समासः
- निर्गतं सत्त्वं बलं यस्य सः, तस्य — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रदर + उदरी → प्रदरोदरी — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- प्रदरः गुहा इव उदरं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + ज्ञा → संज्ञा — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- नष्टा संज्ञा चेतना यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्