॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 12ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ದಿವ್ಯಾಯುಧಪ್ರದಾನ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿವೇದನೆ, ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಆತಿಥ್ಯ, ವೈಷ್ಣವಧನುಸ್ಸು, ಅಕ್ಷಯ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಖಡ್ಗದ ಸಮರ್ಪಣೆ

ರಾಮನ ಆದೇಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ರಾಘವನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ದಶರಥನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಬಲಶಾಲಿ ರಾಮನು ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮುನಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ನಾನಾದರೋ ಅವನ ತಮ್ಮ, ಅವನ ಹಿತೈಷಿ, ಅನುಕೂಲನಾಗಿ ನಡೆಯುವವನು, ಭಕ್ತ; ನಿಮ್ಮ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಹೆಸರು ಲಕ್ಷ್ಮಣ. ನಾವು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಈ ಅತ್ಯುಗ್ರವಾದ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೇವೆ; ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಪೂಜ್ಯರನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ಅದನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಪೋಧನನಾದ ಶಿಷ್ಯನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ನಿವೇದಿಸಲೆಂದು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಜೇಯರಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಹೇಳಿದನು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಆ ಮೆಚ್ಚಿನ ಶಿಷ್ಯನು ನಿವೇದಿಸಿದನು — ‘ದಶರಥನ ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು, ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅರಿಂದಮರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೇವೆ ಮಾಡಲೆಂದು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮೊದಲು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮತ್ತು ಅಣ್ಣನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮೊದಲು ಮಾಡಿ ಅನಂತರ ತನ್ನನ್ನು ಹೆಸರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಕುಲೀನನ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಯದಿ ತೇ ಶ್ರೋತ್ರಮಾಗತಃ’ (ನಿಮ್ಮ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಯ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸಂದೇಹದಿಂದಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಿತೃಶಾಸನಾತ್’ (ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ವನವಾಸದ ಕಾರಣವನ್ನು ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ನಿವೇದಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರಿಲ್ಲ, ಭರತನದೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ಆಕ್ಷೇಪವೂ ಇಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ರಾಮಕಥೆಯ ಮರ್ಯಾದೆ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಶಿಷ್ಯನ ನಿವೇದನೆಯೂ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಅವನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಸೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಯಥೋಕ್ತಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನೈವ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ) ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನೇ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಮುನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು; ಇದೇ ಶಿಷ್ಯನ ನಿಷ್ಠೆ. ‘ತಪಸಾ ದುಷ್ಪ್ರಧರ್ಷಣಮ್’ (ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಜೇಯರಾದವರನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ತಪೋಬಲವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ದರ್ಶನದ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಅಗ್ನಿಶರಣಂ ಪ್ರವಿವೇಶ’ (ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಒಳಭಾಗ — ಮುನಿ ನಿತ್ಯವೂ ಇರುವ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಶಾಲೆ — ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ಎಂಟೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ನಿವೇದನೆಯ ಎರಡು ಸ್ತರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ, ಶಿಷ್ಯನಿಂದ ಮುನಿಗೆ.

‘ಇದರ ನಂತರ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ನೀವು ಸರಿಯಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ಶಿಷ್ಯನು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಶಿಷ್ಯನಿಂದ ಕೇಳಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ ವೈದೇಹಿಯೂ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮುನಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು — ‘ಸುದೈವದಿಂದ ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಇಂದು ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಇವನ ಆಗಮನವನ್ನು ನಾನೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದ್ದೆ. ಹೋಗು, ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನನ್ನು ಪತ್ನಿಸಹಿತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆತಾ; ಇನ್ನೂ ಅವನನ್ನು ಏಕೆ ಒಳಗೆ ಕರೆತಂದಿಲ್ಲ?’ ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಮುನಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಶಿಷ್ಯನು ಕೈಮುಗಿದು ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದನು. ಆಗ ಹೊರಬಂದು ಆತುರಗೊಂಡ ಆ ಶಿಷ್ಯನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆ ರಾಮನು ಯಾರು? ಮುನಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬರಲಿ, ತಾನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ.’ ಅನಂತರ ಶಿಷ್ಯನೊಡನೆ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನಿಗೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನೂ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದನು. ಆ ಶಿಷ್ಯನು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಾತನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತ, ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಒಳಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದನು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ಪ್ರಶಾಂತವಾದ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ. ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಉತ್ಸುಕತೆ ‘ಕಿಮಸೌ ನ ಪ್ರವೇಶಿತಃ’ (ಇನ್ನೂ ಅವನನ್ನು ಏಕೆ ಒಳಗೆ ಕರೆತಂದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ; ಶಿಷ್ಯನ ‘ಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಆತುರಗೊಂಡವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ತ್ವರೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವರು ಕೇವಲ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಇನ್ನೂ ಏಕೆ ಕರೆತಂದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸ್ವಲ್ಪ ಕೋಪದಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಉತ್ಸುಕತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮನಸಾ ಕಾಂಕ್ಷಿತಮ್’ (ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದ್ದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುನಿ ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯನ ‘ಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಾದರೋ ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯ ತತ್ಕ್ಷಣದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸತ್ಕಾರಾರ್ಹಂ ಸುಸತ್ಕೃತಮ್’ (ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ — ಸತ್ಕಾರಯೋಗ್ಯನಾದವನು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕೊರತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನ ಪ್ರವೇಶದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಶಾಂತಹರಿಣಾಕೀರ್ಣಮ್ ಆಶ್ರಮಮ್ ಅವಲೋಕಯನ್’ (ಪ್ರಶಾಂತ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೃಗಗಳೂ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವ ತಾನಾಗಿಯೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಹ್ವಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿನಿವೇದನೆಯ ಕ್ರಮ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅನೇಕ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಾನ, ಅಗ್ನಿಯ ಸ್ಥಾನ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಾನ, ಮಹೇಂದ್ರನದು, ವಿವಸ್ವಂತನದು (ಸೂರ್ಯನದು), ಸೋಮನದು, ಭಗನದು, ಕುಬೇರನದು, ಧಾತೃ ಮತ್ತು ವಿಧಾತೃಗಳದು, ವಾಯುವಿನದು, ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ವರುಣನದು, ಗಾಯತ್ರಿಯದು, ವಸುಗಳದು, ನಾಗರಾಜನದು, ಗರುಡನದು, ಕಾರ್ತಿಕೇಯನದು ಮತ್ತು ಧರ್ಮನದು. ಈ ಸ್ಥಾನಗಳ ಎಣಿಕೆ ಆಶ್ರಮದ ವೈಶ್ವದೇವತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಉಪಾಸಿತರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ಸಮಗ್ರ ಧರ್ಮದ ಕೇಂದ್ರದಂತಿದೆ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮುನಿಯೂ ಹೊರಬಂದರು. ಮುನಿಗಳ ನಡುವೆ ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ವೀರನಾದ ರಾಮನು ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇಗೋ ಪೂಜ್ಯರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಋಷಿಗಳು ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಅವರ ಔದಾರ್ಯದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಇವರು ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಧಿ ಎಂದು ನಾನು ಅರಿಯುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಯಾರನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಮುನಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ದೇವತೆಗಳು ವೈದಿಕರು (ಅಗ್ನಿ, ವಿವಸ್ವಂತ, ವಾಯು, ವರುಣ, ವಸುಗಳು), ಕೆಲವರು ಪೌರಾಣಿಕರು (ವಿಷ್ಣು, ಕುಬೇರ, ಕಾರ್ತಿಕೇಯ, ಗರುಡ), ಒಬ್ಬ ದೇವತೆ ಛಂದೋಮಯಿ (ಗಾಯತ್ರಿ) — ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಪರಂಪರೆಗಳ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಸ್ಥಾನ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲ ಧರ್ಮವೇ ಎಂದು ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಣಿಕೆಯೇ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಾಗಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುನಿಯಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಕವಿಯ ದೃಶ್ಯರಚನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಘುನಂದನನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತನು. ಮುನಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಆಸನ ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ಅರ್ಚಿಸಿ, ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿ ‘ಕುಳಿತುಕೋ’ ಎಂದರು. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿ, ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನಿತ್ತು, ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಅವರು ವಾನಪ್ರಸ್ಥಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಭೋಜನವನ್ನಿತ್ತರು. ಅನಂತರ ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮೊದಲು ತಾವೇ ಕುಳಿತು, ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದ, ಧರ್ಮಕೋವಿದನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿ, ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನಿತ್ತು ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಯಾವ ತಪಸ್ವಿ ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಸುಳ್ಳುಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಾಂಸವನ್ನೇ ತಿನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನೀನಾದರೋ ಇಡೀ ಲೋಕಕ್ಕೆ ರಾಜ, ಧರ್ಮಚಾರಿ, ಮಹಾರಥಿ, ಪೂಜನೀಯ, ಮಾನ್ಯ, ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಬಂದಿರುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಗೆಡ್ಡೆಗಳಿಂದ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ಅವನು ಬಯಸಿದಷ್ಟು ಪೂಜಿಸಿ ಅನಂತರ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕ; ಅದರಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಮೊದಲು ಆತಿಥ್ಯವಿಧಿಯನ್ನೇ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ಅದನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವುದರ ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸ್ವಾಗತ, ಆಸನ, ನೀರು, ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಆಜ್ಞೆ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಅರ್ಘ್ಯದಾನ, ಅತಿಥಿಪೂಜೆ, ಭೋಜನ. ಮುನಿ ತಾವೇ ಮೊದಲು ಕುಳಿತು, ಅನಂತರ ರಾಮನನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೂ ವಿಧಿಯ ಅಂಶವೇ. ಅವರ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾದ ಒಂದು ವಾಕ್ಯವಿದೆ — ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸದ ತಪಸ್ವಿ ಸುಳ್ಳುಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಾಂಸವನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಆತಿಥ್ಯದ ಅನುಲ್ಲಂಘನೀಯತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ‘ಇಡೀ ಲೋಕಕ್ಕೆ ರಾಜ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನು ಈಗ ನಾರುಮಡಿ ಉಟ್ಟ ವನವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಮುನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸರ್ವಲೋಕದ ರಾಜನೇ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಕೊಡಲಿರುವ ವೈಷ್ಣವಧನುಸ್ಸಿನ ಔಚಿತ್ಯವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಫಲೈಃ ಮೂಲೈಃ ಪುಷ್ಪೈಃ ಅನ್ಯೈಃ ಚ ಯಥಾಕಾಮಂ ಪೂಜಯಿತ್ವಾ’ (ಹಣ್ಣು, ಗೆಡ್ಡೆ, ಹೂವು ಮತ್ತು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಬಯಸಿದಷ್ಟು ಪೂಜಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾನದ ಉದಾರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅತಿಥಿ ಎಷ್ಟು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮಿತಿಯಿಲ್ಲ. ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಂ ಧರ್ಮಕೋವಿದಮ್’ (ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದ, ಧರ್ಮಕೋವಿದನಾದ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಶಿಷ್ಯಭಾವ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಧರ್ಮಕೋವಿದನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಗುರುವಿನ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿದೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಆತಿಥ್ಯದ ಸಮಗ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಓ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ವಜ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ದಿವ್ಯವಾದ ಮಹಾಧನುಸ್ಸು ವೈಷ್ಣವಧನುಸ್ಸು, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದದ್ದು. ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಎಂದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅಕ್ಷಯವಾದ ಬಾಣಗಳುಳ್ಳ ಈ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಹೇಂದ್ರನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟನು; ಅವು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತಿರುವ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ. ಇದು ಬೆಳ್ಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ಒರೆಯುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಖಡ್ಗ. ರಾಮ, ಈ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಿಂದೆ ವಿಷ್ಣುವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸುರರನ್ನು ಕೊಂದು ದೇವತೆಗಳ ಉಜ್ವಲ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಮರಳಿ ತಂದನು. ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ, ಆ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ, ಬಾಣವನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ, ಓ ಮಾನದ (ಇತರರಿಗೆ ಮಾನ ನೀಡುವವನೇ), ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸು — ವಜ್ರಧಾರಿಯು ವಜ್ರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಪೂಜ್ಯ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಆ ಸಮಸ್ತ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಯುಧಗಳನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಮಹಾಸಂಧಿಯಿದೆ — ಇದುವರೆಗೆ ರಾಮನು ಕೇವಲ ತಾಪಸರ ಅತಿಥಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ವಿಷ್ಣುವಿನದೇ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಜ್ಜಿತನಾದ ರಕ್ಷಕನಾದನು. ಆಯುಧಗಳ ಪರಂಪರೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಶ್ವಕರ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಬ್ರಹ್ಮ, ಮಹೇಂದ್ರ, ಅಗಸ್ತ್ಯ, ರಾಮ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದಾನ ಕೇವಲ ಶಸ್ತ್ರದಾನವಲ್ಲ, ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಸಮರ್ಪಣೆಯೂ ಹೌದು. ಸರ್ಗವಾದರೋ ‘ಪುನರಬ್ರವೀತ್’ (ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು) ಎಂಬ ಅರ್ಧೋಕ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬಗ್ಗೆ ಕುತೂಹಲ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಹೇಮವಜ್ರವಿಭೂಷಿತಮ್’ (ಚಿನ್ನ-ವಜ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ) ಎಂಬ ಧನುಸ್ಸಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನವೂ ವಜ್ರಗಳೂ; ‘ಜ್ವಲದ್ಭಿಃ ಪಾವಕೈಃ ಇವ ನಿಶಿತೈಃ ಬಾಣೈಃ ಸಂಪೂರ್ಣೌ’ (ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತಿರುವ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು) ಎಂಬ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆ — ಹೀಗೆ ದಾನದ ವಸ್ತುಗಳೂ ತೇಜೋಮಯ. ‘ಅಕ್ಷಯ್ಯಸಾಯಕೌ’ (ಅಕ್ಷಯವಾದ ಬಾಣಗಳುಳ್ಳವು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವುಗಳ ಅಕ್ಷಯತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಖರ-ದೂಷಣರೊಡನೆಯ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳು ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ‘ಮಾನದ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಇತರರಿಗೆ ಮಾನ ನೀಡುವವನಿಗೇ ಈ ಆಯುಧಗಳು ಯೋಗ್ಯ. ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ