ಸರ್ಗ
ತ್ರಿಶಿರನ ವಧೆ
ತ್ರಿಶಿರನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಖರನ ಅನುಮತಿ, ತ್ರಿಶಿರ-ರಾಮರ ಸಂಗ್ರಾಮ, ತ್ರಿಶಿರನ ಶಿರಶ್ಛೇದ, ರಾಕ್ಷಸರ ಪಲಾಯನ, ಖರನ ಪುನರಾಗಮನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಖರನು ಸ್ವತಃ ರಥದಲ್ಲಿ ರಾಮನತ್ತ ಹೊರಟಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸೇನಾನಾಯಕನಾದ ತ್ರಿಶಿರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವನು ಹೊರಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ವಾಹಿನೀಪತಿಃ’ (ಸೇನಾನಾಯಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಾನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಖರನ ಸೈನ್ಯದ ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸು, ನೀನು ಈ ಸಾಹಸದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿ; ನೋಡು, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಆಯುಧವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ — ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ಈ ರಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇವನಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಾಗುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಇವನು ನನಗೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ತಡೆದು ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿರ್ಣಾಯಕನಾಗಿ ನಿಲ್ಲು. ರಾಮನು ಹತನಾದರೆ ನೀನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವೆ, ನಾನು ಹತನಾದರೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ.’ ‘ಪ್ರಾಶ್ನಿಕಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವವನು ಪ್ರಾಶ್ನಿಕ; ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ನಡುವಿನ ವಿವಾದದಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೃತ್ಯುವಿನ ಆಸೆಯಿಂದ (ವಿಜಯದ ಆಸೆಯೆಂದು ತಿಳಿದು) ಅವನಿಂದ ಒಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಖರನು ‘ಹೋಗು, ಹೋರಾಡು’ ಎಂದು ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ತ್ರಿಶಿರನು ರಾಘವನತ್ತ ಹೊರಟನು. ‘ಮೃತ್ಯುಲೋಭಾತ್’ (ಮೃತ್ಯುವಿನ ಆಸೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ಮನಮುಟ್ಟುವಂತಹದು — ತ್ರಿಶಿರನು ವಿಜಯವನ್ನು ಆಸೆಪಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಮೃತ್ಯುವನ್ನೇ ಆಸೆಪಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕವಿಗೆ ಗೊತ್ತು; ಈ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಗತಿ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸಪಕ್ಷದ ಆಂತರಿಕ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಖರನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನದೇ ಸೇನಾನಾಯಕನು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ದೂಷಣನ ವಧೆಯ ನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಹುಟ್ಟಿದೆ, ಅವರು ನಾಯಕನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಶಿರನ ಮಾತು ಹೊರಗೆ ಶೌರ್ಯಪೂರ್ಣವೇ; ಆದರೂ ಜಯ-ಪರಾಜಯಗಳೆರಡರ ಸಂಭಾವ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವನ ಭಯದ ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಹೌದು.
ತ್ರಿಶಿರನು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಹೊಳೆಯುವ ರಥದಲ್ಲೇ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು, ಮೂರು ಶಿಖರಗಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತ. ಈ ಉಪಮೆ ಹೆಸರಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದುದು — ಯಾರಿಗೆ ಮೂರು ತಲೆಗಳಿವೆಯೋ ಅವನು ಮೂರು ಶಿಖರಗಳ ಪರ್ವತದಂತೆ. ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಅವನು ಬಾಣಧಾರೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ, ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ದುಂದುಭಿಯಂತಹ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಒದ್ದೆಯಾದ ದುಂದುಭಿಯ ಧ್ವನಿ ಗಂಭೀರವಾದರೂ ಮಂದವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯದೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾಂದ್ಯವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಝಳಪಿಸುತ್ತ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಅವನನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡನು. ಅತಿಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರ ಹೋರಾಟವು ಆಗ ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಆನೆಯ ಹೋರಾಟದಂತೆ ತುಮುಲವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ತ್ರಿಶಿರನಿಂದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅಸಹನಶೀಲನಾದ ರಾಮನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಸಂರಬ್ಧನಾಗಿ ಹೀಗೆಂದನು — ‘ಆಹಾ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶೂರನಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಲ ಇಂತಹದು, ಇದರಿಂದ ನಾನು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ! ಈಗ ನನ್ನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯಿಂದ ಹೊರಟ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ರಾಮನ ಈ ಮಾತು ಪರಿಹಾಸಗರ್ಭಿತವೂ ಹೌದು, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಗರ್ಭಿತವೂ ಹೌದು; ‘ಪುಷ್ಪೈಃ ಇವ’ (ಹೂವುಗಳಿಂದ ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಹಾಸದಿಂದ ಅವನು ಎದುರಾಳಿಯ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ತುಚ್ಛೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂರಬ್ಧನಾದ ಅವನು ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಪ್ರಧಾನ — ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ಮತ್ತು ಸಿಂಹ-ಆನೆಯ ಉಪಮೆ. ಮೊದಲನೆಯದರಿಂದ ತ್ರಿಶಿರನ ಸ್ಥೂಲತೆಯೂ ಎತ್ತರವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಸಮಬಲ. ಆದರೆ ಸಿಂಹ-ಆನೆಯ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸಿಂಹ, ಯಾರು ಆನೆ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಓದುಗನ ಬುದ್ಧಿಗೇ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಹಣೆಗೆ ಮೂರು ಬಾಣಗಳು ತಾಗಿದವು — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗಾದ ಏಕೈಕ ಗಾಯ ಇದೇ, ಅದು ಅವನನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಾಮನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಶಾಂತನು, ಆದರೆ ಅವಮಾನವಾದಾಗ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮಾತಾದರೋ ಕಠೋರವಲ್ಲ, ಉಪಹಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು. ‘ಆಶೀವಿಷೋಪಮಾನ್’ (ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ) ಎಂಬ ಬಾಣಗಳ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದ ತೀವ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನು ತ್ರಿಶಿರನ ಎದೆಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಅನಂತರ ಬಾಗಿದ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ತೇಜಸ್ವಿಯು ಅವನ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದನು, ಎಂಟು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ರಥದ ಪೀಠದಲ್ಲೇ ಉರುಳಿಸಿದನು. ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ರಾಮನು ಅವನ ಎತ್ತರದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ನಾಶವಾದ ಆ ರಥದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಅವನು ಜಡನಾದನು. ಅನಂತರ ಅಳೆಯಲಾಗದ ಆತ್ಮಶಕ್ತಿಯ, ರೋಷಗೊಂಡ ರಾಮನು ವೇಗವುಳ್ಳ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೂರು ತಲೆಗಳನ್ನು ಕೆಡವಿದನು. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ, ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸಮರನಿರತ ನಿಶಾಚರನು ಮೊದಲೇ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ತಲೆಗಳೊಡನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದನು. ‘ಧೂಮಶೋಣಿತೋದ್ಗಾರೀ’ (ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಉಗುಳುವವನು) ಎಂಬ ಪದ ಭಯಂಕರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಕೊರಳಿನಿಂದ ಹೊಗೆಸಹಿತವಾದ ರಕ್ತವನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತ ಅವನು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಹಬೆಯೊಡನೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತ’ ಎಂದು ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಹತರಾಗದೆ ಉಳಿದ, ಖರನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮುರಿದುಬಿದ್ದು, ಹುಲಿಯಿಂದ ಹೆದರಿದ ಜಿಂಕೆಗಳಂತೆ ಓಡತೊಡಗಿದರು, ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ರೋಷಗೊಂಡ ಖರನು ಆತುರದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ, ರಾಹುವು ಚಂದ್ರನತ್ತ ಎರಗುವಂತೆ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದನು — ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಧೆಯ ಕ್ರಮ ಸುನಿಶ್ಚಿತ — ಮೊದಲು ಎದೆಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳು, ಅನಂತರ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳು, ಅನಂತರ ಎಂಟು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾರಥಿ, ಅನಂತರ ಒಂದರಿಂದ ಧ್ವಜ, ಅನಂತರ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಬಾಣಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೂರು ತಲೆಗಳು. ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಎಣಿಕೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ; ಅದರಿಂದ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ (ಆರು ಪಾದಗಳು) — ‘ದ್ರವಂತಿ ಸ್ಮ ನ ತಿಷ್ಠಂತಿ’, ‘ತಾನ್ಖರೋ ದ್ರವತೋ ದೃಷ್ಟ್ವಾ’, ‘ರಾಮಮೇವಾಭಿದುದ್ರಾವ’ ಎಂದು; ಈ ಮೂರು ಭಾಗಗಳ ರಚನೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಹು-ಚಂದ್ರರ ಉಪಮೆಯೂ ಸೂಚಕ — ರಾಹುವು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ ನಿಜ, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ನುಂಗಿಬಿಡಲಾರನು; ಗ್ರಹಣ ಕೊನೆಗೆ ಬಿಡುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥