॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 9ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ

ಕಾಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಮೂರು ವ್ಯಸನಗಳ ನಿರೂಪಣೆ, ಖಡ್ಗದ ಒತ್ತೆಯಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದ ತಪಸ್ವಿಯ ಆಖ್ಯಾನ, ಅಹಿಂಸಾಧರ್ಮದ ಕುರಿತು ಸೀತೆಯ ಅನುರೋಧ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲವನ್ನು ನೋಡಲು ರಾಮನಿಗೆ ಅನುಮತಿಯಿತ್ತರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಹೊರಟ ರಘುನಂದನನು ಮುಂದೆ ಸಾಗಲು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಸೀತೆ ಹೃದಯಂಗಮವಾದ, ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಪತಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಅವಳ ಮಾತು ಆಕ್ಷೇಪವಲ್ಲ, ಹೆಂಡತಿಯ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶಂಕೆ. ಅವಳು ಹೀಗೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾಧರ್ಮವು ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿಧಿಯಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಕಾಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ವ್ಯಸನದಿಂದ ದೂರವಿರುವ ಪುರುಷನಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಪಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ.’ ಕಾಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ವ್ಯಸನಗಳು ಮೂರೇ — ಸುಳ್ಳು ಮಾತು, ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನ, ವೈರವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಕ್ರೂರತೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಮಾತು ಪರಮದೋಷವೆಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದರೆ ಉಳಿದೆರಡು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಗುರುತರ ಎಂದು ಅವಳು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಮೊದಲ ಎರಡರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪತಿಯ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನ್ನಿಂದ ಸುಳ್ಳು ಮಾತು ಎಂದೂ ಆಗಿಲ್ಲ, ಆಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಓ ರಾಘವ. ಧರ್ಮನಾಶಕವಾದ ಪರಸ್ತ್ರೀವಿಷಯದ ಅಭಿಲಾಷೆಯಾದರೋ, ಓ ಮನುಷ್ಯೇಂದ್ರ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಸದಾ ಸ್ವಪತ್ನೀನಿರತ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠ, ಸತ್ಯಸಂಧ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನು. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ಎರಡು ವ್ಯಸನಗಳು ಪತಿಯ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ದೂರವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿ ಅವಳು ಮೂರನೆಯದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತಿನ ಕೌಶಲ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಸ್ತುತಿಪೂರ್ವಕ ವಿನಯವೇ ಅವಳ ಉಪಾಯ, ನಿಂದೆಯಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಹೃದ್ಯಯಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಯಾ’ (ಹೃದಯಂಗಮವಾದ, ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣವಾದ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನ ಎರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಮನೋಹರ, ಅದು ಸ್ನೇಹಾರ್ದ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಉಪದೇಶ ಪತಿಯ ಕಿವಿಗೆ ಕಟುವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕಾಮಜಾನಿ’ (ಕಾಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದೋಷಗಳ ಮೂಲ ಕಾಮವೇ, ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ.

‘ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯರು ಮಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲರು; ನಿನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವನ್ನೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ, ಓ ಶುಭದರ್ಶನ’ ಎಂದು ಸೀತೆ ಪತಿಯ ಸಂಯಮವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಮೂರನೆಯ ವ್ಯಸನವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ಇತರರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುವುದು ರೌದ್ರಕರ್ಮ, ಅದು ಮೋಹವಶದಿಂದ ವೈರವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಈಗ ನಿನಗೆ ಎದುರಾಗಿದೆ ಎಂದು. ಏಕೆಂದರೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯನ್ನು ನೀನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ದಂಡಕ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕಾಡಿಗೆ ನೀನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೊರಟಿರುವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪತಿಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ವೈರವಿಲ್ಲದೆ ವಧೆ ಹೇಗೆ ಯುಕ್ತ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಅವಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉಪದೇಶದ ಮೂಲಭೂತ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ. ‘ಏತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಚ ವನಂ ದಂಡಕಾ ಇತಿ ವಿಶ್ರುತಮ್’ (ಇದಕ್ಕಾಗಿ ದಂಡಕವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕಾಡು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಕಾಡಿನ ಹೆಸರಿನ ಸಂಗತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಎಲ್ಲಿ ದಂಡವು (ಶಿಕ್ಷೆಯು) ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಅದು ದಂಡಕ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಬಿಲ್ಲು ತಾನಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ.

‘ಹಾಗೆ ಹೊರಟಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಚಿಂತಾಕುಲವಾಯಿತು; ನಿನ್ನ ನಡತೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಪರಮಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಹಿತವಾದದ್ದು’ ಎಂದು ಅವಳು ತನ್ನ ಶಂಕೆಯ ಮೂಲವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಓ ವೀರ, ದಂಡಕದತ್ತ ನಿನ್ನ ಪಯಣ ನನಗೆ ರುಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ನೀನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವನಚರರನ್ನೂ ಕಂಡು ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿಬಿಡುವೆಯೋ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಭಯ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಲೋಕದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ — ಅಗ್ನಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಸೌದೆ ಅದರ ತೇಜೋಬಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಬಿಲ್ಲು ಅವರ ಬಲವನ್ನೂ ಪ್ರತಾಪವನ್ನೂ ಅತಿಯಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಸ್ತ್ರದ ಸಾಮೀಪ್ಯವೇ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಈ ಉಪಮೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಆಖ್ಯಾನದ ಬೀಜ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇಲ್ಲಿ ‘ವನಚರಾನ್’ (ವನಚರರನ್ನು) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕುರಿತದ್ದೆಂದೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ; ಸೀತೆಯಾದರೋ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳ ಭಯ ಯಾವುದೋ ವಿಶೇಷದಲ್ಲಲ್ಲ, ಶಸ್ತ್ರದ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೇ ಬೇರೂರಿದೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಒಂದು ಪುರಾತನ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಹಿಂದೆ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಪುಣ್ಯವನದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಶುಚಿಯೂ ಆದ ತಪಸ್ವಿಯೊಬ್ಬನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನಂತೆ. ಅವನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಶಚೀಪತಿಯಾದ ಇಂದ್ರನು ಯೋಧನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಖಡ್ಗಪಾಣಿಯಾಗಿ ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅವನು ಉತ್ತಮವಾದ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಪುಣ್ಯತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದ ಆ ಮುನಿಗೆ ಒತ್ತೆಯಾಗಿ (ನ್ಯಾಸವಾಗಿ) ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ಮುನಿಯು ಆ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪಡೆದು, ಒತ್ತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿ, ತನ್ನ ಮೇಲಿಟ್ಟ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತ, ಅದರೊಡನೆಯೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತರಲು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಹೋದರೂ ಅಲ್ಲಿಗೂ ಆ ಖಡ್ಗವಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ನಿತ್ಯವೂ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತಿರುಗುತ್ತ ಆ ತಪೋಧನನು ಕ್ರಮೇಣ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತೊರೆದು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ರೌದ್ರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ರೌದ್ರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ಪ್ರಮತ್ತನಾಗಿ, ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮುನಿ ಆ ಶಸ್ತ್ರದ ಸಹವಾಸದಿಂದಲೇ ಕೊನೆಗೆ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ‘ಹೀಗೆ ಇದು ಹಿಂದೆ ನಡೆದದ್ದು, ಶಸ್ತ್ರಸಂಯೋಗದ ಫಲ; ಅಗ್ನಿಯ ಸಂಯೋಗ ಸೌದೆಯನ್ನು ಸುಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಕಾರಣವೋ, ಹಾಗೆ ಶಸ್ತ್ರದ ಸಂಯೋಗವೂ ಅದನ್ನು ಧರಿಸುವವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶಸ್ತ್ರವು ತಾನೇ ದುಷ್ಟವಲ್ಲ, ಅದರ ನಿರಂತರ ಸಾಮೀಪ್ಯವು ಕ್ರಮೇಣ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆಖ್ಯಾನದ ರಚನೆಯೂ ವಿಚಾರಾರ್ಹ — ಇಂದ್ರನು ತಾನೇ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮುನಿಯನ್ನು ಶಪಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಒತ್ತೆಯಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಒತ್ತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದಾದರೋ ಧರ್ಮವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುನಿ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಚರಿಸುತ್ತ ಕ್ರಮೇಣ ಭ್ರಷ್ಟನಾದನು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಕರುಣೆ. ‘ನ ವಿನಾ ಯಾತಿ ತಂ ಖಡ್ಗಮ್’ (ಆ ಖಡ್ಗವಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದೇ ನಿಷ್ಠೆ ಅವನ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ‘ಚಕಾರ ರೌದ್ರೀಂ ಸ್ವಾಂ ಬುದ್ಧಿಮ್’ (ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ರೌದ್ರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮುನಿಯದೇ, ಶಸ್ತ್ರದ್ದಲ್ಲ; ಆದರೂ ನಿಮಿತ್ತ ಶಸ್ತ್ರಸಹವಾಸ ಎಂದು ಸೀತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಬಹುಮಾನದಿಂದಲೂ ನಾನು ನಿನಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವಳು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಗುರುವಿನಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸಲು ಅವಳು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮರೆತದ್ದನ್ನು ನೆನಪಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ನೀನು, ವೈರವಿಲ್ಲದೆಯೇ ದಂಡಕದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ತಾಳಬಾರದು; ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಲ್ಲುವುದನ್ನು ಲೋಕವು, ಓ ವೀರ, ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯತಾತ್ಮರಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯವೀರರಿಗೆ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಆಗಬೇಕಾದದ್ದು ಇಷ್ಟೇ — ಆರ್ತರ ರಕ್ಷಣೆ, ನಿರಪರಾಧಿಗಳ ವಧೆಯಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿಯ ಶಸ್ತ್ರ, ಎಲ್ಲಿಯ ಕಾಡು? ಎಲ್ಲಿಯ ಕ್ಷಾತ್ರ, ಎಲ್ಲಿಯ ತಪಸ್ಸು? ಇವು ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧ ಎಂದು ನಾವು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ; ಈಗಾದರೋ ನಾವು ತಪೋವನಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೇಶಧರ್ಮವನ್ನೇ ಗೌರವಿಸೋಣ. ಕೇವಲ ಶಸ್ತ್ರಸೇವನೆಯಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಕೀಳುಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯಂತೆ ಕಲುಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಬೇಕಾದಂತೆ ಆಚರಿಸುವೆ. ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಮುನಿವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದರೆ ನನ್ನ ಅತ್ತೆ-ಮಾವಂದಿರಿಗೆ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಪ್ರೀತಿಯುಂಟಾಗುವುದು.’ ‘ನೆನಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೆನೆಯಬೇಕು — ಪತ್ನಿ ಪತಿಗೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ ಅಷ್ಟೆ. ‘ದೇಶಧರ್ಮಃ ಪೂಜ್ಯತಾಮ್’ (ದೇಶಧರ್ಮವನ್ನೇ ಗೌರವಿಸೋಣ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೊಸ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಸ್ಥಳಕಾಲಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ನಗರದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾತ್ರ, ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆ. ‘ಪುನರ್ಗತ್ವಾ ತ್ವಯೋಧ್ಯಾಯಾಮ್’ (ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರ ಕಾಲವನ್ನೂ ದೇಶವನ್ನೂ ನಿಯಮಿಸುತ್ತಾಳೆ ಅಷ್ಟೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಧರ್ಮದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಧರ್ಮದಿಂದ ಅರ್ಥ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಸುಖ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಸಾರವೇ ಧರ್ಮ. ಆಯಾ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ದಂಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಪುಣರು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸುಖಸಾಧನಗಳಿಂದ ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಧರ್ಮ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಓ ಸೌಮ್ಯ, ನಿತ್ಯವೂ ಶುದ್ಧಬುದ್ಧಿಯವನಾಗಿ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನಿನಗೆ ತತ್ತ್ವತಃ ತಿಳಿದೇ ಇವೆ.’ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಅವಳು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಸಹಜ ಚಾಪಲ್ಯವೆಂದೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನಗೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥರು? ತಮ್ಮನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ನಿನಗೆ ಏನು ರುಚಿಸುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ತಡಮಾಡದೆ ಮಾಡು.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹಠದಿಂದ ಮುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಪತಿಯ ವಿವೇಕಕ್ಕೇ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನ ಸುಖಾಲ್ಲಭತೇ ಸುಖಮ್’ (ಸುಖದಿಂದ ಸುಖ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅವಳು ತಪಸ್ಸಿನ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸುಖಸಾಧನಗಳಿಂದ ಪರಮಸುಖ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಯಮಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ದಂಡಿಸಿಕೊಂಡೇ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ