॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 11ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಪಂಚಾಪ್ಸರಸ್ತೀರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮಗಮನ

ಮಾಂಡಕರ್ಣಿಯ ಕಥೆ, ಆಶ್ರಮಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ವಾಸ, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಮಾರ್ಗನಿರ್ದೇಶ, ವಾತಾಪಿ-ಇಲ್ವಲರ ವಧೆಯ ಆಖ್ಯಾನ, ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣಾಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟ ಮೂವರೂ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ರಾಮನು ನಡೆದನು, ನಡುವೆ ಸುಂದರಿಯಾದ ಸೀತೆ, ಹಿಂದೆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು — ಇದೇ ಕ್ರಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಪಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಡುವೆ ಇರುವ ಸೀತೆ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಪರ್ವತಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ, ರಮ್ಯವಾದ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟುತ್ತ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸಾಗಿದರು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನದೀತೀರದ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಾರಸಗಳು, ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಾವರೆಯ ಸರೋವರಗಳು, ಹಿಂಡುಗಟ್ಟಿದ ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಗಳು, ಮದೋನ್ಮತ್ತವಾದ ಕೊಂಬಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಕಾಡುಕೋಣಗಳು, ಹಂದಿಗಳು, ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವ ಆನೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿದವು. ಹೀಗೆ ದೂರದ ದಾರಿಯನ್ನು ಸವೆಸಿ, ಸೂರ್ಯನು ಇಳಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ರಮ್ಯವಾದ ಕೆರೆಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಅದು ತಾವರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ, ಸಾರಸ, ಹಂಸ, ಕಾದಂಬ ಮುಂತಾದ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿತ್ತು. ತಿಳಿನೀರಿನ ಆ ರಮ್ಯ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಯಾರೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಬಾಗಿಲು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು — ಮುಂದೆ ಹೋಗುವವನು ದಾರಿಯನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿರುವವನು ಬೆನ್ನಿನ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ನಡುವೆ ಇರುವ ಸೀತೆ ಇಬ್ಬರಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ವನವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೊದಲು ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು, ಅನಂತರ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಚತುಷ್ಪಾದಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ದೃಶ್ಯವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಲಂಬಮಾನೇ ದಿವಾಕರೇ’ (ಸೂರ್ಯನು ಇಳಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿರಲು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಿನದ ಅಂತ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಕೆರೆಯ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಶಾಂತವಾದ ಸಂದರ್ಭ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನ ತು ಕಶ್ಚನ ದೃಶ್ಯತೇ’ (ಆದರೆ ಯಾರೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕವಿ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕಥನರೀತಿ — ಮೊದಲು ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅನಂತರ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದು. ಕೆರೆಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ‘ಯೋಜನಾಯತಮ್’ (ಒಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ್ದು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ಆಡುತ್ತವೆ, ಹಂಸ-ಕಾದಂಬಗಳೂ ಸಾರಸಗಳೂ ಕೂಗುತ್ತವೆ — ಇದೇ ಕಾಡಿನ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಚಿಹ್ನೆ. ತಾವರೆಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾದ ಆ ಸರೋವರ ದೂರದಿಂದಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಮಹಾರಥಿಯಾದ ರಾಮನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಧರ್ಮಭೃತ್ ಎಂಬ ಮುನಿಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದರು — ‘ಓ ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಈ ಅತ್ಯದ್ಭುತವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಮಹಾ ಕುತೂಹಲವುಂಟಾಗಿದೆ; ಇದೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳಿ.’ ರಾಘವನಿಂದ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಮುನಿ ಆಗ ಸರೋವರದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕೂಡಲೇ ವಿವರಿಸಲು ತೊಡಗಿದರು. ‘ಇದು ಪಂಚಾಪ್ಸರಸ್ಸು ಎಂಬ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ತುಂಬಿರುವ ಕೆರೆ, ಓ ರಾಮ; ಮಾಂಡಕರ್ಣಿ ಎಂಬ ಮುನಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಆ ಮಹಾಮುನಿ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತೀವ್ರವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಅಗ್ನಿಯೇ ಮುಂದಾಳಾಗಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಕಳವಳಗೊಂಡು ಪರಸ್ಪರ ಸೇರಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು — ಈ ಮುನಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರದೋ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು; ಹೀಗೆ ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನಮನಸ್ಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ತಪೋವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ನಿಯೋಜಿಸಿ, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಚಂಚಲವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಐವರು ಪ್ರಧಾನ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಲೌಕಿಕಗಳನ್ನು ಕಂಡವರಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಮುನಿಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಆ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಮನ್ಮಥನ ವಶಕ್ಕೆ ತಂದರು. ಆ ಐವರು ಅಪ್ಸರೆಯರು ಮುನಿಯ ಪತ್ನಿಯರಾದರು; ಅವರಿಗಾಗಿ ಕೆರೆಯೊಳಗೆ ಅಡಗಿದ ಮನೆಯೊಂದು ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ ಅವರು ತಪೋಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಯೌವನವನ್ನು ಪಡೆದ ಮುನಿಯನ್ನು ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವರ ಈ ವಾದ್ಯಧ್ವನಿಯೂ, ಆಭರಣಗಳ ಝಣತ್ಕಾರದೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಮನೋಹರವಾದ ಗೀತಶಬ್ದವೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆ.’ ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ!’ ಎಂದು ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರಾದ ಆ ಮುನಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಈ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸಬೇಕಾದ ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ದೇವತೆಗಳ ಭಯವೇ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಕಾರಣ, ಮುನಿಯ ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಘ್ನದ ದೋಷ ದೇವತೆಗಳದೇ. ಎರಡನೆಯದು — ‘ದೃಷ್ಟಪರಾವರಃ’ (ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಲೌಕಿಕಗಳನ್ನು ಕಂಡವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಆ ಮುನಿ ಇಹವನ್ನೂ ಪರವನ್ನೂ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೂ ಕಾಮವಶರಾದರು; ಇದರಿಂದ ಕಾಮದ ಬಲ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯದು — ಕೆರೆಯ ಹೆಸರು ‘ಪಂಚಾಪ್ಸರಸ್ಸು’ ಎಂಬುದು ಆ ಐವರದೇ ಸ್ಮಾರಕ; ಸ್ಥಳನಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸ ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಕಥೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದು — ಮುನಿ ತಪೋಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಯೌವನವನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಪಸ್ಸು ನಿಷ್ಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ವಿನಿಯೋಗವಾಯಿತು. ಧರ್ಮಭೃತ್ ಎಂಬ ಮುನಿಯ ಹೆಸರೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಧರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿದವನೇ ಇತರರ ಸ್ಖಲನವನ್ನು ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಮರ್ಥ. ರಾಮನೂ ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಮರ್ಯಾದೆ. ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಯಾವ ಉಪದೇಶವನ್ನೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಳುಗನೇ ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಿ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ‘ತಪೋಯೋಗಾತ್ ಯೌವನಮ್ ಆಸ್ಥಿತಮ್’ (ತಪೋಯೋಗದಿಂದ ಯೌವನವನ್ನು ಪಡೆದವನನ್ನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿನ ವಿರೋಧ ರಮಣೀಯ — ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದ ಯೌವನವೇ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘಾತಕವಾಯಿತು. ‘ಅಂತರ್ಹಿತಂ ಗೃಹಮ್’ (ಅಡಗಿದ ಮನೆ) ಎಂಬ ನೀರಿನೊಳಗಿನ ಭವನದ ಕಲ್ಪನೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅದನ್ನು ಗೀತ-ವಾದ್ಯಧ್ವನಿಯ ಕಾರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಲೆಂದೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಆಖ್ಯಾನದಿಂದ ಕವಿ ಮೂರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಶ್ಚರ್ಯದ ನಿವಾರಣೆ, ಸ್ಥಳನಾಮದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ತಪೋಭಂಗದ ಉದಾಹರಣೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೆನೆಯಬೇಕಾದ್ದು — ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದರು, ಉತ್ತರವನ್ನಾದರೋ ಮುನಿ ಒಬ್ಬರೇ ಕೊಟ್ಟರು; ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಕೇಳುಗರು ಮೂವರು, ಹೇಳುವವರು ಒಬ್ಬರು ಎಂಬ ನಾಟ್ಯರಚನೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಆಶ್ರಮಮಂಡಲವನ್ನು ಕಂಡನು — ದರ್ಭೆ ಮತ್ತು ನಾರುಮಡಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಬ್ರಾಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಮಂಡಲ. ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಆ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿ, ಅನಂತರ ಆ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೆ ಸರದಿಯಂತೆ ಹೋದನು — ಮಹಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಾದ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಯಾರ ಬಳಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದನೋ ಅವರ ಬಳಿಗೇ ಮತ್ತೆ ಹೋದನು. ಕವಿ ಅವನ ವಾಸಕಾಲವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲೋ ಹತ್ತು ತಿಂಗಳು, ಎಲ್ಲೋ ಒಂದು ವರ್ಷ, ಎಲ್ಲೋ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು, ಎಲ್ಲೋ ಐದು ಅಥವಾ ಆರು, ಬೇರೆಡೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತಿಂಗಳು, ಎಲ್ಲೋ ಒಂದೂವರೆ ತಿಂಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು, ಎಲ್ಲೋ ಮೂರು ತಿಂಗಳು, ಎಲ್ಲೋ ಎಂಟು ತಿಂಗಳು — ಹೀಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಮುನಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ, ಅನುಕೂಲತೆಯಿಂದ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದುಹೋದವು. ಈ ಎಣಿಕೆ ಒಂದೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವನವಾಸದ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಬಹುಭಾಗ ಶಾಂತವಾಗಿತ್ತು, ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೇ ಬಂದನು. ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮುನಿಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂಜಿತನಾದ ಅರಿಂದಮ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕಾಲದ ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಹತ್ತು ವರ್ಷ ವಾಸಿಸಿದನು’ ಎಂದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿನ ವಾಸಕಾಲವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಎರಡು ಸಂಗತಿಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ — ಒಂದು, ರಾಮನ ವನವಾಸ ನಿರಂತರ ಕ್ಲೇಶಮಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಎರಡು, ತಪಸ್ವಿಗಳೊಡನೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ದೃಢವಾಯಿತು. ‘ಯೇಷಾಮುಷಿತವಾನ್ಪೂರ್ವಮ್’ (ಹಿಂದೆ ಯಾರ ಬಳಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದನೋ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಥೆ ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ತರುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾಸ್ತ್ರವಿತ್’ (ಮಹಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಾದರೋ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನೇ ಈಗ ಶಾಂತ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಶಕ್ತಿ ಶಾಂತಿಯೊಡನೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ‘ಪರ್ಯಾಯೇಣ’ (ಸರದಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾಮನು ಒಂದೇ ಕಡೆ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೂ ಹೋದನು; ಇದರಿಂದ ಅವನ ರಕ್ಷಣಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮುನಿಭಿಃ ಪರಿಪೂಜಿತಃ’ (ಮುನಿಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂಜಿತನಾಗಿ) ಎಂಬುದು ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ ಅವನಿಗೆ ದೊರೆತ ಸ್ವಾಗತ — ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ತಾಪಸರ ಸ್ನೇಹ ಕುಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಅನುಕೂಲ್ಯೇನ ರಮಮಾಣಸ್ಯ’ (ಅನುಕೂಲತೆಯಿಂದ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ವಿಘ್ನವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಯಾರ ವಿರೋಧವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದಲೇ ಕಳೆದವು.

ಒಮ್ಮೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ವಿನಯದಿಂದ ಆ ಮಹಾಮುನಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಬಳಿ ಕುಳಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುವ ಜನರ ಬಾಯಿಂದ ನಾನು ನಿತ್ಯವೂ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ಈ ಕಾಡಿನ ವಿಶಾಲತೆಯಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಆ ಧೀಮಂತ ಮಹರ್ಷಿಯ ರಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಪೂಜ್ಯರ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದಿದ್ದೇನೆ, ಆ ಮುನಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಈ ಮಹಾ ಮನೋರಥ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸುಳಿದಾಡುತ್ತಿದೆ.’ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರೀತರಾದ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ನಾನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ನಿನಗೆ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕೆಂದಿದ್ದೆ — ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು ಎಂದು, ಓ ರಾಘವ. ಸುದೈವದಿಂದ ಈಗ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನೇ ನನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ಮಹಾಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಗೋ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅಪ್ಪಾ, ಈ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ಅಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ತಮ್ಮನ ದೊಡ್ಡ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಆಶ್ರಮವಿದೆ.’ ಈ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿನಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನೇ ದಾರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಗುರುವಿನ ಬಳಿ ಕುಳಿತು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಥಾಃ ಕಥಯತಾಂ ಶ್ರುತಮ್’ (ಕಥೆ ಹೇಳುವವರಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾನದ ಮಿತಿಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಅಹಮಪ್ಯೇತದೇವ ತ್ವಾಂ ವಕ್ತುಕಾಮಃ’ (ನಾನೂ ನಿನಗೆ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕೆಂದಿದ್ದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯರ ಏಕಚಿತ್ತತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಸುದೈವದಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಹರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುನಿ ದಾರಿಯನ್ನು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ, ಅನಂತರ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ, ಆಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಯೋಜನ ಎಂದು ಸುನಿಶ್ಚಿತವಾದ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟರು. ‘ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ’ ಎಂದಲ್ಲ, ‘ಅಭಿವಾದಯಿತುಮ್’ (ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಲು) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಶಬ್ದ — ದರ್ಶನ ಪ್ರಧಾನವಲ್ಲ, ನಮಸ್ಕಾರವೇ ಪ್ರಧಾನ ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಾವ. ‘ಶುಶ್ರೂಷೇಯಮಪಿ ಸ್ವಯಮ್’ (ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು) ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ವಿನಮ್ರವಾದ ಮಾತು — ರಾಜಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ತಾನೇ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಮಾಡಲಿರುವ ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವನಸ್ಯಾಸ್ಯ ಮಹತ್ತಯಾ’ (ಈ ಕಾಡಿನ ವಿಶಾಲತೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ಹೊರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಪ್ರಮಾದದ ಮೇಲಲ್ಲ; ಇದೂ ಅವನ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ.

ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಆ ವನಪ್ರದೇಶವು ಹಿಪ್ಪಲಿಯ ತೋಪಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಹೇರಳವಾದ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ತಿಳಿನೀರಿನ ಬಗೆಬಗೆಯ ತಾವರೆಕೊಳಗಳಿವೆ, ಅವು ಹಂಸ-ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಉಳಿದು ಮುಂಜಾನೆ ಹೊರಡು, ಓ ರಾಮ; ವನಖಂಡದ ಪಕ್ಕದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಹಿಡಿದು ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರ ಸಾಗಿದರೆ ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪುವೆ — ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ರಮಣೀಯ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಆನಂದಿಸುವರು; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ವನಪ್ರದೇಶ ರಮ್ಯವಾದದ್ದು, ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು. ಮಹಾಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಕಾಣಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದರೆ, ಓ ಮಹಾಮತಿ, ಇಂದೇ ಹೊರಡುವ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು.’ ಮುನಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಅವರಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ, ಅನುಚರರೊಡನೆ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೊರಟನು. ಹೀಗೆ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣಾಶ್ರಮವಾಸ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪಿಪ್ಪಲೀವನಶೋಭಿತೇ’ (ಹಿಪ್ಪಲಿಯ ತೋಪಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಶಿಷ್ಟ — ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತೇ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸ್ಥಳದ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಸನ್ನಸಲಿಲಾಶಯಾಃ’ (ತಿಳಿನೀರಿನ ಜಲಾಶಯಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೀರಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯೂ, ‘ಹಂಸಕಾರಂಡವಾಕೀರ್ಣಾಃ’ (ಹಂಸ-ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಜೀವಂತಿಕೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಕೇವಲ ದಾರಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ತಲುಪಬೇಕಾದ ಸ್ಥಳದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ರಂಸ್ಯತೇ ತತ್ರ ವೈದೇಹೀ’ (ಅಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿ ಆನಂದಿಸುವಳು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಸೌಜನ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವರು ಸೀತೆಯ ಸುಖವನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ನಾನಾವಿಹಗನಾದಿತೇ’ (ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುವ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದಲೇ ಕಾಡಿನ ಜೀವಂತಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವರ್ಣನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸ ಹಿ ರಮ್ಯೋ ವನೋದ್ದೇಶೋ ಬಹುಪಾದಪಸಂಯುತಃ’ (ಆ ವನಪ್ರದೇಶ ರಮ್ಯವಾದದ್ದು, ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯೂ ಸಪ್ರಯೋಜನ — ಆ ಸ್ಥಳದ ರಮಣೀಯತೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿ ಮುನಿ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಭಾತೇ ರಾಮ ಗಮ್ಯತಾಮ್’ (ಮುಂಜಾನೆ ಹೊರಡು, ರಾಮ) ಎಂಬ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ವಿಧಿಯೂ ಇದೆ — ರಾತ್ರಿ ಪ್ರಯಾಣವಿಲ್ಲ, ಮುಂಜಾನೆಯೇ ಹೊರಡುವುದು ಎಂಬ ವನವಾಸಿಗಳ ನಿಯಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಇರುವ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ, ಮೋಡಗಳಂತಿರುವ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ, ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ ಅವನು ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಸಾಗಿ, ಪರಮಸಂತುಷ್ಟನಾದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಯಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿಯ ತಮ್ಮನ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಕಾಡಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾವಿರಾರು ಮರಗಳು ಹಣ್ಣುಗಳ ಭಾರದಿಂದಲೂ ಹೂವುಗಳ ಭಾರದಿಂದಲೂ ಬಾಗಿವೆ. ಈ ಕಾಡಿನಿಂದ ಬಂದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ತೂರಿಬಂದ, ಮಾಗಿದ ಹಿಪ್ಪಲಿಯ ಈ ಗಂಧವು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಖಾರವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತಿದೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದ ಸೌದೆಯ ರಾಶಿಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ, ವೈಡೂರ್ಯದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಕೊಯ್ದ ದರ್ಭೆಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ಕಪ್ಪುಮೋಡದ ಶಿಖರದಂತಿರುವ, ಆಶ್ರಮದ ಅಗ್ನಿಯ ಹೊಗೆಯ ತುದಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಏಕಾಂತವಾದ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿದ ದ್ವಿಜರು ತಾವೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪೋಪಹಾರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಕೇಳಿದ್ದೆನೋ ಅದರಂತೆ, ಸೌಮ್ಯ, ಇದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ತಮ್ಮನ ಆಶ್ರಮವೇ ಆಗಿರಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದಲೇ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಓದುವವನಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮರಗಳ ಭಾರ, ಗಂಧದ ದಿಕ್ಕು, ಸೌದೆಯ ರಾಶಿಗಳು, ಕೊಯ್ದ ದರ್ಭೆಗಳು, ಹೊಗೆಯ ತುದಿ — ಇವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮಾನವನಿವಾಸವನ್ನು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅನುಮಾನಪರಂಪರೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ — ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಕಾರಣವನ್ನು, ಲಿಂಗದಿಂದ (ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ) ಲಿಂಗಿಯನ್ನು ಅರಿಯುವುದು. ‘ಜ್ಞಾತಾಃ ಪಥಿ ಸಹಸ್ರಶಃ’ (ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾವಿರಾರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಮರಗಳನ್ನು ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಮೊದಲೇ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಕೇಳಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡದ್ದರೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಟುಕೋದಯಃ’ (ಖಾರವಾಗಿ ಹರಡುವ) ಎಂಬ ಹಿಪ್ಪಲಿಗಂಧದ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಗಂಧ ಮೊದಲು ಮಧುರ, ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ. ‘ವಿವಿಕ್ತೇಷು ತೀರ್ಥೇಷು ಕೃತಸ್ನಾನಾಃ ದ್ವಿಜಾತಯಃ’ (ಏಕಾಂತ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿದ ದ್ವಿಜರು) ಎಂಬ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪರಮಸಂಹೃಷ್ಟಃ’ (ಪರಮಸಂತುಷ್ಟ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನ ಆಂತರಿಕ ಹರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ದೀರ್ಘ ಪಯಣದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರಿಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು. ‘ಓ ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ತಮ್ಮನ ಮೇಲಿನ ಅವನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ. ಈ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಒಂದು ಶಬ್ದವೂ ಇಲ್ಲ; ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶಾಂತವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಚಿತ್ರವೇ ಇದೆ. ‘ಲೂನಾಶ್ಚ ಪರಿದೃಶ್ಯಂತೇ ದರ್ಭಾ ವೈದೂರ್ಯವರ್ಚಸಃ’ (ವೈಡೂರ್ಯದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಕೊಯ್ದ ದರ್ಭೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ) ಎಂಬ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಾದರೋ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಯ ಸಂಗ್ರಹ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಕೊಯ್ದ ದರ್ಭೆಗಳ ಹಸಿರುಕಾಂತಿ ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಸುಂದರ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಆ ಆಶ್ರಮದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾರ ಅಣ್ಣನು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಯಾಗಿ ಲೋಕಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ರಭಸದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಈ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಯೋಗ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನೋ — ಇಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಕ್ರೂರರಾದ ವಾತಾಪಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ವಲ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಘಾತಕರಾದ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಸುರ ಸಹೋದರರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇದ್ದರಂತೆ. ನಿರ್ದಯನಾದ ಇಲ್ವಲನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತ, ಶ್ರಾದ್ಧದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಟಗರಿನ ರೂಪ ತಾಳಿದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಅಡುಗೆಮಾಡಿ, ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕೆ ವಿಹಿತವಾದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಆ ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಉಣಬಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಊಟಮಾಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಇಲ್ವಲನು ದೊಡ್ಡ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು — ವಾತಾಪಿ, ಹೊರಗೆ ಬಾ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅಣ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾತಾಪಿ ಟಗರಿನಂತೆ ಅರಚುತ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ದೇಹಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ಸೀಳಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಗಳೂ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳೂ ಆದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸಾವಿರಾರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥಿತನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾಸುರನನ್ನು ಸವಿದು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟನು. ಆಮೇಲೆ ‘ಸಂಪನ್ನವಾಯಿತು’ (ತೃಪ್ತಿಯಾಯಿತೇ) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕೈತೊಳೆಯಲು ನೀರನ್ನಿತ್ತು, ಇಲ್ವಲನು ತಮ್ಮನಿಗೆ ‘ಹೊರಗೆ ಬಾ’ ಎಂದು ಕೂಗಿದನು. ಆಗ ಹಾಗೆ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಘಾತಕನನ್ನು ನೋಡಿ ನಗುತ್ತ ಧೀಮಂತನಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು — ನಾನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೊರಬರುವ ಶಕ್ತಿ ಎಲ್ಲಿಯದು? ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದ ಟಗರುರೂಪದ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಇನ್ನು ಯಾವ ಗತಿ? ತಮ್ಮನ ಮರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮುನಿಯ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ದ್ವಿಜೇಂದ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಉಜ್ವಲತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮುನಿಯ ಅಗ್ನಿಸಮಾನವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟು ಮರಣ ಹೊಂದಿದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೇಲಿನ ಅನುಕಂಪದಿಂದ ಈ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ತಮ್ಮನದೇ ಕೆರೆ-ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಈ ಆಶ್ರಮ.’ ಈ ಆಖ್ಯಾನವು ಎರಡು ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸ್ತರದಲ್ಲಿ ಅದು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಜಠರಾಗ್ನಿಯಿಂದಲೇ ಅಸುರನನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಬಲ್ಲವನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಜೇಯ. ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ತರದಲ್ಲಿ ಅದು ರಾಮನ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯದ ಪೂರ್ವರೂಪ — ಅಗಸ್ತ್ಯರು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದಂತೆ ರಾಮನು ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ವಲನ ಕಪಟವನ್ನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಶ್ರಾದ್ಧದ ನೆಪವೊಡ್ಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮದ ವೇಷದಲ್ಲೇ ಅಧರ್ಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಯಂಕರ ಸತ್ಯ. ‘ಶ್ರಾದ್ಧದೃಷ್ಟೇನ ಕರ್ಮಣಾ’ (ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕೆ ವಿಹಿತವಾದ ವಿಧಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಧಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಆಚರಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆಶಯ ಮಾತ್ರ ದುಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಪ್ರತೀಕಾರವೂ ಸರಿಯಾದದ್ದೇ — ಅವರು ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಊಟಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ‘ಸಂಪನ್ನವಾಯಿತು’ ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ನಗುತ್ತಲೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಹಸನ್’ (ನಗುತ್ತ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರೋಧವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ವಲನಾದರೋ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ನಾಶ ಸ್ವಕೃತವೇ. ‘ಚಕ್ಷುಷಾ ಅನಲಕಲ್ಪೇನ ನಿರ್ದಗ್ಧಃ’ (ಅಗ್ನಿಸಮಾನವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ತೇಜಸ್ಸೇ ಶಸ್ತ್ರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಪ್ರಾನುಕಂಪಯಾ’ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೇಲಿನ ಅನುಕಂಪದಿಂದ) ಎಂಬ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಕಾರ್ಯ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಇದರಿಂದಲೇ ಅದು ದುಷ್ಕರವಾಗಿದ್ದರೂ ಶ್ಲಾಘ್ಯವಾಯಿತು. ವಾತಾಪಿಯ ರೂಪಪರಿವರ್ತನೆಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಅವನು ಟಗರಿನ ರೂಪ ತಾಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾಂಸದ ವಿಧಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಟವು ಶಾಸ್ತ್ರದ ನೆರಳಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ‘ಭಿತ್ತ್ವಾ ಭಿತ್ತ್ವಾ ಶರೀರಾಣಿ’ (ದೇಹಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ಸೀಳಿ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಹಿಂಸೆಯ ಮರುಕಳಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಸಹಸ್ರಾಣಿ’ (ಸಾವಿರಾರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಅದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಉತ್ತರವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಜೀರ್ಣಸ್ಯ ರಕ್ಷಸಃ’ (ಜೀರ್ಣವಾದ ರಾಕ್ಷಸನ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲೇ ಜೀರ್ಣವಾದನು. ಹೀಗೆ ತಪಸ್ವಿಯ ಶಸ್ತ್ರ ತಪಸ್ಸೇ, ಖಡ್ಗವಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ತರಸಾ ಮೃತ್ಯುಂ ನಿಗೃಹ್ಯ’ (ರಭಸದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ಅಸುರರೇ ಮೃತ್ಯುರೂಪರು ಎಂದು ವ್ಯಂಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ನಿಗ್ರಹವೇ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಯೋಗ್ಯವನ್ನಾಗಿಸಿದ್ದು.

ಹೀಗೆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ರಾಮನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾದನು, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಸಮೀಪಿಸಿತು. ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಯಥಾವಿಧಿ ಸಾಯಂಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ ಅವನು ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು, ಆ ಋಷಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಮುನಿಯಿಂದ ಸಮುಚಿತವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಘವನು ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಆ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲ ಉದಯಿಸಿದಾಗ ರಾಘವನು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಆ ತಮ್ಮನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ನಿಮಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದೆನು. ನಿಮ್ಮಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನಿಮ್ಮ ಅಣ್ಣನಾದ ಗುರುವನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಹೋಗು’ ಎಂದು ಅವರಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಘುನಂದನನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಆ ಕಾಡನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯದ ಸಮಗ್ರ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಭಿವಾದನ, ಸ್ವಾಗತ, ಭೋಜನ, ರಾತ್ರಿವಾಸ, ಮುಂಜಾನೆ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ, ಅನುಮತಿ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ದಿನದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನೂ ರಾತ್ರಿಯ ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ಕೆಲವೇ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾವಿಧಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ — ವನವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಲೋಪವಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಮೂಲಫಲಾನಿ ಪ್ರಾಶ್ಯ’ (ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿಂದು) ಎಂಬುದರಿಂದ ತಾಪಸರ ಭೋಜನಕ್ರಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮುಂಜಾನೆ ರಾಮನ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯ ಮಾತು ಮರ್ಯಾದಾಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ಅಭಿವಾದನ, ಅನಂತರ ಸುಖವಾಸದ ನಿವೇದನೆ, ಆಮೇಲೆ ಅನುಮತಿಯ ಯಾಚನೆ. ಮುನಿಯ ಉತ್ತರವೂ ‘ಗಮ್ಯತಾಮ್’ (ಹೋಗು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ, ಇದು ತಾಪಸರ ವಾಕ್ಸಂಯಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪೂರ್ಣ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರಕ್ರಮವನ್ನು ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ. ‘ತಮೃಷಿಂ ಚಾಭ್ಯವಾದಯತ್’ (ಆ ಋಷಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮೊದಲೇ ಅಭಿವಾದನ, ಅನಂತರ ಆತಿಥ್ಯ; ಇದೇ ಕ್ರಮ ಮುಂದೆ ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಾಂತವಾದ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಕಥೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನೀವಾರ, ಹಲಸು, ಸಾಲ, ವಂಜುಳ, ತಿನಿಶ, ಚಿರಿಬಿಲ್ವ, ಮಧೂಕ (ಇಪ್ಪೆ), ಬಿಲ್ವ, ತಿಂದುಕ ಮರಗಳನ್ನು ಕಂಡನು — ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ನೂರಾರು ಕಾಡುಮರಗಳನ್ನು. ಆನೆಗಳ ಸೊಂಡಿಲುಗಳಿಂದ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಕಪಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತ, ಮತ್ತೇರಿದ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳ ನೂರಾರು ಕೂಗುಗಳಿಂದ ಆ ಮರಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅನಂತರ ಕಮಲನಯನನಾದ ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮರಗಳು ಹೇಗೆ ನಳನಳಿಸುವ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳವಾಗಿವೆಯೋ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಹೇಗೆ ಶಾಂತವಾಗಿವೆಯೋ, ಅದರಿಂದ ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರಾದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯ ಆಶ್ರಮ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಗಸ್ತ್ಯ’ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತನಾದವನ, ಬಳಲಿದವರ ಆಯಾಸವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಆಶ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಅದರ ಕಾಡು ದಟ್ಟವಾದ ಹೋಮದ ಹೊಗೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ನಾರುಮಡಿಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿವೆ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಅದು ಮೊಳಗುತ್ತಿದೆ. ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಯಾಗಿ ಲೋಕಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ರಭಸದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಯಾರು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಯೋಗ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರೋ ಅವರದೇ ಈ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನ; ಯಾರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರು ಈ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಕೇವಲ ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಅನುಭವಿಸಲಾರರೋ ಅವರದು. ಯಾವಾಗಿನಿಂದ ಆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿ ಈ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರೋ, ಆವಾಗಿನಿಂದ ನಿಶಾಚರರು ವೈರವನ್ನು ತೊರೆದು ಪ್ರಶಾಂತರಾದರು.’ ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತನ್ನೇ ತರುತ್ತಾನೆ — ನೀವಾರ, ಹಲಸು, ಸಾಲ, ವಂಜುಳ, ತಿನಿಶ, ಚಿರಿಬಿಲ್ವ, ಮಧೂಕ, ಬಿಲ್ವ, ತಿಂದುಕ; ಇವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿಯೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಹಸ್ತಿಹಸ್ತೈಃ ವಿಮರ್ದಿತಾನ್’ (ಆನೆಗಳ ಸೊಂಡಿಲುಗಳಿಂದ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಡಿನ ವನ್ಯತೆಯೂ, ‘ವಾನರೈಃ ಉಪಶೋಭಿತಾನ್’ (ಕಪಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅದರ ಜೀವಂತಿಕೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅನುಮಾನವೇ ಪ್ರಮಾಣ — ಮರಗಳ ನಳನಳಿಸುವ ಎಲೆಗಳು, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಶಾಂತಿ — ಇವು ಆಶ್ರಮದ ಸಾಮೀಪ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ‘ಕ್ಷಾಂತಾ ಮೃಗದ್ವಿಜಾಃ’ (ಶಾಂತವಾದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸುಂದರ — ತಪಸ್ವಿಗಳು ವಾಸಿಸುವಲ್ಲಿ ಪಶುಗಳೂ ವೈರವನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದೃಶ್ಯತೇ ನೋಪಭುಜ್ಯತೇ’ (ನೋಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅನುಭವಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಿರೋಧ ರಮಣೀಯ — ರಾಕ್ಷಸರು ಆ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಅಷ್ಟೇ, ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವು ಐತಿಹ್ಯದೊಡನೆ ಬೆರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಮತ್ತೈಃ ಶಕುನಿಸಂಘೈಃ ಶತಶಃ ಪ್ರತಿನಾದಿತಾನ್’ (ಮತ್ತೇರಿದ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳ ನೂರಾರು ಕೂಗುಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಡಿನ ಶಬ್ದಚಿತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಮೊದಲು ರೂಪ, ಈಗ ಶಬ್ದ — ಹೀಗೆ ಎರಡು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾಡನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಗಸ್ತ್ಯ ಇತಿ ವಿಖ್ಯಾತೋ ಲೋಕೇ ಸ್ವೇನೈವ ಕರ್ಮಣಾ’ (ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರ ಖ್ಯಾತಿ ಜನ್ಮದಿಂದಲ್ಲ, ವರದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಬಂದದ್ದು. ಇದೇ ರಾಮನ ಆದರ್ಶವೂ ಹೌದು. ‘ಪ್ರಾಜ್ಯಧೂಮಾಕುಲವನಃ’ (ದಟ್ಟವಾದ ಹೊಗೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಾಡು) ಎಂಬುದು ಯಜ್ಞಗಳ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯದಾಪ್ರಭೃತಿ ಚಾಕ್ರಾಂತಾ ದಿಗಿಯಂ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾ’ (ಯಾವಾಗಿನಿಂದ ಆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿ ಈ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರೋ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕಾಲದ ವಿಭಾಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ಮೊದಲು, ಅಗಸ್ತ್ಯರ ನಂತರ; ಇದರಿಂದ ಒಬ್ಬ ತಪಸ್ವಿಯ ಆಗಮನವೇ ಯುಗಪರಿವರ್ತನೆ ಎಂದು ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಈ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು ‘ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾ’ ಎಂದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಿಗೆ ದುರ್ಧರ್ಷವಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಉದ್ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತವು ಅವರ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ ಇಂದಿಗೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರುತಕರ್ಮಿಗಳೂ ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಗಳೂ ಆದ ಆ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಈ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಆಶ್ರಮವು ವಿನೀತ ಮೃಗಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆ. ಲೋಕಪೂಜಿತರಾದ ಈ ಸಾಧುಗಳು ಸಜ್ಜನರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ನಿರತರು; ತಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ನಮಗೆ ಇವರು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕರುಣಿಸುವರು. ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಆ ಮಹಾಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತೇನೆ, ಓ ಸೌಮ್ಯ ಪ್ರಭೋ, ವನವಾಸದ ಉಳಿದ ಕಾಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆಯುತ್ತೇನೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ನಿಯತಾಹಾರಿಗಳಾಗಿ ಸತತವಾಗಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳುಗಾರನಾಗಲಿ, ಕ್ರೂರನಾಗಲಿ, ವಂಚಕನಾಗಲಿ, ನಿರ್ದಯಿಯಾಗಲಿ, ಪಾಪವೃತ್ತಿಯವನಾಗಲಿ ಬದುಕಲಾರ — ಈ ಮುನಿ ಅಂತಹವರು. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ನಾಗರು, ಪಕ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ನಿಯತಾಹಾರಿಗಳಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವ ಆಸೆಯಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ದೇಹಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೊಸ ದೇಹಗಳೊಡನೆ ಸೂರ್ಯಸಮಾನವಾದ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶುಭಜೀವಿಗಳಿಂದ ಆರಾಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವತೆಗಳು ಯಕ್ಷತ್ವವನ್ನೂ ಅಮರತ್ವವನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕರುಣಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ, ಸೌಮಿತ್ರಿ; ಮುಂದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸು, ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನಾನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಋಷಿಗೆ ನಿವೇದಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನವೂ ಅಡಗಿದೆ — ಯಾರು ‘ಅಗ’ವನ್ನು (ಪರ್ವತವನ್ನು) ಸ್ತಂಭಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಅಗಸ್ತ್ಯ; ವಿಂಧ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ನಿರುದ್ಧವಾಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆಯಿಂದ ಅದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ನಿರ್ವಚನವನ್ನು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾಮ್ನಾ ಚೇಯಂ ಭಗವತೋ ದಕ್ಷಿಣಾ ದಿಕ್ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ‘ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ಪೂಜಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಶ್ರಮದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಮೃಗಗಳು, ಅನಂತರ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಸಿದ್ಧರು, ಆಮೇಲೆ ಯಕ್ಷ-ನಾಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳುವುದು; ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳದ ಮಹಿಮೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾತ್ರ ಜೀವೇನ್ಮೃಷಾವಾದೀ’ (ಇಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳುಗಾರ ಬದುಕಲಾರ) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಿಂದಾದರೋ ಆಶ್ರಮದ ನೈತಿಕ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸುಳ್ಳುಗಾರ, ವಂಚಕ, ನಿರ್ದಯಿ ಅಲ್ಲಿ ಇರುವುದೇ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ನಿವೇದನೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರವೇಶ ಎಂಬುದು ಅತಿಥಿಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಅಸ್ಮಾನಧಿಗತಾನೇಷ ಶ್ರೇಯಸಾ ಯೋಜಯಿಷ್ಯತಿ’ (ತಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ನಮಗೆ ಇವರು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕರುಣಿಸುವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶ್ರದ್ಧೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ವರವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಂಭಾವನೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಶೇಷಂ ಚ ವನವಾಸಸ್ಯ ಅತ್ರ ಏವ ವತ್ಸ್ಯಾಮಿ’ (ವನವಾಸದ ಉಳಿದ ಕಾಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆಯುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಸಂಕಲ್ಪವಾದರೋ ಮುಂದೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರೇ ಅವನನ್ನು ಪಂಚವಟಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂಕಲ್ಪ ಕಥೆಯ ಮುಂಬರುವ ತಿರುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಗತಾಃ ಸ್ಮಾಶ್ರಮಪದಮ್’ (ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೂವರೂ ಸಮಾನ ಅತಿಥಿಗಳು ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಾವ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ