॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 30ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನಿಂದ ಖರವಧೆ

ರಾಮನ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಗದರಿಕೆ, ಖರನ ಸಾಲವೃಕ್ಷಪ್ರಹಾರ, ಐಂದ್ರ ಬಾಣದಿಂದ ಖರವಧೆ, ದೇವತೆಗಳ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ಎಸೆದ ಮಹಾಗದೆ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ರಾಘವನು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತ ಸಂರಬ್ಧವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೂ ರೋಷವೂ ಒಂದೆಡೆ ಎಂದು ಕವಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ನಿನ್ನ ಬಲದ ಸರ್ವಸ್ವವೂ ಇದೇ ಎಂದು ತೋರಿಬಂದಿದೆ; ನೀನು ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶಕ್ತಿಹೀನನು, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ.’ ಅನಂತರ ಮುರಿದ ಗದೆಯನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಗದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದೆ; ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ದಿಟ್ಟನಾದ ನಿನ್ನ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಅದೇ ನಾಶಮಾಡಿದೆ.’ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನೀನು ನಂಬಿಕೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದೆಯೋ ಅದೇ ನಿನ್ನ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅನಂತರ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾಶವಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತೂ ಸುಳ್ಳಾಯಿತು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ-ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ‘ನೀಚನೂ ಕ್ಷುದ್ರಸ್ವಭಾವದವನೂ ಸುಳ್ಳು ನಡತೆಯವನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ನಾನು ಗರುಡನು ಅಮೃತವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದಂತೆ ಅಪಹರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಗರುಡನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ದುರ್ಲಭತೆಯೂ ನಿಶ್ಚಿತತೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಸ್ಮಯಮಾನಃ’ (ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಮೊದಲು ನಗುವನ್ನೇ ಹೊರಸೂಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎದುರಾಳಿಯ ಗರ್ವ ಅವನದೇ ಆಯುಧದಿಂದ ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ‘ಪರ್ಯಾಪ್ತೋಽಹಂ ಗದಾಪಾಣಿಃ’ (ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದ ನಾನು ಸಾಕು) ಎಂದು ಗರ್ಜಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಅದೇ ಗದೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಹೊಸದೇನನ್ನೂ ಹೇಳಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ — ದೃಶ್ಯವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಖರನ ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಕೊರಳು ಒಡೆದ ನಿನ್ನ, ನೊರೆ-ಗುಳ್ಳೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಕ್ತವನ್ನು ಭೂಮಿ ಕುಡಿಯುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಮಲಗುವಿಕೆಯ ಚಿತ್ರ — ‘ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ, ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳು ಸಡಿಲವಾಗಿ ಚಾಚಿಕೊಂಡು, ದುರ್ಲಭಳಾದ ಪ್ರಿಯತಮೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪುವಂತೆ ನೀನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿ ಮಲಗುವೆ.’ ಈ ಉಪಮೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಕೊನೆಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಅಪ್ಪಿ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಫಲ — ‘ರಾಕ್ಷಸಕುಲಕಳಂಕನೇ, ದೀರ್ಘನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಮಲಗಿದಾಗ ಈ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವು ಶರಣು ನೀಡುವವರಿಗೂ ಶರಣು ನೀಡುವಂತಾಗುತ್ತದೆ; ನೀನು ಹತನಾದ ಈ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವರು.’ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಭಯದ ನಿವಾರಣೆಯೇ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಯೋಜನ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಸ್ಥಿತಿ — ‘ಇಂದು ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ ಮುಖಗಳ, ದೀನರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು — ಯಾರು ಇತರರಿಗೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅವರು — ಭಯದಿಂದ ಚದುರಿ ಓಡುವರು; ನಿನ್ನಂತಹ ಪತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ಪತ್ನಿಯರು ಶೋಕದ ರುಚಿಯನ್ನರಿತವರಾಗಿ ನಿರರ್ಥಕರಾಗುವರು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲದೋಷವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಕ್ರೂರಸ್ವಭಾವದವನೇ, ಕ್ಷುದ್ರಾತ್ಮನೇ, ಯಾವಾಗಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾದವನೇ, ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮುನಿಗಳು ಶಂಕೆಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ಯಜ್ಞವೇ ಭಯಗ್ರಸ್ತವಾದುದು ಖರನ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧ. ಈ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ಸುನಿಶ್ಚಿತ — ಮೊದಲು ದೇಹದ ಸ್ಥಿತಿ, ಅನಂತರ ಭೂಮಿಯದು, ಅನಂತರ ಕಾಡಿನದು, ಅನಂತರ ಸ್ತ್ರೀಯರದು, ಕೊನೆಗೆ ಯಜ್ಞದದು; ಹೀಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಲೋಕದವರೆಗೆ ಫಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಶರಣ್ಯಾನಾಂ ಶರಣ್ಯಾಃ’ (ಶರಣು ನೀಡುವವರಿಗೂ ಶರಣು ನೀಡುವವು) ಎಂಬ ಪದಗಳ ಆವೃತ್ತಿ ಸುಂದರ — ಸ್ವತಃ ಶರಣು ನೀಡುವ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಕಾಡೇ ಶರಣಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು.

ಹೀಗೆ ಸಂರಬ್ಧನಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಖರನು ರೋಷದಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕರ್ಕಶವಾದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಮರುಗದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಖರತರಸ್ವರಃ’ (ಇನ್ನಷ್ಟು ಕರ್ಕಶ ಸ್ವರವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಶ್ಲೇಷವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಖರನ ಸ್ವರ ಖರತರ, ಹೆಸರಿನಲ್ಲೂ ಅರ್ಥದಲ್ಲೂ ಕಠೋರ. ‘ನೀನು ಬಹಳ ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ಭಯದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲೂ ನಿರ್ಭಯನು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನೂ ಹೇಳಬಾರದುದನ್ನೂ ಅರಿಯದಿದ್ದೀಯೆ.’ ಅನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮ — ‘ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಪುರುಷರು ಆರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ (ಮನಸ್ಸು ಸಹಿತ) ಕುಂದಿದವರಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದುದನ್ನೂ ಅರಿಯರು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಖರನು ರಾಮನಿಗೆ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ ಅದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವನಿಗೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ; ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದವನು ಅವನೇ, ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿವೇಕದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದವನು ಅವನೇ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರೀತಿ — ಪಾತ್ರದ ಮಾತೇ ಅದರ ಸ್ಥಿತಿಯ ದರ್ಪಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಾಚ್ಯಾವಾಚ್ಯಂ ನ ಬುಧ್ಯಸೇ’ (ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನೂ ಹೇಳಬಾರದುದನ್ನೂ ಅರಿಯೆ) ಎಂಬ ಆಕ್ಷೇಪವೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು; ಅನಂತರ ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮೂರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಖರನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಾದರೋ ವಾಕ್ಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಲ ಪರಿಮಿತ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಖರನು ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ರಣದಲ್ಲಿ ಆಯುಧಕ್ಕಾಗಿ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಥವಿಲ್ಲದ, ಗದೆ ಮುರಿದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಆಯುಧವೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡೇ ಆಯುಧಾಗಾರವಾಯಿತು. ತುಟಿಯನ್ನು ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಅವನು ಆ ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತನು — ತುಟಿ ಕಚ್ಚುವುದು ಪರಿಶ್ರಮದ ಮತ್ತು ಕೋಪದ ಚಿಹ್ನೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಲನಾದ ಅವನು ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಗರ್ಜಿಸಿ, ರಾಮನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಎಸೆದನು, ‘ನೀನು ಹತನಾದೆ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು — ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಮಾತು ವಿಜಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ವಭಾವ. ಆದರೆ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ರಾಮನು ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮರವನ್ನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ, ಖರನನ್ನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ತೀವ್ರವಾದ ರೋಷವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ‘ರೋಷಮ್ ಆಹಾರಯತ್’ (ರೋಷವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗವು ರಾಮನ ಕೋಪ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತಂದುಕೊಂಡುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗದೆ ಮತ್ತು ಮರದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆಯುಧದಿಂದ ಆಯುಧವಲ್ಲದುದರತ್ತ ಇಳಿಯುವಿಕೆ ಖರನ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ರಾಮನಿಗಾದರೋ ಒಂದೇ ಬಿಲ್ಲು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಸಾಕು.

ಈಗ ರಾಮನದೇ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಬೆವರಿದ, ರೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ರಾಮನು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಖರನನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು.’ ಬೆವರು ಮತ್ತು ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಉಪಮೆ — ‘ಅವನ ಬಾಣಗಾಯಗಳ ನಡುವಿನಿಂದ ನೊರೆಯುಳ್ಳ ರಕ್ತವು ಬಹಳವಾಗಿ ಸುರಿಯಿತು, ಪರ್ವತದ ಚಿಲುಮೆಯಿಂದ ಧಾರೆಗಳು ಹರಿಯುವಂತೆ.’ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ, ಆದರೆ ಈಗ ಅದು ಖರನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಅವನ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿಕಲನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮದಿಸಿ ಅವನತ್ತಲೇ ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದನು’ — ರಕ್ತದ ವಾಸನೆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಮದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಭಯಕ್ಕಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತನಾದ ರಾಮನ ಕೌಶಲ — ‘ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ, ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪ ತ್ವರಿತವಾದ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಎರಡು-ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು.’ ಅತಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲಿನ ಪ್ರಯೋಗ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದರಿತು ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದು — ಇದು ಪಲಾಯನವಲ್ಲ, ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ನಿಯಮ. ‘ಕೃತಾಸ್ತ್ರಃ’ (ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೇ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವಿಕೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವನು ದೇಶ-ಕಾಲಗಳನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕೋಪ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಚಾಪಲ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ — ಇದೇ ಧೀರೋದಾತ್ತನ ಲಕ್ಷಣ.

ಈಗ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣ. ರಾಮನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಖರನ ವಧೆಗಾಗಿ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದನು — ಇನ್ನೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತಿತ್ತು ಅದು. ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ದೇವರಾಜ ಮಘವಂತನು (ಇಂದ್ರನು) ನೀಡಿದ್ದನು; ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಹೂಡಿ ಖರನತ್ತ ಬಿಟ್ಟನು. ಬಾಣದ ಮೂಲ ಇಂದ್ರ ಎಂಬ ನಿರ್ದೇಶನದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಯುದ್ಧ ಕೇವಲ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷರದಲ್ಲ, ದೇವಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಪಕ್ಷಗಳದು. ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಬಾಣವು ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಮೊಳಗುತ್ತ — ವಜ್ರಪಾತದಂತಹ ಶಬ್ದದೊಡನೆ — ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಎಸೆದಾಗ ಖರನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಅನಂತರ ಬಾಣದ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಖರನು, ಶ್ವೇತಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರನಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂಧಕನಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ಒಂದೆಡೆ — ‘ವಜ್ರದಿಂದ ವೃತ್ರನಂತೆ, ನೊರೆಯಿಂದ ನಮುಚಿಯಂತೆ, ಇಂದ್ರನ ಸಿಡಿಲಿನಿಂದ ಬಲನಂತೆ ಹತನಾದ ಆ ಖರನು ಉರುಳಿದನು.’ ಮೂವರೂ ಮಹಾಸುರರು, ಮೂವರೂ ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದಲೇ ಹತರಾದವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಖರನ ವಧೆಯನ್ನು ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ — ಕೇವಲ ಬಾಣದ ಗ್ರಹಣ, ಸಂಧಾನ, ಮೋಚನ ಮತ್ತು ಪತನ; ಯುದ್ಧದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಮೌನದಿಂದಲೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ನಡುವೆ ದೇವತೆಗಳು ಚಾರಣರೊಡನೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬರುತ್ತಾರೆ, ದುಂದುಭಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ಹೂಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಹರ್ಷಿತರೂ ವಿಸ್ಮಿತರೂ ಆಗಿದ್ದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದೂವರೆ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ — ಅಂದರೆ ಕೇವಲ ಮೂರು ಘಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ — ರಾಮನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಖರ-ದೂಷಣರೇ ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದ, ಬಯಸಿದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ನಿರ್ದೇಶನ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು; ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಕಾಲವೂ ಸೇರಿಯೇ ದೇವತೆಗಳ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಅವರ ಮಾತು — ‘ಆಹಾ, ತನ್ನನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ರಾಮನ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ! ಆಹಾ ವೀರ್ಯ, ಆಹಾ ದೃಢತೆ — ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.’ ‘ವಿದಿತಾತ್ಮನಃ’ (ತನ್ನನ್ನು ಅರಿತಿರುವವನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿತವನಿಗೇ ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧ್ಯ. ‘ವಿಷ್ಣೋಃ ಇವ’ (ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೂ ಅದನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಸ್ತುತಿಗಿಂತ ವಿಸ್ಮಯವೇ ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ದುಂದುಭೀನ್ ಅಭಿನಿಘ್ನಂತಃ’ (ದುಂದುಭಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಉತ್ಸಾಹ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಹೂಮಳೆಯು ಅವರ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರೊಡನೆ ಬಂದು ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪಾಕನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಿದವನೂ ಪುರಂದರನೂ ಆದ ಮಹೇಂದ್ರನು ಶರಭಂಗರ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದನು; ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಉಪಾಯದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರು — ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸಶತ್ರುಗಳ ವಧೆಗಾಗಿ. ದಶರಥಪುತ್ರನೇ, ನೀನು ನಮ್ಮ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದೆ; ಇನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವರು.’ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಇಂದ್ರಾಗಮನವೂ ಶರಭಂಗಪ್ರಸಂಗವೂ ಒಂದೇ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಆಗ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದ್ದುದು ಈಗ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಇದೇ ನಡುವೆ ವೀರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಪರ್ವತದ ದುರ್ಗಮ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಸುಖಿಯಾಗಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಆಶ್ರಮದತ್ತ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲೂ ಸೀತೆಯ ಸುರಕ್ಷತೆಯೇ ರಾಮನ ಪರಮ ಚಿಂತೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ವಿಜಯಿಯಾದ ರಾಮನು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ತಂದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವೈದೇಹಿ ಹರ್ಷಿತಳಾದಳು, ಪತಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವಳು ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ಗಾಯಗೊಳ್ಳದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ತೃಪ್ತಳಾದಳು — ಶತ್ರುಗಳ ನಾಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯನ ಅಕ್ಷತತೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಹರ್ಷಕಾರಣ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ‘ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಮರ್ದಿಸಿದ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಆಗ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅರಳಿದ ಮುಖವುಳ್ಳವಳಾಗಿ ಹರ್ಷಿತಳಾದಳು.’ ‘ಪುನಃ ಪರಿಷ್ವಜ್ಯ’ (ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಮ್ಮೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡುದರಿಂದ ಅವಳ ಹರ್ಷ ಶಮನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದುದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಆಲಿಂಗನದಿಂದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ; ಭೀಷಣ ಮತ್ತು ರೌದ್ರ ರಸಗಳಿಂದ ಕವಿ ಶಾಂತರಸದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳುಳ್ಳದ್ದು — ಗಾಯಗೊಳ್ಳದ ದೇಹವುಳ್ಳವನು, ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾದವನು; ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಮೊದಲನೆಯ ಅರ್ಥವೇ ಪ್ರಧಾನ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ