॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 8ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ರಾಮನ ಪ್ರಯಾಣ

ಮುಂಜಾನೆಯ ನಿತ್ಯಕರ್ಮ, ಹೊರಡಲು ಅನುಮತಿಯ ಯಾಚನೆ, ಮುನಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದ, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬೇಕಾದ ವನಶೋಭೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಯಾಣ

ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು ಮುಂಜಾನೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ರಾಘವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನೈದಿಲೆಯ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ಉಪಸ್ಪರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸ್ನಾನವನ್ನೂ ಆಚಮನವನ್ನೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ವೈದೇಹಿಯೂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾದ ಆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮುಂಜಾನೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅರ್ಚಿಸಿ, ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು ಪಾಪರಹಿತರಾದರು. ಹೀಗೆ ಶುದ್ಧರಾಗಿ ಅವರು ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮುಂಜಾನೆಯ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವುದು, ಸ್ನಾನ, ಅಗ್ನಿ-ದೇವತೆಗಳ ಅರ್ಚನೆ, ಸೂರ್ಯದರ್ಶನ; ವನವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನು ಗೃಹಸ್ಥನ ನಿತ್ಯವಿಧಿಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿಗತಕಲ್ಮಷಾಃ’ (ಪಾಪರಹಿತರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಂಜಾನೆಯ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಪರಿಣಾಮ್ಯ ನಿಶಾಮ್’ (ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾತ್ರಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ‘ಅಭಿಪೂಜಿತಃ’ (ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬುದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಪಸ್ವಿಶರಣೇ ವನೇ’ (ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಆ ಕಾಡು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮೂವರೂ — ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆ — ಒಟ್ಟಾಗಿಯೇ ಅರ್ಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ವನವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಕುಲಧರ್ಮ ಅಖಂಡವಾಗಿದೆ. ‘ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ವಚನಮ್’ ಎಂದರೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತು, ಏಕೆಂದರೆ ಹೊರಡಲು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡಬೇಕಾಗಿದೆ.

‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಪೂಜ್ಯರಾದ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನಾವು ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದೆವು. ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ, ಹೊರಡುತ್ತೇವೆ; ಈ ಮುನಿಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪುಣ್ಯಶೀಲರಾದ ಋಷಿಗಳ ಸಮಸ್ತ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲವನ್ನು ನೋಡಲು ನಾವು ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಧರ್ಮನಿತ್ಯರೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಗಳೂ ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಆದ ಈ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ ಹೋಗಲು ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಸೂರ್ಯನು ಸಹಿಸಲಾಗದ ತಾಪದಿಂದ ಅತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಖರಿಸುವ ಮೊದಲೇ — ಅಡ್ಡದಾರಿಯಿಂದ ಬಂದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದ ಕುಲಹೀನನು ಹೇಗೆ ಉಗ್ರನಾಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ — ಅಷ್ಟರೊಳಗೇ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ರಾಘವನು ಮುನಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕುಲಹೀನನು ಹೇಗೆ ಅಸಹನೀಯನಾಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಅಸಹನೀಯ ತಾಪವುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೂಜ್ಯೇನ ಭವತಾ ಪೂಜಿತಾಃ’ (ಪೂಜ್ಯರಾದ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸದ ಸೊಬಗಿದೆ — ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹರಾದ ಮುನಿಯೇ ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು ಎಂದು. ‘ತ್ವರಯಂತಿ ನಃ’ (ನಮ್ಮನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಗಳ ಉತ್ಸುಕತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ‘ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲಮ್’ (ಸಮಸ್ತ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಹೋಗಬೇಕಾದ ಪ್ರದೇಶದ ವಿಸ್ತಾರ. ‘ವಿಶಿಖೈಃ ಪಾವಕೈಃ ಇವ’ (ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮುನಿಗಳ ಧೂಮರಹಿತ ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಪಾದವಂದನೆಯಿಂದಲೇ ಯಾಚನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮಾತಿನ ಬಲೆಯಿಂದಲ್ಲ. ‘ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾತುಮ್ ಇಚ್ಛಾಮಃ’ (ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ವಿನಯವಿದೆ, ಆಜ್ಞಾಪನೆಯಲ್ಲ.

ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಗಾಢವಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಓ ರಾಮ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ, ನೆರಳಿನಂತೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಈ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನೀನು ವಿಘ್ನವಿಲ್ಲದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರಾದ ಈ ತಪಸ್ವಿಗಳ ರಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೋಡು.’ ‘ಛಾಯಯಾ ಇವ ಅನುವೃತ್ತಯಾ’ (ನೆರಳಿನಂತೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವವಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನೆರಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಿಡದೆ ಮೌನವಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಅವಳು. ‘ಅರಿಷ್ಟಂ ಪಂಥಾನಮ್’ (ವಿಘ್ನವಿಲ್ಲದ ದಾರಿ) ಎಂಬುದು ಆಶೀರ್ವಚನ — ದಾರಿ ವಿಘ್ನರಹಿತವಾಗಲಿ ಎಂದು. ಮುನಿಯು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಎಬ್ಬಿಸುವುದೂ ತಂದೆಯಂತಹ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ; ಅವರು ಕೇವಲ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ‘ತಪಸಾ ಭಾವಿತಾತ್ಮನಾಮ್’ (ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರಾದವರ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ನೋಡಬೇಕಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗಾಢಮ್ ಆಶ್ಲಿಷ್ಯ’ (ಗಾಢವಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ವಿರಹದ ವೇದನೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುನಿ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ಅನಯಾ’ (ಈಕೆಯೊಡನೆ) ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಅನಂತರ ಮುನಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬೇಕಾದ ವನಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳುಳ್ಳ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳನ್ನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೃಗಹಿಂಡುಗಳನ್ನೂ ಶಾಂತ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು; ಅರಳಿದ ತಾವರೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳುಳ್ಳ, ತಿಳಿನೀರಿನ, ಕಾರಂಡವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೆರೆಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ; ಕಣ್ಣಿಗೆ ರಮ್ಯವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಝರಿಗಳನ್ನೂ, ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕಾರವದಿಂದ ಮೊಳಗುವ ರಮಣೀಯ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನೂ ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ಮಗೂ ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಹೋಗು; ನೀನೂ ಹೋಗು; ನೋಡಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮುನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊರಡಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಶಿಷ್ಯರಂತೆ ಹೊರಟವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಕಾಡಿನ ಮಂಗಳಮಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯಗಳು, ಬೆಟ್ಟದ ಝರಿಗಳು, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳು, ಶಾಂತವಾದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶಾಂತರಸದ ಪೋಷಕಗಳು; ಇದರಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ರಮ್ಯವಾದ ಒಂದು ಮುಖ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅದರ ಇನ್ನೊಂದು ಭಯಂಕರ ಮುಖವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ‘ಪುನಃ ಆಗಂತವ್ಯಮ್’ (ಮತ್ತೆ ಬರಬೇಕು) ಎಂಬ ನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಮುನಿ ಪುನರ್ದರ್ಶನದ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ‘ದೃಷ್ಟಿರಮ್ಯಾಣಿ’ (ಕಣ್ಣಿಗೆ ರಮ್ಯವಾದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕಾರವ, ಕಾರಂಡವಗಳ ಸಂಚಾರ — ಇಂತಹ ಶಬ್ದಚಿತ್ರಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ವಿಶಾಲನಯನೆಯಾದ ಸೀತೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವಾದ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ಹೊಳೆಯುವ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಳು. ಶುಭವಾದ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಟಂಕಾರಗೈಯುವ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಹೊರಡಲೆಂದು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಬಂದರು. ರೂಪಸಂಪನ್ನರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮಹರ್ಷಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಬಿಲ್ಲು-ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟರು. ಸೀತೆಯ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವ ಚಿತ್ರ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸಾಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಿರುವವಳೇ ಇಲ್ಲಿ ಬತ್ತಳಿಕೆ-ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಶುಭತರೇ ತೂಣೀ’ (ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವಾದ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು) ಎಂಬ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಪದದಿಂದ ಆಯುಧಗಳ ಉತ್ಕರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಸ್ವನೇ ಚಾಪೇ’ (ಟಂಕಾರಗೈಯುವ ಬಿಲ್ಲುಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಟಂಕಾರ ಕೇಳಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲದತ್ತ ಹೊರಟರು; ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮಹರ್ಷಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾದದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ