ಸರ್ಗ
ಜಟಾಯುವಿನ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ
ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹದ್ದಿನ ದರ್ಶನ, ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹದ ನಿವೇದನೆ, ಪ್ರಜಾಪತಿವಂಶದ ವರ್ಣನೆ, ಜೀವಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮ, ಸೀತಾರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಪಂಚವಟಿಯತ್ತ ಹೊರಟರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಾರಿಯ ನಡುವೆಯೇ ರಘುನಂದನನು ದೊಡ್ಡ ಮೈಯ, ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಒಂದು ಹದ್ದನ್ನು ಎದುರಾದನು. ‘ಮಹಾಕಾಯಮ್’ (ದೊಡ್ಡ ಮೈಯವನನ್ನು), ‘ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಮ್’ (ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಪಕ್ಷಿಯ ಬಾಹ್ಯ ಆಕಾರವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಶಂಕೆಗೆ ಕಾರಣ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಪಕ್ಷಿರೂಪ ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ‘ನೀನು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದರು — ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸಂದೇಹಾಸ್ಪದ ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವವೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ. ‘ಮೇನಾತೇ’ (ಭಾವಿಸಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಆಂತರಿಕ ತರ್ಕವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೊರಗೆ ಅವರು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎತ್ತುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ — ಇದೇ ಆರ್ಯಮರ್ಯಾದೆ. ಆದರೆ ಆ ಪಕ್ಷಿ ಮಧುರವಾದ, ಸೌಮ್ಯವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿತು — ‘ಮಗೂ, ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಗೆಳೆಯನೆಂದು ತಿಳಿ.’ ‘ವತ್ಸ’ (ಮಗೂ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದಲೇ ಸಂಬಂಧ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು, ಶಂಕೆ ದೂರವಾಯಿತು. ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹಿತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ರಾಘವನು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು, ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಅವನ ಕುಲವನ್ನೂ ಹೆಸರನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು — ಮೊದಲು ಪೂಜೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಆ ಪಕ್ಷಿ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನೇ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಹೇಳಿತು — ಒಬ್ಬ ಪಕ್ಷಿಯ ಪರಿಚಯವು ಸಮಗ್ರ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಥೆಯಿಂದಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಯೋಜನೆ.
ಹದ್ದು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳಿದ್ದರೋ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು.’ ‘ನಿಗದತಃ ಮೇ’ (ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನಿಂದ) ಎಂಬ ಈ ಷಷ್ಠೀವಿಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಹೇಳುವವನ ಮತ್ತು ಕೇಳುವವನ ಸಂಬಂಧ ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿ ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’, ‘ರಾಘವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕರ್ದಮನು ಅವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗ, ಅನಂತರ ವಿಕೃತ, ಶೇಷ, ಸಂಶ್ರಯ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಬಹುಪುತ್ರ, ಸ್ಥಾಣು, ಮರೀಚಿ, ಅತ್ರಿ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಕ್ರತು, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಅಂಗಿರಸ, ಪ್ರಚೇತಸ, ಪುಲಹ, ದಕ್ಷ, ವಿವಸ್ವಂತ, ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ; ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯವನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕಶ್ಯಪ. ಈ ಎಣಿಕೆ ಕೇವಲ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲ — ಇದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಶ್ಯಪನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಕಥೆಯೂ ಅವನಿಂದಲೇ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ — ಮರೀಚಿ, ಅತ್ರಿ, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಅಂಗಿರಸ, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು; ಇತರರನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾವಣನ ಪಿತಾಮಹನಾದ ಪುಲಸ್ತ್ಯನನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನೆಯಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ವೈರದ ಮೂಲವೂ ಇದೇ ಕುಲವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ತನ್ನದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ದಕ್ಷಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯರೂ ಮಹಾಕೀರ್ತಿಶಾಲಿನಿಯರೂ ಆದ ಅರವತ್ತು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕಶ್ಯಪನು ಸುಂದರವಾದ ನಡುವುಳ್ಳ ಎಂಟು ಮಂದಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು — ಅದಿತಿ, ದಿತಿ, ದನು, ಕಾಲಕಾ ಎಂಬವರನ್ನು; ಉಳಿದ ನಾಲ್ವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ — ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಶ್ಯಪನಿಗೆ ಹದಿಮೂರು ಪತ್ನಿಯರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವ ಸಂತತಿಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಎಂಟು ಮಂದಿ ಮಾತ್ರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದರಿಂದ ಎಂಟು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಉಳಿದ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ತಾಮ್ರಾ, ಕ್ರೋಧವಶಾ, ಮನು, ಅನಲಾ. ಆ ಕನ್ಯೆಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾದ ಕಶ್ಯಪನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವು ನನಗೆ ಸಮಾನರಾದ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಪೋಷಿಸುವ ಪುತ್ರರನ್ನು ಹೆರುವಿರಿ’ ಎಂದು. ‘ಪ್ರೀತಃ’ (ಪ್ರೀತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರದಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಪ್ರಸಾದವೇ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಮತ್ಸಮಾನ್’ (ನನಗೆ ಸಮಾನರಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆಯ ತೇಜಸ್ಸು ಸಂತತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ರಮಿಸುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅದಿತಿ, ದಿತಿ, ದನು, ಕಾಲಕಾ ಆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟರು; ಉಳಿದವರಾದರೋ ಮನಸ್ಸಿಡಲಿಲ್ಲ — ಇಚ್ಛೆಯ ಭೇದದಿಂದಲೇ ಸಂತತಿಯ ಭೇದ ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿತೋ ಅವರ ಸಂತತಿಯೇ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದಾಯಿತು; ಯಾರು ಉದಾಸೀನರಾಗಿದ್ದರೋ ಅವರ ಸಂತತಿಯೂ ಅಲ್ಪಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳದ್ದಾಯಿತು — ಇದರಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಮೂರು ದೇವತೆಗಳು ಜನಿಸಿದರು — ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, ಎಂಟು ವಸುಗಳು, ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು, ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನಿದೇವತೆಗಳು. ದಿತಿಯಾದರೋ ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು; ವನಗಳಿಂದಲೂ ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಈ ಭೂಮಿ ಹಿಂದೆ ಅವರದೇ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇದರಿಂದ ದೇವಾಸುರರ ಪುರಾತನ ಅಧಿಕಾರವಿವಾದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸವನಾರ್ಣವಾ’ (ವನ-ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಭೂಮಿಯ ವನ-ಸಮುದ್ರಸಹಿತವಾದ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನೇ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ದನುವಾದರೋ ಅಶ್ವಗ್ರೀವನೆಂಬ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಮುಂದೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ದಾನವ ಅವನೇ.
ಕಾಲಕಾ ನರಕನನ್ನೂ ಕಾಲಕನನ್ನೂ ಹೆತ್ತಳು. ತಾಮ್ರಾ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಐವರು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಕ್ರೌಂಚೀ, ಭಾಸೀ, ಶ್ಯೇನೀ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರೀ, ಶುಕೀ. ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳೇ ಅರ್ಥಾನುಗುಣವಾಗಿವೆ — ಐದು ಕನ್ಯೆಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಐದು ಪಕ್ಷಿವರ್ಗಗಳ ತಾಯಂದಿರ ಹೆಸರುಗಳೇ. ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಂದಲೂ ತನ್ನದೇ ಪಕ್ಷಿವರ್ಗ ಹುಟ್ಟಿತು — ಕ್ರೌಂಚೀ ಗೂಬೆಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು, ಭಾಸೀ ಭಾಸಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು, ಶ್ಯೇನೀ ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಗಿಡುಗಗಳನ್ನೂ ಹದ್ದುಗಳನ್ನೂ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರೀ ಹಂಸಗಳನ್ನೂ ಕಲಹಂಸಗಳನ್ನೂ ಚಕ್ರವಾಕಗಳನ್ನೂ. ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವವನಾದ ಜಟಾಯುವಿನ ಸ್ವಂತ ವರ್ಗವನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶ್ಯೇನಿಯಿಂದಲೇ ಹದ್ದುಗಳು ಎಂದು. ಶುಕೀ ನತಾಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು, ನತಾಳಲ್ಲಿ ವಿನತಾ ಎಂಬ ಮಗಳು ಜನಿಸಿದಳು — ಮುಂದೆ ಗರುಡ ಮತ್ತು ಅರುಣರ ತಾಯಿ ಇವಳೇ. ಹೀಗೆ ಹದ್ದು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ವಂಶವನ್ನೂ ಇದೇ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪರಿಚಯ ಸೃಷ್ಟಿಕಥೆಯ ಅಂಗವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಜನ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಕವಿ ಕಾಡಿನ ಕಲರವವನ್ನೇ ಸಜೀವಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಕ್ಷಿಯೂ ಯಾವುದೋ ತಾಯಿಯ ಮಗು ಎಂದು ಕಂಡಾಗ ಅರಣ್ಯವು ಕುಟುಂಬದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕ್ರೋಧವಶಾ ತನ್ನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಹತ್ತು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಮೃಗೀ, ಮೃಗಮಂದಾ, ಹರೀ, ಭದ್ರಮದಾ, ಮಾತಂಗೀ, ಶಾರ್ದೂಲೀ, ಶ್ವೇತಾ, ಸುರಭೀ, ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನೆಯಾದ ಸುರಸಾ, ಕದ್ರುಕಾ. ಹೆಸರುಗಳೇ ಅವರ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಮೃಗಿಯಿಂದ ಮೃಗಗಳು, ಶಾರ್ದೂಲಿಯಿಂದ ಹುಲಿಗಳು, ಮಾತಂಗಿಯಿಂದ ಆನೆಗಳು ಎಂದು. ಹತ್ತು ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನಾಮ್’ (ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನೆಯನ್ನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಸುರಸೆಗೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ಇತರರಿಗಿಂತ ವಿಶಿಷ್ಟಳು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸಮಸ್ತ ಪಶುಪಕ್ಷಿಜಗತ್ತಿಗೂ ಒಂದೇ ಕುಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ವನವಾಸಿಯಾದ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಜಾತವೂ ಬಂಧುಗಳಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
ಹದ್ದು ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ವರ್ಗವರ್ಗವಾಗಿ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ — ಮೃಗಿಯ ಸಂತತಿ ಎಲ್ಲ ಮೃಗಗಳು; ಮೃಗಮಂದೆಯ ಸಂತತಿ ಕರಡಿಗಳು, ಸೃಮರಗಳು, ಚಮರೀಮೃಗಗಳು. ‘ಅಪತ್ಯಂ ತು ಮೃಗಾಃ ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲ ಮೃಗಗಳೂ ಸಂತತಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕವಚನಾಂತವಾದ ‘ಅಪತ್ಯಮ್’ (ಸಂತತಿ) ಎಂಬ ಪದ ಸಮಷ್ಟಿವಾಚಕ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬಹುವಚನಾಂತವಾದ ‘ಮೃಗಾಃ’ (ಮೃಗಗಳು) ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಭದ್ರಮದಾ ಇರಾವತೀ ಎಂಬ ಮಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು, ಅವಳ ಮಗ ಲೋಕನಾಥನಾದ ಮಹಾಗಜ ಐರಾವತ. ಹರಿಯ ಸಂತತಿ ಸಿಂಹಗಳು ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ವಾನರರು — ಈ ಪದವು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ವಾನರಕುಲದ ಮೂಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾರ್ದೂಲೀ ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳನ್ನೂ (ಕರಿಮುಖದ ಕಪಿಗಳನ್ನೂ) ಹುಲಿಗಳನ್ನೂ ಮಕ್ಕಳಾಗಿ ಹೆತ್ತಳು; ಮಾತಂಗಿಯ ಸಂತತಿ ಮಾತಂಗಗಳು (ಆನೆಗಳು); ಶ್ವೇತಾ ದಿಗ್ಗಜವನ್ನು ಮಗನಾಗಿ ಹೆತ್ತಳು. ಐರಾವತನ ‘ಲೋಕನಾಥಃ’ (ಲೋಕನಾಥ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ದಿಗ್ಗಜತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಶ್ವೇತೆಯ ಮಗನೂ ದಿಗ್ಗಜವೇ — ಹೀಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವ ಆನೆಗಳ ಕುಲವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳು ವಾನರರದೇ ಒಂದು ಭೇದ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರಿಗೂ ಹುಲಿಗಳಿಗೂ ಒಬ್ಬಳೇ ತಾಯಿ ಎಂಬ ವಿಚಿತ್ರ ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಸುರಭಿ ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ರೋಹಿಣಿಯನ್ನೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಗಂಧರ್ವಿಯನ್ನೂ. ರೋಹಿಣಿ ಹಸುಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು, ಗಂಧರ್ವಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಾಗಿ; ಸುರಸಾ ನಾಗಗಳನ್ನು, ಕದ್ರು ಪನ್ನಗಗಳನ್ನು. ಹಸುಗಳ, ಕುದುರೆಗಳ, ನಾಗಗಳ, ಪನ್ನಗಗಳ ಜನ್ಮವನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಮನೆಯ ಪಶುಗಳೂ ಕಾಡಿನ ಸರ್ಪಗಳೂ ಸಮಾನಕುಲದವು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನುವು ಮಹಾತ್ಮ ಕಶ್ಯಪನ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು, ವೈಶ್ಯರನ್ನು, ಶೂದ್ರರನ್ನು. ಅವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನವನ್ನು ಶ್ರುತಿವಚನದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಮುಖದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಎದೆಯಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ತೊಡೆಗಳಿಂದ ವೈಶ್ಯರು, ಪಾದಗಳಿಂದ ಶೂದ್ರರು ಎಂದು. ‘ಇತಿ ಶ್ರುತಿಃ’ (ಎಂದು ಶ್ರುತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಪುರುಷಸೂಕ್ತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಚನವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನಲ್ಲ. ಅನಲಾ ಪವಿತ್ರ ಫಲಗಳುಳ್ಳ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳನ್ನೂ ಹೆತ್ತಳು; ಇದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿವರ್ಣನೆ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಎರಡನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ವಿನತಾ ಶುಕಿಯ ಮೊಮ್ಮಗಳು, ಕದ್ರು ಸುರಸೆಯ ತಂಗಿ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಪಶುಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು, ಮರಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಕಶ್ಯಪಕುಲದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತ ಕವಿ ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಬಂಧುತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಕಥೆ ಮುಂದೆ ಸೀತಾರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ನೈತಿಕ ಮೂಲ.
ಕದ್ರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ಸಾವಿರ ನಾಗಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು; ವಿನತೆಗಾದರೋ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು — ಗರುಡ ಮತ್ತು ಅರುಣ. ‘ಆ ಅರುಣನಿಂದ ನಾನು ಜನಿಸಿದೆ, ಸಂಪಾತಿ ನನ್ನ ಅಣ್ಣ; ಶ್ಯೇನಿಯ ಮಗನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಜಟಾಯು ಎಂದು ತಿಳಿ’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದೀರ್ಘವಾದ ವಂಶಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದು ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಅನಂತರ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ‘ನೀನು ಬಯಸಿದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ವಾಸದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನಾಗುವೆನು; ಈ ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾಡು ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆ; ನೀನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಹೊರಗೆ ಹೋದಾಗ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುವೆನು.’ ನಡುವಿನ ಅರ್ಧವೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಕಾಡಿನ ಭಯಂಕರತೆಯೇ ರಕ್ಷಕನ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಾಸಸಹಾಯಃ’ (ವಾಸದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕೇವಲ ರಕ್ಷಕತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸಹವಾಸವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಮೈತ್ರಿಯೇ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ. ರಾಮನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಲೆಬಾಗಿದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಜಟಾಯುವಿನೊಡನೆ ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಅವನು ತಂದೆಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದ್ದನು — ಸ್ಮೃತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಆ ಅತಿಬಲಿ ಪಕ್ಷಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾಗಿ ಪಂಚವಟಿಗೆ ತೆರಳಿದನು — ಪತಂಗಗಳನ್ನು ಸುಡಲು ಬಯಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸುಡಲು ಬಯಸುತ್ತ. ಈ ಉಪಮೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಖರ-ದೂಷಣವಧೆಯ ಸೂಚಕ; ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾದ ವಂಶಕಥನದ ಮೇಲೆ ಸಂಗ್ರಾಮದ ನೆರಳು ಹರಡುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥