ಸರ್ಗ
ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಪಂಚವಟೀನಿರ್ದೇಶ
ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದ ವರ್ಣನೆ, ಪಂಚವಟಿಗೆ ಹೋಗಲು ಆದೇಶ, ರಾಮನ ಪ್ರಯಾಣ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ಮಹರ್ಷಿಯಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ತಾವೇ ತಮ್ಮ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಮ, ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನನಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಲು ಬಂದಿರುವುದೇ ನನ್ನ ಸಂತೋಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.’ ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನ ರಾಮನಿಗೆ, ‘ಪರಿತುಷ್ಟೋಽಸ್ಮಿ’ (ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬುದು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ — ಮುನಿ ಇಬ್ಬರ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ; ‘ಅಭಿವಾದಯಿತುಮ್’ (ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಲು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಆಗಮನದ ಉದ್ದೇಶ ವಿನಯವೇ, ಯಾವ ಯಾಚನೆಯೂ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ಪ್ರಯಾಣದ ಆಯಾಸವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ — ದಾರಿಯ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಬಳಲಿಕೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿದೆ, ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಮೈಥಿಲಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸುಕುಮಾರಿಯಾದ ಇವಳು ಎಂದೂ ಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾದವಳಲ್ಲ, ಆದರೂ ಪತಿಸ್ನೇಹದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತಳಾಗಿ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳುಳ್ಳ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ರಾಮನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಇವಳು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಆನಂದದಿಂದಿರುವಳೋ ಹಾಗೆ ಮಾಡು’ ಎಂದು; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಅವಳು ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುರಾಗದಿಂದ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಿಷಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು. ಈ ವೈದೃಶ್ಯದಿಂದ ಸೀತೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಭೂಮಿಕೆ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅವರು ಮಿಂಚಿನ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನೂ, ಶಸ್ತ್ರಗಳ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯನ್ನೂ, ಗರುಡ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ವೇಗವನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು. ಆದರೆ ಈ ನಿಂದೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಷಯದ್ದು ಮಾತ್ರ; ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಾದರೋ ಬೇರೆಯೇ. ‘ನಿನ್ನ ಈ ಪತ್ನಿಯಾದರೋ ಈ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅವಳನ್ನು ಶ್ಲಾಘ್ಯಳೆಂದೂ ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ದೇವಿಯರಲ್ಲಿ ಅರುಂಧತಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಳೋ ಹಾಗೆ ನಾರಿಯರಲ್ಲಿ ಇವಳು. ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿಗಳನ್ನು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಪ್ರದೇಶವೇ ಅಲಂಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ — ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೂ ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವನೋ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಅವರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದಲೇ ಭೂಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅರಿಂದಮ’ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಮಾಡುವವನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬರುವ ರಾಕ್ಷಸಸಂಘರ್ಷದ ಸೂಚನೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ.
ಮುನಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಘವನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಆ ಋಷಿಗೆ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆಯೂ ಇರುವ ನನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಗುರುಗಳು ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದರೆ ನಾನು ಧನ್ಯ, ಅನುಗೃಹೀತ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಸಂತೋಷವನ್ನೇ ತನ್ನ ಭಾಗ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ವಿನಯದ ಪರಮಾವಧಿ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸಮೃದ್ಧ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನನಗೆ ಸೂಚಿಸಿ; ಅಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ನಿರತನಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವೆನು.’ ‘ನಿರತಃ’ (ನಿರತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಕೇವಲ ವಾಸವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಸೋದಕಂ ಬಹುಕಾನನಮ್’ (ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸಮೃದ್ಧ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ತಾಪಸಜೀವನದ ಎರಡೇ ಅಗತ್ಯಗಳು — ನೀರು ಮತ್ತು ಸೌದೆ — ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು. ಈ ಕ್ಷಣಿಕ ಧ್ಯಾನ ಮಹತ್ವದ್ದು — ವಾಸಸ್ಥಾನದ ನಿರ್ಣಯ ಕೇವಲ ರಾಮನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮುಂದಿನ ಸಮಸ್ತ ವೃತ್ತಾಂತಕ್ಕೂ ಆಧಾರ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಪಂಚವಟಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಲ್ಲಿಂದ ಎರಡು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣು-ನೀರುಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಮೃಗಗಳಿರುವ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಪಂಚವಟಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತ ಆನಂದದಿಂದಿರು.’ ಅನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ನಿನ್ನ ಸಮಸ್ತ ವೃತ್ತಾಂತವೂ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ದಶರಥನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ. ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಇಚ್ಛೆಯೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ — ನನ್ನೊಡನೆ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರೂ ನೀನು ಬೇರೇನನ್ನೋ ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಪಂಚವಟಿಗೆ ಹೋಗು ಎಂದು.’ ‘ತಾತ’ (ಅಪ್ಪಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಮುನಿ ರಾಮನನ್ನು ಮಗನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ‘ದ್ವಿಯೋಜನೇ’ (ಎರಡು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಿತ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಅವರು ದಾರಿಯ ಸೌಕರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಹೋಗಬೇಕಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ತೊರೆಯಬಾರದು. ‘ವಿದಿತೋ ಹ್ಯೇಷ ವೃತ್ತಾಂತಃ’ (ಈ ವೃತ್ತಾಂತ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುನಿಯ ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅವರು ಅದನ್ನು ಕೇವಲ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಎಂದಲ್ಲ, ದಶರಥನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಜ್ಞಾನವು ಸ್ನೇಹದೊಡನೆ ಬೆರೆತಿರುವುದು ಈ ಮುನಿಯ ವಿಶೇಷತೆ. ‘ಇಹ ವಾಸಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯ’ (ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನು ಮೊದಲು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರಲು ಬಯಸಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಮುನಿ ಅವನ ಅಂತರಂಗದ ಭಾವವನ್ನು ಬೇರೆಯೇ ಎಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮುನಿಯ ಮಾತು ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಅಂತಃಕರಣದ ಅನುಮೋದನೆ. ಅನಂತರ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅದು ರಮ್ಯವಾದ ವನಪ್ರದೇಶ, ಅಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿ ಆನಂದಿಸುವಳು; ಅದು ಶ್ಲಾಘನೀಯ, ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲ, ಗೋದಾವರಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ; ಸಮೃದ್ಧ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ; ಏಕಾಂತವೂ ಪವಿತ್ರವೂ ರಮ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾದ ‘ಮೈಥಿಲೀ ತತ್ರ ರಂಸ್ಯತೇ’ (ಅಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿ ಆನಂದಿಸುವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಸೀತೆಯ ಸುಖವೇ ಮುನಿಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಇನ್ನೊಂದು ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ನೀನು ಸದಾಚಾರಿ, ಪತ್ನಿಸಹಿತ, ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ; ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ ನೀನು ತಾಪಸರನ್ನೂ ಪಾಲಿಸುವೆ.’ ಹೀಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ನಿರ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುಖ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಎರಡನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ಮುನಿ ನೇರವಾಗಿ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಇದೋ, ಇಪ್ಪೆಮರಗಳ ಈ ದೊಡ್ಡ ಕಾಡು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಇದರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಸಾಗಿ, ಆಲದ ಮರದ ಬಳಿಗೂ ಹೋಗಬೇಕು. ಅನಂತರ ಎತ್ತರದ ನೆಲವನ್ನು ಏರಿದರೆ, ಪರ್ವತದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ, ನಿತ್ಯವೂ ಹೂಬಿಡುವ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ, ಪಂಚವಟಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ.’ ‘ಏತತ್ ಆಲಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪದದಿಂದ ಮುನಿ ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೋರಿಸುವಂತೆ ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ರಾಮನು ಆ ಕಾಡನ್ನು ಆಗಲೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ನಾಟಕೀಯ ವರ್ಣನೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಸತ್ಯವಾದಿಗಳಾದ ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಬೀಳ್ಕೊಂಡನು. ಅವರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಪಾದಾಭಿವಂದನ ಮಾಡಿ, ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಆ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಪಂಚವಟಿಗೆ ಹೊರಟರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಿಂದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಜದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಮಹರ್ಷಿ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಪಂಚವಟಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ‘ಸತ್ಯವಾದಿನಮ್’ (ಸತ್ಯವಾದಿಗಳನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಮುನಿಯ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದರಿಂದಲೂ ಬತ್ತಳಿಕೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದರಿಂದಲೂ ಮುಂಬರುವ ಸಂಘರ್ಷದ ಸೂಚನೆ, ‘ಸಮಾಹಿತೌ’ (ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಶಾಂತ ನಿಶ್ಚಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತವಾದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥