॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 31ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಕಂಪನನ ಮಾತಿನಂತೆ ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು

ಅಕಂಪನನಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನನಾಶದ ನಿವೇದನೆ, ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದ ವರ್ಣನೆ, ಸೀತಾಪಹರಣದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದು, ಮಾರೀಚನ ನಿಷೇಧ, ಲಂಕೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ಹತನಾದನು, ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ನೆಗೆದು ಲಂಕೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅಕಂಪನನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವಸರದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟು, ವೇಗವಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು, ಖರನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದನು; ನಾನು ಹೇಗೋ ಮಾಡಿ ಬದುಕಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಕಥಂಚಿತ್’ (ಹೇಗೋ ಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತಾನು ಓಡಿಬಂದುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ ದಶಗ್ರೀವನು ಕೋಪಗೊಂಡು, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವವನಂತೆ ಅಕಂಪನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಭಯಂಕರವಾದ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದವರು ಯಾರು? ಅವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡವನೇ ಸರಿ; ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಸಿಗಲಾರದು.’ ಅಂದರೆ — ಆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದವನು ಬದುಕಿದ್ದರೂ ಸತ್ತಂತೆಯೇ; ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಶರಣು ದೊರೆಯದು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಕೋಪ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅನಂತರ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದೆಂದರೆ — ಈ ಸರ್ಗ ಯುದ್ಧದ್ದಲ್ಲ, ಸುದ್ದಿಯದು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಿಂತ ಮಾತೇ ಪ್ರಧಾನ.

ರಾವಣನು ತನ್ನ ಅಜೇಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿ ಇಂದ್ರನೂ ಸುಖವಾಗಿರಲಾರ, ಕುಬೇರನೂ ಇರಲಾರ, ಯಮನೂ ಇರಲಾರ, ವಿಷ್ಣುವೂ ಇರಲಾರ.’ ಇಂದ್ರ, ಕುಬೇರ, ಯಮ, ವಿಷ್ಣು — ನಾಲ್ವರು ಮಹಾಮಹಿಮರನ್ನು ಹೆಸರಿಟ್ಟು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ತನ್ನನ್ನು ಭೇದಿಸಲಾರರು ಎಂಬುದು ಅವನ ದರ್ಪ. ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ — ‘ನಾನು ಕಾಲನಿಗೂ ಕಾಲ; ಅಗ್ನಿಯನ್ನೂ ಸುಡಬಲ್ಲೆ; ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಮರಣಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಲು ಉತ್ಸಾಹಪಡುತ್ತೇನೆ; ಗಾಳಿಯ ವೇಗವನ್ನೂ ಬಲದಿಂದ ತಡೆಯಬಲ್ಲೆ; ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನೂ ಅಗ್ನಿಯನ್ನೂ ಸುಟ್ಟುಬಿಡಬಲ್ಲೆ.’ ಈ ಮಾತುಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳು; ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಬೇರೆ — ಇಷ್ಟು ಗರ್ಜಿಸುವವನು ನಿಜವಾಗಿ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಲೇ ಹೆದರಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆ ಕುಪಿತನಾದ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡು ಅಕಂಪನನು ಕೈಮುಗಿದು, ಭಯದಿಂದ ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಭಯವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅವನಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನಿತ್ತನು; ಆಗಲೇ ಅವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ‘ಸಂದಿಗ್ಧಯಾ ವಾಚಾ’ (ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಿಂದ), ‘ಅಸಂದಿಗ್ಧಮ್’ (ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳ ವೈರುಧ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಭಯದಾನವೇ ಸತ್ಯವಚನದ ಬಾಗಿಲು. ದೂತನು ಹೆದರಿರುವವರೆಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಜನೀತಿಯ ಈ ಸನಾತನ ಪಾಠವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ.

ಅಕಂಪನನು ಮೊದಲು ರಾಮನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ದಶರಥನ ಮಗ, ಸಿಂಹದಂತಹ ದೃಢಕಾಯದ ಯುವಕ, ರಾಮನೆಂಬುವನು; ಅವನು ವಿಶಾಲವಾದ ಹೆಗಲುಳ್ಳವನು, ದುಂಡಾದ ನೀಳವಾದ ಮಹಾಬಾಹುಗಳುಳ್ಳವನು, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದವನು, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಅತುಲವಾದ ಬಲಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳವನು; ಅವನೇ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೂಷಣನೊಡನೆ ಖರನನ್ನು ಕೊಂದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ದೇಹವರ್ಣನೆಯೇ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ — ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಶತ್ರುವಿನ ರೂಪವನ್ನೇ ಮೊದಲು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನು ಸರ್ಪರಾಜನಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಕಂಪನನೇ, ಹೇಳು; ಆ ರಾಮನು ದೇವೇಂದ್ರನೊಡನೆಯೂ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನೇ?’ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಾವನೆ. ಅಕಂಪನನಾದರೋ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನ ಬಲವನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನೆಂಬುವನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನು, ಯುದ್ಧಧರ್ಮದ ಪರಮ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದವನು. ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕವನಾದ ಬಲಶಾಲಿ, ಕೆಂಪುಕಣ್ಣಿನವನು, ದುಂದುಭಿಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳವನು, ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನು ಅವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು. ಅಗ್ನಿಯೊಡನೆ ವಾಯು ಸೇರಿದಂತೆ ಅವನೊಡನೆ ಸೇರಿದ ಆ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೆಡವಿದನು.’ ಅಗ್ನಿ-ವಾಯುಗಳ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಎರಡೂ ಸೇರಿದಾಗಲೇ ದಹನ ಅಸಹನೀಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಕಂಪನನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಇಬ್ಬರು ಸೋದರರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಒಬ್ಬನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದು ಭ್ರಮೆಗೆ ಕಾರಣವಾದೀತು.

ಅಕಂಪನನು ರಾವಣನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಅದು ಒಬ್ಬಂಟಿ ಮನುಷ್ಯನ ಕೆಲಸವೇ ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ — ‘ರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಹಾರುವ ಬಾಣಗಳು ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪಗಳಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದವು.’ ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪಗಳಾಗುವುದು, ಆ ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಐದು ಮುಖಗಳಿರುವುದು — ಹೀಗೆ ಇದು ಇಮ್ಮಡಿ ರೂಪಕ. ‘ಭಯದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರು ಯಾವ ಯಾವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಓಡಿದರೂ ಆ ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಿಂತ ರಾಮನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಈ ಚಿತ್ರವು ಭಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಪಲಾಯನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಾರಿಯನ್ನೂ ಶತ್ರುವೇ ಮುಚ್ಚಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ನಿನ್ನ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ತಡಮಾಡದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಆದರೆ ಅಕಂಪನನು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜನೇ, ರಾಮನ ಬಲಪೌರುಷಗಳನ್ನು ಇದ್ದುದು ಇದ್ದಂತೆ ಕೇಳು.’ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ನೀತಿ. ಅಕಂಪನನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭಯವೂ ಇದೆ, ಹಿತಚಿಂತನೆಯೂ ಇದೆ — ಅವನು ಒಡೆಯನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಲು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ವಾಸ್ತವವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗದು ಎಂದು ಅಕಂಪನನು ಈಗ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕುಪಿತನಾದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಮನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಎದುರಿಸಲಾಗದು; ತುಂಬಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಯ ವೇಗವನ್ನೂ ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಡೆಯಬಲ್ಲನು; ತಾರೆ-ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಡನೆ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಕೆಳಗುರುಳಿಸಬಲ್ಲನು; ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಬಲ್ಲನು; ಸಮುದ್ರದ ದಡವನ್ನು ಒಡೆದು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಬಲ್ಲನು; ಸಮುದ್ರದ ವೇಗವನ್ನಾಗಲಿ ವಾಯುವನ್ನಾಗಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚದುರಿಸಬಲ್ಲನು; ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲೂ ಸಮರ್ಥನು.’ ನದಿ, ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ, ಸಮುದ್ರ, ವಾಯು, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳು — ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಗೆ ಸಂಹಾರ ಸೃಷ್ಟಿಗಳೆರಡನ್ನೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ತೀರ್ಮಾನ — ‘ದಶಗ್ರೀವನೇ, ಪಾಪಿಗಳಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ದೊರೆಯದಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದಾಗಲಿ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸಲೋಕದಿಂದಾಗಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು. ಸಮಸ್ತ ದೇವಾಸುರರಿಂದಲೂ ಅವನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವವನೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಅವನು ವಿರೋಧದಿಂದ ಉಪಾಯದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಇದೊಂದು ಉಪಾಯವಿದೆ; ಅದನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೇಳು.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಅಕಂಪನನು ರಾಮನ ಶಸ್ತ್ರಕೌಶಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗಿರುವ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ರಾವಣನ ಸ್ವಂತ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನೇ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಕಂಪನನು ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಸೀತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು. ‘ಅವನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೆಂಬುವಳು ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಉತ್ತಮಳು; ಸುಂದರವಾದ ನಡುವುಳ್ಳವಳು, ಯೌವನದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವಳು, ಸಮಪ್ರಮಾಣದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು, ರತ್ನಾಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟವಳು, ಸ್ತ್ರೀರತ್ನ. ದೇವಸ್ತ್ರೀಯಾಗಲಿ, ಗಂಧರ್ವಸ್ತ್ರೀಯಾಗಲಿ, ಅಪ್ಸರೆಯಾಗಲಿ, ನಾಗಕನ್ಯೆಯಾಗಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ನಾರಿ ಇಲ್ಲ; ಇನ್ನು ಮನುಷ್ಯಸ್ತ್ರೀ ಹೇಗೆ ಇದ್ದಾಳು?’ ಉಪಮಾನಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ವರ್ಣನೆಯ ರೀತಿ — ಯಾವುದು ಉಪಮಾನವಾಗಬಹುದೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ನೇರವಾದ ಮಂತ್ರಣೆ — ‘ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ನೀನು ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸು; ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ರಾಮನು ಬದುಕುಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ.’ ಅಂದರೆ — ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದವನನ್ನು ವಿಯೋಗದಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಬೇಕು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಆ ಮಾತು ರುಚಿಸಿತು; ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಸ್ವಲ್ಪ ಯೋಚಿಸಿ ಅಕಂಪನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಚಿಂತಯಿತ್ವಾ’ (ಯೋಚಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ್ದು — ನಿರ್ಧಾರ ಕ್ಷಣಿಕವಲ್ಲ, ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಕೈಗೊಂಡುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಹೊಣೆಯೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವನದೇ. ಈ ಮಾತೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥಾಬೀಜ — ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಾಗಿರುವುದು ಮುಂದೆ ಸರ್ವನಾಶದ ಮೂಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾವಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸರಿ; ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಈ ಮಹಾನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆತರುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಏಕಃ’ (ಒಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸಾಧಿಸಲಾಗದುದನ್ನು ಗುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಸಾಧಿಸಬೇಕು. ಆಗ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ರಥದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಹೊರಟನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಮಹಾರಥವು ನಕ್ಷತ್ರಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾ, ಮೋಡಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು — ಮೋಡಗಳ ನಡುವಿನ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಅದರ ಶೋಭೆ ರಮಣೀಯವಾದರೂ ಕ್ಷಣಿಕವೇ. ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ತಾಟಕೆಯ ಮಗನಾದ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದನು; ಮಾರೀಚನು ಅಮಾನುಷವಾದ ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯಗಳಿಂದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಸ್ವತಃ ಆಸನ ಮತ್ತು ನೀರುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಮಾರೀಚನು ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿವೆಯಷ್ಟೆ? ನೀನು ಇಷ್ಟು ಅವಸರದಿಂದ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಶಂಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ; ಕಾರಣ ತಿಳಿಯದು.’ ‘ಅರ್ಥೋಪಹಿತಾ ವಾಕ್’ (ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾರೀಚನ ಮಾತು ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ, ಸಾರಗರ್ಭಿತವಾದುದು; ಅವನು ಮೊದಲೇ ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದನು. ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಯಜ್ಞದ ವೇಳೆ ರಾಮನು ಬಾಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸಮುದ್ರದಾಚೆಗೆ ಎಸೆದಿದ್ದನು; ಆ ನೆನಪೇ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಮೂಲ.

ಮಾರೀಚನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಬಳಿಕ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನು ನನ್ನ ಗಡಿಕಾವಲಿನ ಪಡೆಯನ್ನು ಕೊಂದನು; ಅಜೇಯವಾಗಿದ್ದ ಜನಸ್ಥಾನವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿದನು.’ ‘ಆರಕ್ಷಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಯನ್ನು ಕಾಯುವ ಸೈನ್ಯವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಅವಧ್ಯಮ್’ (ನಾಶಮಾಡಲಾಗದ್ದು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಬೇಡಿಕೆ — ‘ಅವನ, ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗು.’ ‘ತಸ್ಯ’ (ಅವನ) ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಿರುವುದು ಮಾತಿನ ಆವೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರೀಚನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ಮುಂದೆ ಅವನು ಹೇಳುವುದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ರಾವಣನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಸಾಚಿವ್ಯಂ ಕುರು’ (ಸಹಾಯಮಾಡು) ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾರೀಚನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ‘ವಾಕ್ಯಕೋವಿದಃ’ (ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸೂಚಕ — ಅವನು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಚತುರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಾರೀಚನು ತನ್ನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಿತ್ರನ ವೇಷದಲ್ಲಿರುವ ಯಾವ ಶತ್ರು ನಿನಗೆ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು? ನಿನ್ನಿಂದ ಆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟೂ ನಿನ್ನ ಏಳಿಗೆಯನ್ನು ಬಯಸದವನು ಯಾರು?’ ಅಂದರೆ — ನಿನ್ನಿಂದ ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆದವನೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವುದು ವಿಚಿತ್ರ. ‘‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವವನು ಯಾರು? ನನಗೆ ಹೇಳು. ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸಲೋಕದ ಶಿಖರವನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಲು ಬಯಸುವವನು ಅವನು ಯಾರು?’ ರಾಕ್ಷಸಜಗತ್ತಿನ ಶಿಖರವೆಂದರೆ ರಾವಣನೇ; ಅವನ ನಾಶವೇ ಎಲ್ಲರ ನಾಶ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುವವನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಶತ್ರು; ವಿಷಸರ್ಪದ ಬಾಯಿಂದ ಕೋರೆಹಲ್ಲನ್ನು ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಕೀಳಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಉಪಮೆ ಬಹಳ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕೆಲಸ ದುಷ್ಕರ, ಪರಿಣಾಮ ಘಾತಕ; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿಸುವವನು ಬೇರೊಬ್ಬನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು — ‘ಈ ಕೆಲಸದ ಮೂಲಕ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೆಟ್ಟದಾರಿಗೆ ಎಳೆದವನು ಯಾರು? ರಾಜನೇ, ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ನಿನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪೆಟ್ಟು ಕೊಟ್ಟವನು ಯಾರು?’ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದವನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಪೆಟ್ಟು ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಮಾರೀಚನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನು ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿದ್ದನು, ಬೇರೊಬ್ಬನೇ ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ವಿನಾಶದತ್ತ ತಳ್ಳಿದ್ದಾನೆ. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ಒಂದೇ ಒಂದು ಉತ್ತರವನ್ನೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಉಪದೇಶಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಈಗ ಮಾರೀಚನು ನಾಲ್ಕು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ ಒಂದು ರೂಪಕ. ಮೊದಲನೆಯದು ಆನೆ — ‘ನಿರ್ಮಲವಾದ ವಂಶ ಮತ್ತು ಕುಲಗಳೇ ಅದರ ಸೊಂಡಿಲಿನ ತುದಿ, ತೇಜಸ್ಸೇ ಅದರ ಮದ, ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತ ಬಾಹುಗಳೇ ಅದರ ದಂತಗಳು — ಅಂತಹ ರಾಘವನೆಂಬ ಗಂಧಹಸ್ತಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡಲೂ ರಾವಣನೇ, ನೀನು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ.’ ಗಂಧಹಸ್ತಿಯ ವಾಸನೆ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಬೇರೆ ಆನೆಗಳು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಎರಡನೆಯದು ಸಿಂಹ — ‘ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದೇ ಅದರ ಕೀಲುಗಳೂ ಕೇಸರಗಳೂ, ಚತುರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೆಂಬ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಅದು, ಬಾಣಗಳೇ ಅದರ ಅಂಗಗಳು, ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗವೇ ಅದರ ಕೋರೆಹಲ್ಲು — ಅಂತಹ ಮಲಗಿರುವ ನರಸಿಂಹನನ್ನು ನೀನು ಎಬ್ಬಿಸಲಾರೆ.’ ಮೂರನೆಯದು ಸಮುದ್ರ — ‘ಬಿಲ್ಲೇ ಅದರ ಸುಳಿ, ಬಾಹುಗಳ ವೇಗವೇ ಅದರ ಕೆಸರು, ಬಾಣಗಳೇ ಅದರ ಅಲೆಗಳ ಸಾಲು, ಮಹಾಯುದ್ಧವೇ ಅದರ ಪ್ರವಾಹ — ಅತಿಘೋರವಾದ ಆ ರಾಮನೆಂಬ ಪಾತಾಳಮುಖಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುವುದು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ, ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ‘ಲಂಕೇಶ್ವರನೇ, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು; ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೇ, ಸಮಾಧಾನಚಿತ್ತನಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗು; ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಸುಖಿಸು, ರಾಮನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಿಸಲಿ.’ ಇದೇ ಮಾರೀಚನ ನೀತಿ — ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ತನ್ನದೋ ಅದರಲ್ಲೇ ಸಂತೋಷಪಡುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ಮೂರು ರೂಪಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವು ಏರುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ಆನೆ, ಸಿಂಹ, ಸಮುದ್ರ; ಮೊದಲನೆಯದರಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದೇ ನಿಷಿದ್ಧ, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುಟ್ಟುವುದು, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು.

ಮಾರೀಚನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ದಶಗ್ರೀವನಾದ ರಾವಣನು ಹಿಂದಿರುಗಿದನು; ಲಂಕಾಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅದು ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾದುದು — ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸೀತಾಪಹರಣ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಇದೇ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಪ್ರಸಂಗ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ — ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಬಂದ ನಂತರ ರಾವಣನು ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಆಗ ಮಾರೀಚನ ಅದೇ ಉಪದೇಶ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸದುಪದೇಶವು ಒಮ್ಮೆ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಕಾಲವೇ ಬಲವತ್ತರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗ ಅಕಂಪನನ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮಾರೀಚನ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ನಡುವೆ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರೇ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಕವಿ ನೇರವಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಈ ವರ್ಣನರೀತಿಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ