॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 28ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಖರನೊಡನೆ ರಾಮನ ಘೋರಯುದ್ಧ

ಖರನ ಭೀತಿ ಮತ್ತು ಮರು-ಆಕ್ರಮಣ, ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವುದು, ರಾಮನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಛೇದನ ಮತ್ತು ಕವಚಪತನ, ವೈಷ್ಣವಧನುಸ್ಸಿನ ಗ್ರಹಣ, ಖರನ ರಥ-ಧ್ವಜ-ಕುದುರೆ-ಸಾರಥಿಗಳ ವಿನಾಶ, ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಖರನು ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ಸ್ವತಃ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಕವಿ ಅವನ ಅಂತರಂಗದ ಭಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಶಿರನೊಡನೆ ದೂಷಣನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ, ಖರನಿಗೂ ಭೀತಿಯುಂಟಾಯಿತು. ಸಹಿಸಲಾಗದ ಮಹಾಬಲದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ದೂಷಣ-ತ್ರಿಶಿರರನ್ನೂ ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನು ಕೊಂದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಬಹುಭಾಗ ಹತವಾದ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನಮುಚಿಯು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ನಮುಚಿಯ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಕ — ನಮುಚಿಯೂ ಇಂದ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದ್ದನು, ಕೊನೆಗೆ ಹತನಾದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಮಾನದಿಂದಲೇ ಖರನ ಗತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ವಿಮನಾಃ’ (ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಖರನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಪರಾಜಯದ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ. ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅವನು ರಕ್ತವನ್ನು ಉಣ್ಣುವ ನಾರಾಚಗಳನ್ನು ಕ್ರುದ್ಧ ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತೆ ರಾಮನತ್ತ ಎಸೆದನು. ಹೆದೆಯನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಝಳಪಿಸುತ್ತ, ಕಲಿತ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತ, ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಾನಾ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ‘ಶಿಕ್ಷಯಾ ಅಸ್ತ್ರಾಣಿ ದರ್ಶಯನ್’ (ಕಲಿತ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಆಚಾರ್ಯೋಪದಿಷ್ಟ ಕೌಶಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವನು ಕೇವಲ ಬಲದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವಿದ್ಯೆಯಿಂದಲೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮಹಾರಥನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿದನು; ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನೂ ತನ್ನ ಅತಿಮಹತ್ತಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಖರನ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಅವನು ಉದ್ಧಟತನದಿಂದಲೇ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದ್ದನು; ಈಗಾದರೋ ಭೀತಿ, ಖಿನ್ನತೆ, ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಕೋಪ — ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಗತಿ ಅವನ ಅಂತಃಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವದವನೇ. ಅವನ ಆಯುಧಗಳೂ ಬದಲಾಗಿವೆ — ಈಗ ನಾರಾಚಗಳು, ಅವುಗಳನ್ನು ರಕ್ತವನ್ನು ಉಣ್ಣುವವು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತಿರುತ್ತವೆ. ಹೆದೆಯ ಝಳಪಿಸುವಿಕೆ, ಅಸ್ತ್ರಪ್ರದರ್ಶನ, ಮಾರ್ಗಸಂಚಾರ — ಇವುಗಳಿಂದ ಕವಿ ಖರನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿತನಾದ ಮಹಾರಥನನ್ನಾಗಿಯೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ವಿಜಯದ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಸಹಿಸಲಾಗದ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಕಿಡಿಗಳುಳ್ಳ ಬೆಂಕಿಗಳಿಂದ ಎಂಬಂತೆ, ಮೋಡವು ಮಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚುವಂತೆ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಸಂದಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಖರನೂ ರಾಮನೂ ಬಿಟ್ಟ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲಿನ ಆಕಾಶವು ಆಕಾಶವಿಲ್ಲದಂತಾಯಿತು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತು. ‘ಪರ್ಯಾಕಾಶಮ್ ಅನಾಕಾಶಮ್’ (ಸುತ್ತಲಿನ ಆಕಾಶ ಆಕಾಶವಿಲ್ಲದಂತಾಯಿತು) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಕವಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು — ಯಾವುದು ಆಕಾಶವೋ ಅದೇ ಆಕಾಶವಿಲ್ಲದಂತಾಯಿತು. ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯನು ಆಗ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆವೇಶದಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಖರನು ನಾಲೀಕಗಳಿಂದ, ನಾರಾಚಗಳಿಂದ, ಹರಿತವಾದ ತುದಿಯ ವಿಕರ್ಣಿಗಳಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಹೊಡೆದನು — ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ಮಹಾಗಜವನ್ನು ತಿವಿಯುವಂತೆ. ಅಂಕುಶದಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ತಿವಿಯುವ ಉಪಮೆ ಎದುರಾಳಿಯ ಸ್ಥೂಲತೆಯನ್ನೂ ಸಹನಶೀಲತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಪಾಶವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಯಮನಂತೆ ಕಂಡವು. ಆದರೆ ಖರನಾದರೋ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೊಂದ, ಪೌರುಷದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುವ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನಾದ ರಾಮನನ್ನು ದಣಿದವನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಇದು ಅವನ ದೊಡ್ಡ ಭ್ರಾಂತಿ; ಯುದ್ಧದ ನಿರ್ಣಯ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎದುರಾಳಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಸೋತಂತೆಯೇ. ಸಿಂಹದಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಸಿಂಹದ ನಡಿಗೆಯ ಅವನನ್ನು ಕಂಡರೂ ರಾಮನು ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಿಂಹವು ಕ್ಷುದ್ರಮೃಗವನ್ನು ಕಂಡು ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಳ್ಳದಂತೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಇಬ್ಬರ ಶರವೃಷ್ಟಿ, ಅನಂತರ ಆಕಾಶ ಮುಚ್ಚುವುದು, ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯನೂ ಮರೆಯಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷರ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯವಧಸಂರಂಭಾತ್’ (ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆವೇಶದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಇಬ್ಬರ ಸಮಾನ ವೈರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಖರನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಯಮನಂತೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜೇತನಂತೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಭೇದದ ಯೋಜನೆ ನಾಟಕೀಯ ಗುಣವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಖರನ ಭ್ರಾಂತಿ ಕರುಣಾಜನಕವೂ ಹೌದು — ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯನ್ನು ಕೊಂದರೂ ದಣಿಯದೆ ನಿಂತಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ಅವನು ದಣಿದವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಮಹಾರಥದಲ್ಲಿ ಖರನು ರಾಮನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು — ಪತಂಗವು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವಂತೆ. ಪತಂಗದ ಉಪಮೆಯೂ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ — ತಾನೇ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವವನ ವಿನಾಶ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟುದಲ್ಲ. ಆಗ ಖರನು ಕೈಚಳಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲೇ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಇದು ಖರನ ಏಕೈಕ ಯಶಸ್ಸು, ಕವಿ ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಶತ್ರುವಿನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಸಂಕೋಚಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೂ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ಕಾಂತಿಯ ಅವುಗಳನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದನು. ಅನಂತರ ಅಪ್ರತಿಮ ಓಜಸ್ಸಿನ ರಾಮನನ್ನು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿಸಿ ಅವನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿದನು. ಖರನು ಬಿಟ್ಟ ಸುಂದರ ಗಿಣ್ಣುಗಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಮನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕವಚವೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಬಾಣಗಳು ನೆಟ್ಟಿದ್ದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಘವನಾದರೋ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದೆ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಕವಚ ಬಿದ್ದುದರಿಂದ ವೀರನ ಶೋಭೆ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಮನು ಗಂಭೀರವಾದ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿ ಶತ್ರುವಿನ ಅಂತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದನು — ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಅವನಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದ ಅತಿಮಹತ್ತಾದ ವೈಷ್ಣವ ಧನುಸ್ಸು ಅದು. ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅವನು ಖರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ದಿವ್ಯಧನುಸ್ಸಿನ ಪ್ರಯೋಗ ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾಮನು ಹಾನಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಬಿಲ್ಲು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಕವಚ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ದೇಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇದನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಾಯಕನು ಗಾಯವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಗೆದ್ದರೆ ಯುದ್ಧದ ರಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಾನಿಯ ನಂತರವೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ‘ವಿಧೂಮಃ ಅಗ್ನಿಃ ಇವ ರರಾಜ’ (ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ವೈಷ್ಣವಧನುಸ್ಸಿನ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು; ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದರು, ಈಗ ಅದರ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತ ಕಥೆಯ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಂತಾಯ’ (ಅಂತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ನಿಶ್ಚಯಸೂಚಕ — ಇನ್ನುಮುಂದೆ ಯುದ್ಧವಲ್ಲ, ಅಂತ್ಯವೇ.

ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನು ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಬಾಗಿದ ಗಿಣ್ಣುಗಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಖರನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಆ ಚಿನ್ನದ ಧ್ವಜವು ಅನೇಕ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು — ದೇವತೆಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನೇ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದಂತೆ. ಧ್ವಜಪತನವು ಸೈನ್ಯದ ಪರಾಜಯದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚಿಹ್ನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಅದನ್ನೇ ಮೊದಲು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಖರನು ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು, ಹೃದಯಕ್ಕೂ ಹೊಡೆದನು — ತೋಮರಗಳಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುವಂತೆ. ಖರನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ರೋಷಗೊಂಡನು. ಬಿಲ್ಲಾಳುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಪರಮ ಧನುರ್ಧರನಾದ ಅವನು ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಗುರಿಯಿಟ್ಟ ಆರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು — ಒಂದರಿಂದ ತಲೆಗೆ, ಎರಡರಿಂದ ತೋಳುಗಳಿಗೆ, ಮೂರು ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಮೊನೆಯುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಅದರ ನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಸೆದ ಹದಿಮೂರು ನಾರಾಚಗಳನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಅವುಗಳ ವಿನಿಯೋಗವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಒಂದರಿಂದ ರಥದ ನೊಗ, ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಚಿತ್ರವರ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳು, ಆರನೆಯದರಿಂದ ಖರನ ಸಾರಥಿಯ ತಲೆ, ಮೂರರಿಂದ ಮೂರು ಬಿದಿರಿನ ಕಂಬಗಳು (ತ್ರಿವೇಣು), ಎರಡರಿಂದ ಅಚ್ಚು, ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಿಂದ ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ಖರನ ಬಿಲ್ಲು. ವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣದಿಂದ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ರಾಘವನು ಹದಿಮೂರನೆಯ ಬಾಣದಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಖರನನ್ನೇ ಭೇದಿಸಿದನು. ಬಿಲ್ಲು ಮುರಿದ, ರಥವಿಲ್ಲದ, ಕುದುರೆಗಳು ಹತರಾದ, ಸಾರಥಿ ಹತನಾದ ಅವನು ಆಗ ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಕೆಳಗೆ ಹಾರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಮಹಾರಥಿಯಾದ ರಾಮನ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ವಿಮಾನಗಳ ಮೇಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಖರನಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ, ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ — ಕೊನೆಯ ದ್ವಂದ್ವ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಲಿದೆ. ಈ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಎಣಿಕೆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಆರು, ಅನಂತರ ಹದಿಮೂರು, ಅವುಗಳ ವಿನಿಯೋಗವನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಎಣಿಕೆ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಗುರಿಯ ನಿಶ್ಚಿತತೆಯೂ ಗಣಿತದಂತಹ ಯುದ್ಧಯೋಜನೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಹದಿಮೂರು ಬಾಣಗಳು ಒಂದೇ ಎಂಟು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅವು ಮೂವತ್ತು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಪ್ರಹಸನ್ ಇವ’ (ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತದಿಂದಲೇ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪೂಜೆ ಸರ್ಗದ ನೈತಿಕ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ; ಖರನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದ ಋಷಿಗಳೇ ಈಗ ವಿಮಾನಗಳ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೂ ಖರನು ಹತನಾಗಿಲ್ಲ — ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಕೇಳುಗನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ