ಸರ್ಗ
ದೂಷಣವಧೆ ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ
ದೂಷಣನು ಐದು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ದೂಷಣನು ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದುದು, ಅವನ ತೋಳುಗಳ ಛೇದನ ಮತ್ತು ವಧೆ, ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿಯ ಮೂವರ ನಿಧನ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ಸಂಹಾರ, ಖರನ ಆಗಮನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ಹೋಗಲೂ ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ದೂಷಣನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯ ಹತವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಭಯಂಕರ ವೇಗದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟದ ಐದು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ‘ಅನಿವರ್ತಿನಃ’ (ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸದ ಅಂತಹವರನ್ನೇ ಆರಿಸಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಧಾರಣ ಸೈನಿಕರು ಮೊದಲೇ ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ಅವರು ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಕಲ್ಲುಮಳೆಯಿಂದ, ಮರಗಳಿಂದ, ಎಡೆಬಿಡದ ಶರವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ಮಳೆಗರೆದರು. ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳ ಪ್ರಾಣಹರವಾದ ಆ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದುರುಗೊಂಡನು. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಹಾರಕಾಲದಲ್ಲೂ ಅವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಯುದ್ಧ ಋಷಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ಆ ಮಳೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿದ ಎತ್ತಿನಂತೆ ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿಂತು, ಅವನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗಾಗಿ ಪರಮ ಕೋಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಎತ್ತಿನ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ — ಮೋಡ ಮಳೆಗರೆಯುವಾಗ ಎತ್ತು ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ವೇಗದಿಂದ ಹಾಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ರಾಮನು ದೂಷಣಸಹಿತವಾದ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಹೊಸ ಪರ್ವವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಳಿದಿದ್ದರು; ಈಗ ಸೇನಾಪತಿಯೇ ಆರಿಸಿದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಯೋಧರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಆಯುಧಗಳೂ ಬೇರೆ — ಕೇವಲ ಬಾಣಗಳಲ್ಲ, ಬಂಡೆಗಳೂ ಮರಗಳೂ, ಇದು ಅವರ ಆಸುರೀ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾದರೋ ಶಾಂತವಾದುದೇ — ಅವನು ಮೊದಲು ಮಳೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಕೋಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಗತಿ ಅವನ ಧೈರ್ಯದ ಪರಿಚಾಯಕವೇ.
ಅನಂತರ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೆಡಿಸುವ ಸೇನಾಪತಿ ದೂಷಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ತಡೆದನು. ‘ಶತ್ರುದೂಷಣಃ’ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೆಡಿಸುವವನು) ಎಂಬುದು ಅವನ ಹೆಸರಿನದೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ — ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದೂಷಿಸುವವನು ದೂಷಣ. ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನಾದರೋ ಕ್ಷುರ ಎಂಬ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು; ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಬಾಣದಿಂದ ಸಾರಥಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಹಾರಿಸಿದನು, ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಎದೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಬಿಲ್ಲು ತುಂಡಾದವನೂ ರಥವಿಲ್ಲದವನೂ ಕುದುರೆಗಳು ಹತರಾದವನೂ ಸಾರಥಿ ಹತನಾದವನೂ ಆದನು — ರಥಿಕನ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾದವು. ಆಗ ಅವನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಹ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದನು; ಅದು ಚಿನ್ನದ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ದೇವಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಮರ್ದಿಸಬಲ್ಲದಾಗಿತ್ತು, ಹರಿತವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮೊಳೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಶತ್ರುಗಳ ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ತೋಯ್ದಿತ್ತು, ವಜ್ರ-ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮನಾದ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಶತ್ರುಗಳ ಗೋಪುರಗಳನ್ನೂ ಸೀಳಬಲ್ಲದಾಗಿತ್ತು. ಆಯುಧದ ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಆಯುಧ ಎಷ್ಟು ಭಯಂಕರವೋ ಅಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚು ಅದರ ನಿಷ್ಫಲತೆ. ಮಹಾಸರ್ಪದಂತಹ ಆ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ ನಿಶಾಚರ ದೂಷಣನು ರಾಮನತ್ತ ಎರಗಿದನು. ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಆಭರಣಸಹಿತವಾದ ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳನ್ನು ರಾಘವನು ಎರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಕೈಜಾರಿದ ಆ ಮಹಾಕಾಯದ ಪರಿಘವು ಕೈಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನ ಮುಂದೆ ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಚೆಲ್ಲಾಡಿದ ಕೈಗಳೊಡನೆ ದೂಷಣನೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು — ದಂತಗಳು ಮುರಿದು ಬೀಳುವ ಮನಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಗಜದಂತೆ. ದೂಷಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಖರನ ನಂತರದ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಯೋಧನಾಗಿದ್ದನು. ಕವಿ ಮೊದಲು ಅವನ ರಥದ ವಿನಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಆಯುಧವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಅವನ ತೋಳುಗಳ ಛೇದನವನ್ನು. ಪರಿಘದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಚಿನ್ನದ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಮೊಳೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು, ವಜ್ರಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳದ್ದು, ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಸೀಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು. ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಆ ಭಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಿವಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೋಳುಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಮಹಾಗಜದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ವೀ’ ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ — ದಂತಗಳಿಲ್ಲದ ಆನೆ ಬಲಹೀನವೇ, ಹಾಗೆಯೇ ತೋಳುಗಳಿಲ್ಲದ ವೀರನೂ. ‘ಶಕ್ರಧ್ವಜ ಇವಾಗ್ರತಃ’ (ಮುಂದೆ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಇಂದ್ರಧ್ವಜವನ್ನು ಮಹೋತ್ಸವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸನ ಗರ್ವದ ಚಿಹ್ನೆಯಾದ ಆ ಪರಿಘರೂಪದ ಆಯುಧ ಅವನ ಮುಂದೆಯೇ ಬಿದ್ದಿತು.
ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ದೂಷಣನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ (ಭಲೇ ಭಲೇ) ಎನ್ನುತ್ತ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದವು. ಜೀವಿಗಳ ಆ ಪ್ರಶಂಸೆ ರಾಮನ ಕರ್ಮದ ಧರ್ಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ವಾಕ್ಯ ಸರ್ಗದ ನಡುವೆ ಇದ್ದರೂ ಇಡೀ ಯುದ್ಧದ ನೈತಿಕ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ. ಇದೇ ನಡುವೆ ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾದ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿಯ ಮೂವರು ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು — ಮಹಾಕಪಾಲ, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲನಾದ ಪ್ರಮಾಥಿ. ಮಹಾಕಪಾಲನು ದೊಡ್ಡ ಶೂಲವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷನು ಪಟ್ಟಿಶವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಪ್ರಮಾಥಿಯು ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂದರು. ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ರಾಘವನು ಹರಿತವಾದ ತುದಿಯ ಮಸೆದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡನು — ಗೃಹಸ್ಥನು ಬಂದ ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುವಂತೆ. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಈ ಉಪಮೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ವ್ಯಂಗ್ಯರೀತಿ — ಯಾರು ಏನನ್ನು ತರುತ್ತಾರೋ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಸತ್ಕಾರ. ರಘುನಂದನನು ಮಹಾಕಪಾಲನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಅಸಂಖ್ಯ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಪ್ರಮಾಥಿಯನ್ನು ಮಥಿಸಿದನು, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷನ ದಪ್ಪ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದನು. ಹತನಾದ ಅವನು ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾವೃಕ್ಷದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಮನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದೂಷಣನ ಐದು ಸಾವಿರ ಅನುಚರರನ್ನೂ ಐದು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೇ ಕೊಂದು ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸರ ಹೆಸರುಗಳು ಅವರ ಆಯುಧಗಳೊಡನೆಯೇ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಮಹಾಕಪಾಲ ಶೂಲದೊಡನೆ, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ ಪಟ್ಟಿಶದೊಡನೆ, ಪ್ರಮಾಥಿ ಕೊಡಲಿಯೊಡನೆ. ರಾಮನೂ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ಅವನ ಹೆಸರಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದ ವಧೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷನ (ದಪ್ಪ ಕಣ್ಣಿನವನ) ದಪ್ಪ ಕಣ್ಣುಗಳೇ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಪ್ರಮಾಥಿ (ಮಥಿಸುವವನು) ಮಥಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಮಹಾಕಪಾಲನ (ದೊಡ್ಡ ತಲೆಬುರುಡೆಯವನ) ಕಪಾಲವೇ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪದಕ್ರೀಡೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದು ಕಥೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಣೀಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೃತ್ಯುಪಾಶಾವಪಾಶಿತಾಃ’ (ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮೊದಲೇ ಅವರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯುದ್ಧದ ಫಲವನ್ನು ಓದುಗನು ಅವರು ಬರುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ; ಹೆಸರುಳ್ಳ ಮೂವರ ವಧೆಯನ್ನಾದರೋ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಸಮತೆಯನ್ನು ಕವಿ ತಿಳಿದೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ದೂಷಣನೂ ಅವನ ಅನುಚರರೂ ಹತರಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಖರನು ಮಹಾಬಲರಾದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ಈ ದೂಷಣನು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೇ, ನೀವು ಮಹಾಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಹೋಗಿ, ಈ ಕುಮಾನುಷನಾದ (ಕೀಳು ಮನುಷ್ಯನಾದ) ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿ ನಾನಾ ಆಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿರಿ.’ ‘ಕುಮಾನುಷಃ’ (ಕೀಳು ಮನುಷ್ಯ) ಎಂಬುದು ಖರನ ಅವಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದ; ಆದರೆ ಅವನದೇ ಸೈನ್ಯ ಆ ಕೀಳೆನಿಸಿಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ನಿಃಶೇಷವಾಗಿ ಹತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ವಿಡಂಬನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಖರನು ಸ್ವತಃ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನೊಡನೆ ಶ್ಯೇನಗಾಮಿ, ಪೃಥುಗ್ರೀವ, ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ವಿಹಂಗಮ, ದುರ್ಜಯ, ಕರವೀರಾಕ್ಷ, ಪರುಷ, ಕಾಲಕಾರ್ಮುಕ, ಹೇಮಮಾಲಿ, ಮಹಾಮಾಲಿ, ಸರ್ಪಾಸ್ಯ, ರುಧಿರಾಶನ — ಈ ಹನ್ನೆರಡು ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಬಲಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಸೈನಿಕರೊಡನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದರು. ಹೆಸರುಗಳ ಈ ಎಣಿಕೆ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಸರೂ ಅದನ್ನು ಧರಿಸಿದವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನು ಗಿಡುಗದಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿ, ಒಬ್ಬನು ರಕ್ತಭಕ್ಷಕ, ಒಬ್ಬನು ಹಾವಿನ ಮುಖದವನು ಎಂದು. ಖರನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ದೂಷಣನ ವಧೆಯ ಕಥನ, ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಚೋದನೆ, ಮತ್ತು ರಾಮನ ಅವಜ್ಞೆ. ಈ ಅವಜ್ಞೆಯೇ ಅವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೂಲದೋಷ; ಸೈನ್ಯದ ಕ್ಷಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಎದುರಾಳಿಯ ಬಲವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೆರಡು ಬಲಾಧ್ಯಕ್ಷರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಓದಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಖರನ ಸೈನ್ಯದ ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅವರು ರಣಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ‘ಸಸೈನಿಕಾಃ’ (ಸೈನಿಕರೊಡನೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಹನ್ನೆರಡು ಮಂದಿಯಲ್ಲ, ಹನ್ನೆರಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸೇನಾವಾಹಿನಿಗಳೇ ಬಂದವು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ‘ಯುದ್ಧ್ವಾ’ (ಹೋರಾಡಿ) ಎಂಬ ಮುದ್ರಿತ ರೂಪ ಯುಧ್ ಧಾತುವಿನ ಕ್ತ್ವಾಂತ (ಪೂರ್ವಕಾಲಿಕ) ರೂಪ, ‘ಹನಧ್ವಮ್’ (ಕೊಲ್ಲಿರಿ) ಎಂಬುದು ಲೋಟ್ (ಆಜ್ಞಾರ್ಥ) ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನ; ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಖರನ ಆಜ್ಞೆಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ.
ಅನಂತರ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ವಜ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಸೈನ್ಯದ ಉಳಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಆ ಬಾಣಗಳು ಹೊಗೆಯಾಡುವ ಬೆಂಕಿಗಳಂತಿದ್ದವು, ಸಿಡಿಲುಗಳು ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸುವಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದವು. ರಾಮನು ನೂರು ಕರ್ಣಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೂರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು, ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಂದನು. ಸಂಖ್ಯೆಯ ಈ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಒಂದು ಬಾಣಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸ, ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ; ಅವನ ಗುರಿ ಅಷ್ಟು ಅಮೋಘ. ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕವಚ-ಆಭರಣಗಳು ಒಡೆದು, ಬಿಲ್ಲುಗಳು ತುಂಡುತುಂಡಾಗಿ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಆ ನಿಶಾಚರರು ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದರು. ಕೂದಲು ಕೆದರಿದ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದ, ಬಿದ್ದ ಅವರಿಂದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯು ದರ್ಭೆಗಳಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಶಾಲವಾದ ಮಹಾವೇದಿಯಂತಾಯಿತು. ಯಜ್ಞವೇದಿಯ ಈ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಮರಣೀಯ — ಋಷಿಗಳ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬಂದಿದ್ದ ಖರನ ಸೈನ್ಯವೇ ಈಗ ವೇದಿಯಂತೆ ಮಲಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಪ್ರತೀಕದಿಂದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾಘೋರ ಕಾಡು ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೂಡಿ, ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ, ನರಕಸದೃಶವಾಯಿತು. ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮಗಳ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನಿಂದ, ಅದೂ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹತರಾದರು. ಆ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿದವರು ಮಹಾರಥಿಯಾದ ಖರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ ತ್ರಿಶಿರ — ಶತ್ರುಸೂದನನಾದ ರಾಮನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದನು. ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ, ಘೋರರಾದ, ಸಹಿಸಲಾಗದ ರಾಕ್ಷಸರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಿಂದಲೇ ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಭಯಂಕರ ಸೈನ್ಯವು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಹತವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಖರನು ಮಹಾರಥದಲ್ಲಿ, ವಜ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿದ ಇಂದ್ರನಂತೆ, ಆ ರಾಮನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ ಮೂರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ — ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಹಾರ, ಸಂಖ್ಯೆಯ ನಿರ್ದೇಶನ, ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದ ಸೂಚನೆ. ‘ಏಕೇನ ರಾಮೇಣ ಮಾನುಷೇಣ ಪದಾತಿನಾ’ (ಒಬ್ಬನೇ, ಮನುಷ್ಯನಾದ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಮನಿಂದ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ಇಡೀ ಪ್ರಕರಣದ ಸಾರ — ಒಬ್ಬ, ಮನುಷ್ಯ, ಕಾಲಾಳು ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ವಿಷಮತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಥಿಕರು, ಗಜಾರೋಹಿಗಳು, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು ಇದ್ದರು. ಆದರೂ ವಿಜಯ ಧರ್ಮಪಕ್ಷಕ್ಕೇ ಆಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ವೇಗ ಶಾಂತವಾಗಿ ಗಂಭೀರವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರಬಂಧದ ಒಂದು ಅಂಕ ಮುಗಿದು ಇನ್ನೊಂದು ಆರಂಭವಾಗುವಂತೆ. ‘ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾ ವಸುಧಾ ಕೃತ್ಸ್ನಾ’ (ವಿಶಾಲವಾದ ಇಡೀ ಭೂಮಿ) ಎಂಬುದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಆಸ್ತೀರ್ಣಾ’ (ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂದಿದೆ. ಅರ್ಥ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ — ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಎಂದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥