ಸರ್ಗ
ಅಕಂಪನನ ಮಾತಿನಂತೆ ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು
ಅಕಂಪನನಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನನಾಶದ ನಿವೇದನೆ, ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದ ವರ್ಣನೆ, ಸೀತಾಪಹರಣದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದು, ಮಾರೀಚನ ನಿಷೇಧ, ಲಂಕೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ಹತನಾದನು, ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ನೆಗೆದು ಲಂಕೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅಕಂಪನನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವಸರದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟು, ವೇಗವಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು, ಖರನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದನು; ನಾನು ಹೇಗೋ ಮಾಡಿ ಬದುಕಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಕಥಂಚಿತ್’ (ಹೇಗೋ ಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತಾನು ಓಡಿಬಂದುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ ದಶಗ್ರೀವನು ಕೋಪಗೊಂಡು, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವವನಂತೆ ಅಕಂಪನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಭಯಂಕರವಾದ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದವರು ಯಾರು? ಅವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡವನೇ ಸರಿ; ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಸಿಗಲಾರದು.’ ಅಂದರೆ — ಆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದವನು ಬದುಕಿದ್ದರೂ ಸತ್ತಂತೆಯೇ; ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಶರಣು ದೊರೆಯದು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಕೋಪ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅನಂತರ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದೆಂದರೆ — ಈ ಸರ್ಗ ಯುದ್ಧದ್ದಲ್ಲ, ಸುದ್ದಿಯದು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಿಂತ ಮಾತೇ ಪ್ರಧಾನ.
ರಾವಣನು ತನ್ನ ಅಜೇಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿ ಇಂದ್ರನೂ ಸುಖವಾಗಿರಲಾರ, ಕುಬೇರನೂ ಇರಲಾರ, ಯಮನೂ ಇರಲಾರ, ವಿಷ್ಣುವೂ ಇರಲಾರ.’ ಇಂದ್ರ, ಕುಬೇರ, ಯಮ, ವಿಷ್ಣು — ನಾಲ್ವರು ಮಹಾಮಹಿಮರನ್ನು ಹೆಸರಿಟ್ಟು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ತನ್ನನ್ನು ಭೇದಿಸಲಾರರು ಎಂಬುದು ಅವನ ದರ್ಪ. ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ — ‘ನಾನು ಕಾಲನಿಗೂ ಕಾಲ; ಅಗ್ನಿಯನ್ನೂ ಸುಡಬಲ್ಲೆ; ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಮರಣಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಲು ಉತ್ಸಾಹಪಡುತ್ತೇನೆ; ಗಾಳಿಯ ವೇಗವನ್ನೂ ಬಲದಿಂದ ತಡೆಯಬಲ್ಲೆ; ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನೂ ಅಗ್ನಿಯನ್ನೂ ಸುಟ್ಟುಬಿಡಬಲ್ಲೆ.’ ಈ ಮಾತುಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳು; ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಬೇರೆ — ಇಷ್ಟು ಗರ್ಜಿಸುವವನು ನಿಜವಾಗಿ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಲೇ ಹೆದರಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆ ಕುಪಿತನಾದ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡು ಅಕಂಪನನು ಕೈಮುಗಿದು, ಭಯದಿಂದ ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಭಯವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅವನಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನಿತ್ತನು; ಆಗಲೇ ಅವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ‘ಸಂದಿಗ್ಧಯಾ ವಾಚಾ’ (ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಿಂದ), ‘ಅಸಂದಿಗ್ಧಮ್’ (ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳ ವೈರುಧ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಭಯದಾನವೇ ಸತ್ಯವಚನದ ಬಾಗಿಲು. ದೂತನು ಹೆದರಿರುವವರೆಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಜನೀತಿಯ ಈ ಸನಾತನ ಪಾಠವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ.
ಅಕಂಪನನು ಮೊದಲು ರಾಮನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ದಶರಥನ ಮಗ, ಸಿಂಹದಂತಹ ದೃಢಕಾಯದ ಯುವಕ, ರಾಮನೆಂಬುವನು; ಅವನು ವಿಶಾಲವಾದ ಹೆಗಲುಳ್ಳವನು, ದುಂಡಾದ ನೀಳವಾದ ಮಹಾಬಾಹುಗಳುಳ್ಳವನು, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದವನು, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಅತುಲವಾದ ಬಲಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳವನು; ಅವನೇ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೂಷಣನೊಡನೆ ಖರನನ್ನು ಕೊಂದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ದೇಹವರ್ಣನೆಯೇ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ — ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಶತ್ರುವಿನ ರೂಪವನ್ನೇ ಮೊದಲು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನು ಸರ್ಪರಾಜನಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಕಂಪನನೇ, ಹೇಳು; ಆ ರಾಮನು ದೇವೇಂದ್ರನೊಡನೆಯೂ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನೇ?’ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಾವನೆ. ಅಕಂಪನನಾದರೋ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನ ಬಲವನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನೆಂಬುವನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನು, ಯುದ್ಧಧರ್ಮದ ಪರಮ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದವನು. ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕವನಾದ ಬಲಶಾಲಿ, ಕೆಂಪುಕಣ್ಣಿನವನು, ದುಂದುಭಿಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳವನು, ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನು ಅವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು. ಅಗ್ನಿಯೊಡನೆ ವಾಯು ಸೇರಿದಂತೆ ಅವನೊಡನೆ ಸೇರಿದ ಆ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೆಡವಿದನು.’ ಅಗ್ನಿ-ವಾಯುಗಳ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಎರಡೂ ಸೇರಿದಾಗಲೇ ದಹನ ಅಸಹನೀಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಕಂಪನನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಇಬ್ಬರು ಸೋದರರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಒಬ್ಬನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದು ಭ್ರಮೆಗೆ ಕಾರಣವಾದೀತು.
ಅಕಂಪನನು ರಾವಣನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಅದು ಒಬ್ಬಂಟಿ ಮನುಷ್ಯನ ಕೆಲಸವೇ ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ — ‘ರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಹಾರುವ ಬಾಣಗಳು ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪಗಳಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದವು.’ ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪಗಳಾಗುವುದು, ಆ ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಐದು ಮುಖಗಳಿರುವುದು — ಹೀಗೆ ಇದು ಇಮ್ಮಡಿ ರೂಪಕ. ‘ಭಯದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರು ಯಾವ ಯಾವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಓಡಿದರೂ ಆ ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಿಂತ ರಾಮನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಈ ಚಿತ್ರವು ಭಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಪಲಾಯನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಾರಿಯನ್ನೂ ಶತ್ರುವೇ ಮುಚ್ಚಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ನಿನ್ನ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ತಡಮಾಡದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಆದರೆ ಅಕಂಪನನು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜನೇ, ರಾಮನ ಬಲಪೌರುಷಗಳನ್ನು ಇದ್ದುದು ಇದ್ದಂತೆ ಕೇಳು.’ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ನೀತಿ. ಅಕಂಪನನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭಯವೂ ಇದೆ, ಹಿತಚಿಂತನೆಯೂ ಇದೆ — ಅವನು ಒಡೆಯನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಲು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ವಾಸ್ತವವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗದು ಎಂದು ಅಕಂಪನನು ಈಗ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕುಪಿತನಾದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಮನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಎದುರಿಸಲಾಗದು; ತುಂಬಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಯ ವೇಗವನ್ನೂ ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಡೆಯಬಲ್ಲನು; ತಾರೆ-ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಡನೆ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಕೆಳಗುರುಳಿಸಬಲ್ಲನು; ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಬಲ್ಲನು; ಸಮುದ್ರದ ದಡವನ್ನು ಒಡೆದು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಬಲ್ಲನು; ಸಮುದ್ರದ ವೇಗವನ್ನಾಗಲಿ ವಾಯುವನ್ನಾಗಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚದುರಿಸಬಲ್ಲನು; ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲೂ ಸಮರ್ಥನು.’ ನದಿ, ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ, ಸಮುದ್ರ, ವಾಯು, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳು — ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಗೆ ಸಂಹಾರ ಸೃಷ್ಟಿಗಳೆರಡನ್ನೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ತೀರ್ಮಾನ — ‘ದಶಗ್ರೀವನೇ, ಪಾಪಿಗಳಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ದೊರೆಯದಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದಾಗಲಿ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸಲೋಕದಿಂದಾಗಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು. ಸಮಸ್ತ ದೇವಾಸುರರಿಂದಲೂ ಅವನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವವನೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಅವನು ವಿರೋಧದಿಂದ ಉಪಾಯದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಇದೊಂದು ಉಪಾಯವಿದೆ; ಅದನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೇಳು.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಅಕಂಪನನು ರಾಮನ ಶಸ್ತ್ರಕೌಶಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗಿರುವ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ರಾವಣನ ಸ್ವಂತ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನೇ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅಕಂಪನನು ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಸೀತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು. ‘ಅವನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೆಂಬುವಳು ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಉತ್ತಮಳು; ಸುಂದರವಾದ ನಡುವುಳ್ಳವಳು, ಯೌವನದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವಳು, ಸಮಪ್ರಮಾಣದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು, ರತ್ನಾಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟವಳು, ಸ್ತ್ರೀರತ್ನ. ದೇವಸ್ತ್ರೀಯಾಗಲಿ, ಗಂಧರ್ವಸ್ತ್ರೀಯಾಗಲಿ, ಅಪ್ಸರೆಯಾಗಲಿ, ನಾಗಕನ್ಯೆಯಾಗಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ನಾರಿ ಇಲ್ಲ; ಇನ್ನು ಮನುಷ್ಯಸ್ತ್ರೀ ಹೇಗೆ ಇದ್ದಾಳು?’ ಉಪಮಾನಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ವರ್ಣನೆಯ ರೀತಿ — ಯಾವುದು ಉಪಮಾನವಾಗಬಹುದೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ನೇರವಾದ ಮಂತ್ರಣೆ — ‘ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ನೀನು ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸು; ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ರಾಮನು ಬದುಕುಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ.’ ಅಂದರೆ — ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದವನನ್ನು ವಿಯೋಗದಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಬೇಕು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಆ ಮಾತು ರುಚಿಸಿತು; ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಸ್ವಲ್ಪ ಯೋಚಿಸಿ ಅಕಂಪನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಚಿಂತಯಿತ್ವಾ’ (ಯೋಚಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ್ದು — ನಿರ್ಧಾರ ಕ್ಷಣಿಕವಲ್ಲ, ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಕೈಗೊಂಡುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಹೊಣೆಯೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವನದೇ. ಈ ಮಾತೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥಾಬೀಜ — ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಾಗಿರುವುದು ಮುಂದೆ ಸರ್ವನಾಶದ ಮೂಲವಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾವಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸರಿ; ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಈ ಮಹಾನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆತರುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಏಕಃ’ (ಒಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸಾಧಿಸಲಾಗದುದನ್ನು ಗುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಸಾಧಿಸಬೇಕು. ಆಗ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ರಥದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಹೊರಟನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಮಹಾರಥವು ನಕ್ಷತ್ರಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾ, ಮೋಡಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು — ಮೋಡಗಳ ನಡುವಿನ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಅದರ ಶೋಭೆ ರಮಣೀಯವಾದರೂ ಕ್ಷಣಿಕವೇ. ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ತಾಟಕೆಯ ಮಗನಾದ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದನು; ಮಾರೀಚನು ಅಮಾನುಷವಾದ ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯಗಳಿಂದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಸ್ವತಃ ಆಸನ ಮತ್ತು ನೀರುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಮಾರೀಚನು ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿವೆಯಷ್ಟೆ? ನೀನು ಇಷ್ಟು ಅವಸರದಿಂದ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಶಂಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ; ಕಾರಣ ತಿಳಿಯದು.’ ‘ಅರ್ಥೋಪಹಿತಾ ವಾಕ್’ (ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾರೀಚನ ಮಾತು ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ, ಸಾರಗರ್ಭಿತವಾದುದು; ಅವನು ಮೊದಲೇ ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದನು. ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಯಜ್ಞದ ವೇಳೆ ರಾಮನು ಬಾಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸಮುದ್ರದಾಚೆಗೆ ಎಸೆದಿದ್ದನು; ಆ ನೆನಪೇ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಮೂಲ.
ಮಾರೀಚನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಬಳಿಕ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನು ನನ್ನ ಗಡಿಕಾವಲಿನ ಪಡೆಯನ್ನು ಕೊಂದನು; ಅಜೇಯವಾಗಿದ್ದ ಜನಸ್ಥಾನವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿದನು.’ ‘ಆರಕ್ಷಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಯನ್ನು ಕಾಯುವ ಸೈನ್ಯವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಅವಧ್ಯಮ್’ (ನಾಶಮಾಡಲಾಗದ್ದು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಬೇಡಿಕೆ — ‘ಅವನ, ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗು.’ ‘ತಸ್ಯ’ (ಅವನ) ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಿರುವುದು ಮಾತಿನ ಆವೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರೀಚನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ಮುಂದೆ ಅವನು ಹೇಳುವುದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ರಾವಣನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಸಾಚಿವ್ಯಂ ಕುರು’ (ಸಹಾಯಮಾಡು) ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾರೀಚನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ‘ವಾಕ್ಯಕೋವಿದಃ’ (ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸೂಚಕ — ಅವನು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಚತುರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮಾರೀಚನು ತನ್ನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಿತ್ರನ ವೇಷದಲ್ಲಿರುವ ಯಾವ ಶತ್ರು ನಿನಗೆ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು? ನಿನ್ನಿಂದ ಆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟೂ ನಿನ್ನ ಏಳಿಗೆಯನ್ನು ಬಯಸದವನು ಯಾರು?’ ಅಂದರೆ — ನಿನ್ನಿಂದ ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆದವನೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವುದು ವಿಚಿತ್ರ. ‘‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವವನು ಯಾರು? ನನಗೆ ಹೇಳು. ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸಲೋಕದ ಶಿಖರವನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಲು ಬಯಸುವವನು ಅವನು ಯಾರು?’ ರಾಕ್ಷಸಜಗತ್ತಿನ ಶಿಖರವೆಂದರೆ ರಾವಣನೇ; ಅವನ ನಾಶವೇ ಎಲ್ಲರ ನಾಶ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುವವನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಶತ್ರು; ವಿಷಸರ್ಪದ ಬಾಯಿಂದ ಕೋರೆಹಲ್ಲನ್ನು ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಕೀಳಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಉಪಮೆ ಬಹಳ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕೆಲಸ ದುಷ್ಕರ, ಪರಿಣಾಮ ಘಾತಕ; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿಸುವವನು ಬೇರೊಬ್ಬನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು — ‘ಈ ಕೆಲಸದ ಮೂಲಕ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೆಟ್ಟದಾರಿಗೆ ಎಳೆದವನು ಯಾರು? ರಾಜನೇ, ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ನಿನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪೆಟ್ಟು ಕೊಟ್ಟವನು ಯಾರು?’ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದವನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಪೆಟ್ಟು ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಮಾರೀಚನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನು ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿದ್ದನು, ಬೇರೊಬ್ಬನೇ ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ವಿನಾಶದತ್ತ ತಳ್ಳಿದ್ದಾನೆ. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ಒಂದೇ ಒಂದು ಉತ್ತರವನ್ನೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಉಪದೇಶಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿರುತ್ತವೆ.
ಈಗ ಮಾರೀಚನು ನಾಲ್ಕು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ ಒಂದು ರೂಪಕ. ಮೊದಲನೆಯದು ಆನೆ — ‘ನಿರ್ಮಲವಾದ ವಂಶ ಮತ್ತು ಕುಲಗಳೇ ಅದರ ಸೊಂಡಿಲಿನ ತುದಿ, ತೇಜಸ್ಸೇ ಅದರ ಮದ, ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತ ಬಾಹುಗಳೇ ಅದರ ದಂತಗಳು — ಅಂತಹ ರಾಘವನೆಂಬ ಗಂಧಹಸ್ತಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡಲೂ ರಾವಣನೇ, ನೀನು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ.’ ಗಂಧಹಸ್ತಿಯ ವಾಸನೆ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಬೇರೆ ಆನೆಗಳು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಎರಡನೆಯದು ಸಿಂಹ — ‘ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದೇ ಅದರ ಕೀಲುಗಳೂ ಕೇಸರಗಳೂ, ಚತುರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೆಂಬ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಅದು, ಬಾಣಗಳೇ ಅದರ ಅಂಗಗಳು, ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗವೇ ಅದರ ಕೋರೆಹಲ್ಲು — ಅಂತಹ ಮಲಗಿರುವ ನರಸಿಂಹನನ್ನು ನೀನು ಎಬ್ಬಿಸಲಾರೆ.’ ಮೂರನೆಯದು ಸಮುದ್ರ — ‘ಬಿಲ್ಲೇ ಅದರ ಸುಳಿ, ಬಾಹುಗಳ ವೇಗವೇ ಅದರ ಕೆಸರು, ಬಾಣಗಳೇ ಅದರ ಅಲೆಗಳ ಸಾಲು, ಮಹಾಯುದ್ಧವೇ ಅದರ ಪ್ರವಾಹ — ಅತಿಘೋರವಾದ ಆ ರಾಮನೆಂಬ ಪಾತಾಳಮುಖಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುವುದು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ, ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ‘ಲಂಕೇಶ್ವರನೇ, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು; ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೇ, ಸಮಾಧಾನಚಿತ್ತನಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗು; ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಸುಖಿಸು, ರಾಮನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಿಸಲಿ.’ ಇದೇ ಮಾರೀಚನ ನೀತಿ — ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ತನ್ನದೋ ಅದರಲ್ಲೇ ಸಂತೋಷಪಡುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ಮೂರು ರೂಪಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವು ಏರುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ಆನೆ, ಸಿಂಹ, ಸಮುದ್ರ; ಮೊದಲನೆಯದರಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದೇ ನಿಷಿದ್ಧ, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುಟ್ಟುವುದು, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು.
ಮಾರೀಚನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ದಶಗ್ರೀವನಾದ ರಾವಣನು ಹಿಂದಿರುಗಿದನು; ಲಂಕಾಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅದು ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾದುದು — ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸೀತಾಪಹರಣ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಇದೇ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಪ್ರಸಂಗ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ — ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಬಂದ ನಂತರ ರಾವಣನು ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಆಗ ಮಾರೀಚನ ಅದೇ ಉಪದೇಶ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸದುಪದೇಶವು ಒಮ್ಮೆ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಕಾಲವೇ ಬಲವತ್ತರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗ ಅಕಂಪನನ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮಾರೀಚನ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ನಡುವೆ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರೇ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಕವಿ ನೇರವಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಈ ವರ್ಣನರೀತಿಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥