॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 10ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯ

ಸೀತೆಯ ಮಾತಿಗೆ ಅಭಿನಂದನೆ, ಋಷಿಗಳ ಶರಣಾಗತಿಯ ಕಥನ, ಋಷಿರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ದೃಢತೆ, ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ

ಪತಿಭಕ್ತೆಯಾದ ವೈದೇಹಿ ಆಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ರಾಮನು ಜಾನಕಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನು ಮೊದಲು ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವಿ, ಸ್ನೇಹಮಯಿಯಾದ ನೀನು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿರುವೆ; ಓ ಧರ್ಮಜ್ಞೆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ, ನಿನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಎತ್ತಿತೋರುತ್ತ ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದು ನಿನಗೇ ಯೋಗ್ಯವಾದದ್ದು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನೇ ಹೇಳಿರುವೆ — ಆರ್ತನಾದ ಕೇಳಿಬರದಿರಲೆಂದೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು.’ ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಠಿಣವ್ರತಿಗಳಾದ ಆ ಮುನಿಗಳು ಆರ್ತರಾಗಿ ತಾವೇ ಬಂದು ಆಶ್ರಯದಾತನಾದ ನನಗೆ ಶರಣಾದರು, ಸೀತೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ, ಆಯಾ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವರು ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭಯಗೊಂಡು ಸುಖವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಧರಿಸುವ ಪ್ರಯೋಜನವೇ ಆರ್ತರ ರಕ್ಷಣೆ, ಅದು ಈಗ ಒದಗಿಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನ ಉತ್ತರ ರೋಷದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮನಿಶ್ಚಯದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ‘ಹಿತಮುಕ್ತಂ ತ್ವಯಾ’ (ನೀನು ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆ) ಎನ್ನುತ್ತ ಅವನು ಪತ್ನಿಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹಿತರೂಪದಲ್ಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಿನಯವೆಂದಲ್ಲ. ‘ಕುಲಂ ವ್ಯಪದಿಶಂತ್ಯಾ’ (ಕುಲವನ್ನು ಎತ್ತಿತೋರುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನಕವಂಶದ ಧರ್ಮಜ್ಞತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಸೀತೆ ತನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡಿದಳು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ವಿವಾದವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವಳ ಮಾತನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನರಮಾಂಸದಿಂದ ಜೀವಿಸುವ ಭೀಕರ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ಆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನಿಗಳು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು — ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು ಎಂದು.’ ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾನು ಏನು ಮಾಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ರಾಮನು ತಾನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನಾದರೋ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಆಲಿಸಿ, ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದೆ — ನೀವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ; ನಾನೇ ಸೇವೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾದ ಇಂತಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದದ್ದು ನನಗೆ ಅಪಾರವಾದ ನಾಚಿಕೆ. ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ? — ಎಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಳಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು — ‘ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ನಾವು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಓ ರಾಮ; ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಋಷಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ರಾಮನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ದೈನ್ಯ ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಹ್ರೀಃ ಏಷಾ ಮಮ ಅತುಲಾ’ (ಇದು ನನಗೆ ಅಪಾರವಾದ ನಾಚಿಕೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾನು ಸೇವಿಸಬೇಕಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಾವೇ ಬಂದದ್ದೇ ನನಗೆ ಮಹಾ ನಾಚಿಕೆ. ‘ಕಿಂ ಕರೋಮಿ’ (ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ) ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತ ಅವನು ಮೊದಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಋಷಿಗಳೇ ತಮ್ಮ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ — ವಧೆಯ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ರಾಮನು ಮೊದಲೇ ತಾಳಿರಲಿಲ್ಲ, ಆರ್ತರ ಯಾಚನೆಯಿಂದಲೇ ಅದು ಹುಟ್ಟಿತು.

ಋಷಿಗಳ ಮಾತು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ‘ಓ ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಹೋಮದ ಕಾಲ ಬಂದಾಗಲೂ ಪರ್ವಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಾದ, ಅತಿದುರ್ಧರ್ಷರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ನಮ್ಮನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವ ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ತಾಪಸರಿಗೆ ನೀನೇ ಪರಮಗತಿ. ತಪಃಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಾವು ಸಮರ್ಥರೇ ಹೌದು, ಆದರೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕುಂದಿಸಲು ನಾವು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ತಪಸ್ಸು ಬಹುವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ನಿತ್ಯವೂ ದುಶ್ಚರವಾದದ್ದು, ಓ ರಾಘವ. ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಾವು ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಶಾಪವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮನ್ನು ನೀನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ರಕ್ಷಿಸು; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ನೀನೇ ನಾಥ.’ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರಿಪಾಲಿಸುವುದಾಗಿ ನಾನು ಮಾತುಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಓ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ. ಮಾತುಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ, ಜೀವಂತವಿರುವವರೆಗೂ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವಚನವನ್ನು ನಾನು ಅನ್ಯಥಾ ಮಾಡಲಾರೆ.’ ಋಷಿಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಿದು — ಅವರು ತಾವೇ ಶಾಪ ಕೊಡಲು ಸಮರ್ಥರು, ಆದರೂ ತಪಸ್ಸಿನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಶಾಪವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಈ ಯಾಚನೆ ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ತಪೋನಿಷ್ಠೆಯ ಫಲವೇ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯ ಇಮ್ಮಡಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ತಾವೇ ಮಾಡಬಲ್ಲುದನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತೊರೆದಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕಾರ್ಯ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಶ್ರುತಮ್’ (ಮಾತುಕೊಟ್ಟದ್ದು) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೇಳುವುದೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಒಂದೆಡೆ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

‘ಸತ್ಯವೇ ನನಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಪ್ರಾಣವನ್ನಾದರೂ ತ್ಯಜಿಸಿಯೇನು, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನಾದರೂ ತ್ಯಜಿಸಿಯೇನು, ಆದರೆ ಮಾತುಕೊಟ್ಟ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು — ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟದ್ದನ್ನು — ತ್ಯಜಿಸಲಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಋಷಿಗಳ ಪರಿಪಾಲನೆಯನ್ನು ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈದೇಹಿ, ಅವರು ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ಅದು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿತ್ತು; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಇನ್ನು ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?’ ಅನಂತರ ಅವನು ದನಿಯನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದಲೂ ನೀನು ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿರುವೆ; ಅದರಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸೀತೆ; ಯಾರು ಪ್ರಿಯರಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗೆ ಯಾರೂ ಹಿತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತು ನಿನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವೂ ಸದೃಶವೂ ಆಗಿದೆ, ಓ ಶೋಭನೆ; ನೀನು ನನ್ನ ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದವಳು.’ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ಪ್ರಿಯಳಾದ ಮಿಥಿಲಾರಾಜಪುತ್ರಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ರಮಣೀಯವಾದ ತಪೋವನಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದನು. ‘ನ ಹ್ಯನಿಷ್ಟೋಽನುಶಾಸ್ಯತೇ’ (ಪ್ರಿಯರಲ್ಲದವರಿಗೆ ಯಾರೂ ಉಪದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಸುಭಾಷಿತದಂತಿದೆ — ಅಪ್ರಿಯನಿಗೆ ಯಾರೂ ಹಿತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಉಪದೇಶವೇ ನಿನ್ನ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂದು ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ರಮಣೀಯಾನಿ ತಪೋವನಾನಿ ಜಗಾಮ’ (ರಮಣೀಯ ತಪೋವನಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ವಿವಾದ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ದಂಪತಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಏಕಮನಸ್ಕರಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ