॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 29ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನು ಖರನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಗದೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದುದು

ರಥವಿಲ್ಲದ ಖರನಿಗೆ ರಾಮನ ಕಠೋರ ಮಾತು, ಖರನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ಗದೆಯ ಎಸೆತ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಗದೆಯ ಛೇದನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನ ರಥ, ಬಿಲ್ಲು, ಸಾರಥಿ, ಕುದುರೆಗಳು ರಾಮನಿಂದ ನಾಶವಾಗಿದ್ದವು; ರಥವಿಲ್ಲದ ಅವನು ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹಾಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಆ ಮಾತನ್ನು ‘ಮೃದುಪೂರ್ವಂ ಪರುಷಮ್’ (ಮೃದುವಾಗಿ ಆರಂಭವಾದ ಕಠೋರ ಮಾತು) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆರಂಭ ಶಾಂತ, ಪರಿಣಾಮ ತೀವ್ರ. ರಾಮನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಖರನ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಮಹಾಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೀನು ಸರ್ವಲೋಕವೂ ಜುಗುಪ್ಸೆಪಡುವ ದಾರುಣ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ. ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಉದ್ವೇಗವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ, ಕ್ರೂರನಾದ, ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಬಹುಕಾಲ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಲೋಕವಿರುದ್ಧವಾದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವವನನ್ನು ಜನರು ಮನೆಗೆ ಬಂದ ದುಷ್ಟಸರ್ಪವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ.’ ಅನಂತರ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲೋಭದಿಂದಲೋ ಕಾಮದಿಂದಲೋ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವುಗಳ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಹರ್ಷದಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಆಲಿಕಲ್ಲನ್ನು ತಿಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಎಂಬ ಕೀಟವು ತನ್ನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಾಣುವಂತೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಧರ್ಮಚಾರಿಗಳಾದ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ತಾಪಸರನ್ನು ಕೊಂದು ನೀನು ಯಾವ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ; ಮುಂದಿನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳೂ ಅದರದೇ ವಿಸ್ತಾರ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ರಾಮನು ಖರನ ಬಲವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅವನ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಾತು ಬೆದರಿಕೆಯಂತೆ ಕಂಡರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ.

ರಾಮನು ಈಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳೂ ಕ್ರೂರರೂ ಲೋಕದಿಂದ ಜುಗುಪ್ಸಿತರೂ ಆದ ಜನರು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಬೇರು ಕೊಳೆತ ಮರಗಳಂತೆ ಬಹುಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.’ ಬೇರು ಕ್ಷೀಣವಾಗಿದ್ದರೆ ಮರದ ಎತ್ತರವೇ ಅದರ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದವನು ಘೋರವಾದ ಫಲವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಯಬೇಕು — ಋತು ಬಂದಾಗ ಮರವು ಆ ಋತುವಿನ ಹೂವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾಲವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಬಹುಬೇಗನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ವಿಷಬೆರೆತ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದವನಿಗೆ ದೊರೆಯುವಂತೆ.’ ವಿಷಾನ್ನದ ದೃಷ್ಟಾಂತ ತೀವ್ರವಾದುದು — ಅಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವೇ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯದಿಂದ ವಿಶೇಷಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಘೋರ ಪಾಪವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವರ, ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸಲು ರಾಜನಿಂದ ನಾನೇ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ರಾಜ್ಞಾ’ (ರಾಜನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತಂದೆ ದಶರಥನ ನಿಯೋಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ವನವಾಸವೂ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ನಿಯೋಗವೇ ಎಂಬುದು ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ‘ಇಂದು ನಾನು ಬಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರದ ಬಾಣಗಳು, ಹುತ್ತವನ್ನು ಸೀಳಿ ಹೊರಬರುವ ಹಾವುಗಳಂತೆ, ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಆಚೆಗೆ ಹಾರುತ್ತವೆ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯಿದೆ — ಹಾವುಗಳು ಹುತ್ತವನ್ನು ಸೀಳಿ ಹೊರಬರುತ್ತವೆ, ಬಾಣಗಳೂ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತವೆ ಎಂದು.

ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಪ್ರತೀಕಾರದ ನ್ಯಾಯ — ‘ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದ ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಚಾರಿಗಳನ್ನು ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ನೀನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವೆ.’ ಕೊಲೆಗಾರನು ಹತರಾದವರ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಎರಡನೆಯದು ದೃಶ್ಯ — ‘ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿದ್ದು ಇಂದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನರಕದಲ್ಲಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಗತಿಯನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹತರಾದ ಋಷಿಗಳು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ, ಕೊಲೆಗಾರನಾದ ಖರನು ನರಕದಲ್ಲಿ. ಮೂರನೆಯದು ನೇರವಾದ ಆಹ್ವಾನ — ‘ಕುಲಾಧಮನೇ, ಬೇಕಾದಂತೆ ಪ್ರಹರಿಸು, ಪ್ರಯತ್ನಿಸು; ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ತಾಳೆಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಕೆಡವುತ್ತೇನೆ.’ ತಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ — ಎತ್ತರದ ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಕಳಚಿದ ಹಣ್ಣು ತಾನಾಗಿಯೇ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಮೇಲೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಮಾತು ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಯದ ಗತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆ, ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ನಿರ್ದೇಶನ, ಕೊನೆಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾದ ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲದ ನಿರ್ಧಾರ.

ರಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಖರನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳವನಾದನು. ಕವಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ‘ಕ್ರೋಧಮೂರ್ಛಿತಃ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದವನು) ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೋಪದಿಂದ ವಿವೇಕವೇ ಮೂರ್ಛೆಹೋಯಿತು ಎಂದು. ಅವನು ನಗುತ್ತಲೇ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ಅದು ರಾಮನ ಮಾತಿನ ಶೈಲಿಯನ್ನೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ದಶರಥಪುತ್ರನೇ, ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು, ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ಹೇಗೆ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯೆ?’ ಅನಂತರ ನೀತಿವಚನ — ‘ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅಥವಾ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅತಿಗರ್ವಿತರಾಗಿದ್ದರೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಸಾಮಾನ್ಯರೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದವರೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲಕಳಂಕರೂ ಆದವರಾದರೋ ನೀನು ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.’ ಮತ್ತೆ — ‘ಮೃತ್ಯುಕಾಲ ಬಂದಿರುವಾಗ, ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಸಂದರ್ಭವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ಕುಲವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ಯಾವ ವೀರನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ — ‘ಬಡಾಯಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಹಗುರತನವೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೋರಿಬಂದಿದೆ, ದರ್ಭೆಯ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಸಿದ ನಕಲಿ ಚಿನ್ನದಂತೆ’ — ಕೃತಕ ಚಿನ್ನವು ಕಾಯಿಸಿದಾಗಲೇ ತನ್ನ ಕಪ್ಪನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಖರನು ರಾಮನ ಸತ್ಯವಚನವನ್ನೂ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಮೋಹ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಖರನ ಯುಕ್ತಿ ಅಯುಕ್ತವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅವನು ತನಗೇ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಹೊರಟಿರುವವನು ಅವನೇ.

ಈಗ ಖರನು ತನ್ನನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಧಾತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅಲುಗಿಸಲಾಗದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲವೇ?’ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಥವಿಲ್ಲದೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುವವನ ಆ ಸ್ಥೈರ್ಯವೇ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ನಾನು ಒಬ್ಬನೇ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸಲು ಸಾಕು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಯಮನಂತೆ.’ ಅನಂತರ ಮಾತನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ — ‘ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾದುದು ಬಹಳವಿದೆ, ಆದರೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನವಾದೀತು.’ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಉಲ್ಲೇಖ ಕಾಲದ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಯ ಎಂದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣ — ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿನ್ನಿಂದ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ನಿನ್ನ ವಿನಾಶದಿಂದ ಇಂದು ನಾನು ಅವರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬಳೆಯುಳ್ಳ ಗದೆಯನ್ನು ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ರಾಮನತ್ತ ಎಸೆದನು. ಮಾತು ಮುಗಿಯಿತು, ಕರ್ಮ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ‘ಅಶನಿಮ್ ಇವ’ (ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಗದೆಯ ವೇಗವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗದೆ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗದೆಯ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಖರನ ತೋಳಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಉರಿಯುವ ಆ ಮಹಾಗದೆಯು ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಮರಗಳನ್ನೂ ಪೊದೆಗಳನ್ನೂ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಮಾಡುತ್ತ ರಾಮನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಅದರ ದಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಂತೆ ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಗದೆಯನ್ನು ರಾಮನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು — ಅದಕ್ಕೆ ನೆಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟಲೂ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ — ‘ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಚೂರುಚೂರಾದ ಆ ಗದೆ ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಔಷಧಿಗಳ ಬಲದಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣುಹಾವಿನಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು.’ ಸ್ವತಃ ವಿಷರೂಪವಾಗಿದ್ದ ಅದು ಮಂತ್ರದಿಂದಲೂ ಔಷಧಿಯಿಂದಲೂ ನಿರ್ವೀರ್ಯವಾದ ಸರ್ಪಿಣಿಯಂತಾಯಿತು. ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಖರನು ಈಗ ನಿರಾಯುಧನು, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ವ್ಯಾಲೀ’ (ಹೆಣ್ಣುಹಾವು) ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗದೆಯ ಬಲ ವಿಷದಂತಿತ್ತು, ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಾದರೋ ಮಂತ್ರ-ಔಷಧಿಗಳಂತೆ ಆ ವಿಷವನ್ನೇ ನಿರ್ವೀರ್ಯಗೊಳಿಸಿದವು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ