॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 15ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ

ಪಂಚವಟೀಪ್ರವೇಶ, ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನದ ನಿರ್ಣಯ, ಗೋದಾವರಿ-ಗಿರಿ-ವನಗಳ ವರ್ಣನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿವಚನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜಟಾಯುವಿನೊಡನೆ ಹೊರಟ ರಾಮನು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪಂಚವಟಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಉಜ್ವಲತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮುನಿಗಳು ಯಾವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಿದರೋ ಅದನ್ನು ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ; ಸೌಮ್ಯ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಪಂಚವಟೀಪ್ರದೇಶ ಇದೇ.’ ‘ನಾನಾವ್ಯಾಲಮೃಗಾಯುತಾಮ್’ (ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಮೊದಲ ವಿಶೇಷಣವೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಪ್ರದೇಶ ರಮಣೀಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅಪಾಯಕಾರಿಯೂ ಹೌದು; ಮುಂದೆ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಏನು ನಡೆಯಲಿದೆಯೋ ಅದರ ಬೀಜ ಇಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕೆಲಸವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುತ್ತಲೂ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸು, ನೀನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ; ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಮ ಸಮುಚಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಸೋದರಸಂಬಂಧದ ಮಾಧುರ್ಯ. ಅನಂತರ ಅವನು ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿ, ನೀನು, ನಾನು ಆನಂದದಿಂದಿರಬಹುದೋ, ಎಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಎಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ರಮಣೀಯತೆಯೂ ನೀರಿನ ರಮಣೀಯತೆಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇವೆಯೋ, ಸಮಿತ್ತು-ಹೂವು-ದರ್ಭೆ-ನೀರು ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತವೋ ಅಂತಹ ಸ್ಥಳ. ‘ವನರಾಮಣ್ಯಕಂ ಜಲರಾಮಣ್ಯಕಂ ಚ’ (ಕಾಡಿನ ರಮಣೀಯತೆಯೂ ನೀರಿನ ರಮಣೀಯತೆಯೂ) ಎಂಬ ಜೋಡಿಯಿಂದ ದೃಶ್ಯದ ಎರಡು ಅಂಗಗಳನ್ನು — ನೆಲ ಮತ್ತು ನೀರು — ಒಂದೆಡೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅನಂತರ ನೀರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿ — ಗೃಹಸ್ಥನ ಮತ್ತು ತಾಪಸನ ಎರಡೂ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ.

ರಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಸೀತೆಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲೇ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ನೀನು ನೂರು ವರ್ಷ ಇದ್ದರೂ ನಾನು ನಿನ್ನ ಅಧೀನನೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ನಿನಗೆ ರುಚಿಸುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡು’ ಎಂದು ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ‘ತ್ವಯಿ ವರ್ಷಶತಂ ಸ್ಥಿತೇ’ (ನೀನು ನೂರು ವರ್ಷ ಇದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಆಜ್ಞಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಅನಂತಕಾಲದ್ದನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸೀತಾಸಮಕ್ಷಮ್’ (ಸೀತೆಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ — ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನು ಅವನು ಗುಟ್ಟೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆಯೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರವಾನ್’ (ಅಧೀನ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಮಗ್ರ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವೂ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಸ್ವತಂತ್ರ ಇಚ್ಛೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ತ್ಯಾಗ. ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತನಾದನು, ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತ ಸರ್ವಗುಣಯುಕ್ತವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆರಿಸಿದನು. ‘ವಿಮೃಶನ್’ (ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತಕ್ಷಣವೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಚಾರಿಸಿಯೇ ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಆ ಸುಂದರ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಟ್ಟು, ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೈಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಕೈಹಿಡಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಚಿಹ್ನೆ, ಮಾತಿಗೂ ಮೊದಲೇ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಸಮ್ಮತಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.

ರಾಮನ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ‘ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸಮತಟ್ಟಾಗಿದೆ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದೆ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ರಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು.’ ‘ಸಮಃ’ (ಸಮತಟ್ಟಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೆಲದ ಸಮತೆ, ‘ಶ್ರೀಮಾನ್’ (ಶೋಭಾಯಮಾನ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸೊಬಗು, ‘ಪುಷ್ಪಿತೈಸ್ತರುಭಿರ್ವೃತಃ’ (ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸುತ್ತಣ ಆವರಣ — ಮೂರೇ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳದ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ದೂರ ದೂರಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಸುಗಂಧಭರಿತ ತಾವರೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ರಮ್ಯವಾದ ತಾವರೆಕೊಳ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಮ್ಯವಾದ ಗೋದಾವರಿ ಇದೇ. ಅದು ಹಂಸ-ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಹೆಚ್ಚು ದೂರವೂ ಅಲ್ಲ, ತೀರ ಸಮೀಪವೂ ಅಲ್ಲ, ಮೃಗಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾತಿದೂರೇ ನ ಚಾಸನ್ನೇ’ (ಹೆಚ್ಚು ದೂರವೂ ಅಲ್ಲ, ತೀರ ಸಮೀಪವೂ ಅಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾಪಸಜೀವನಕ್ಕೆ ಉಚಿತವಾದ ಅಳತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತೀರ ದೂರದ ನೀರು ಕ್ಲೇಶಕ್ಕೂ, ತೀರ ಸಮೀಪದ ನೀರು ಮೃಗಗಳ ಉಪದ್ರವಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯಥಾಖ್ಯಾತಮ್ ಅಗಸ್ತ್ಯೇನ’ (ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮುನಿಯ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಿಂದಲೇ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೇಳಿದ್ದೇ ಕಂಡದ್ದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ರಮ್ಯವಾದ, ಎತ್ತರದ, ಅನೇಕ ಗುಹೆಗಳುಳ್ಳ, ಅರಳಿದ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ನೀರು, ಹೂವು, ಪಕ್ಷಿ, ಮೃಗ, ಪರ್ವತ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಮಗ್ರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಬೆಟ್ಟಗಳ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ, ತಾಮ್ರದ ಶುಭವಾದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅವು ಕಿಟಕಿಗಳುಳ್ಳವುಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ತಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಇಮ್ಮಡಿ — ಕಿಟಕಿಗಳುಳ್ಳ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಂತೆ, ಚಿತ್ರರೇಖೆಗಳುಳ್ಳ ಆನೆಗಳಂತೆ. ‘ಸೌವರ್ಣೈಃ ರಾಜತೈಃ ತಾಮ್ರೈಃ’ (ಚಿನ್ನದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ, ತಾಮ್ರದ) ಎಂಬ ಮೂರು ಧಾತುವರ್ಣಗಳಿಂದ ಪರ್ವತಗಳ ಚಿತ್ರಿತತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ವರ್ಣಗಳು ಪ್ರಾಸಾದದ ಕಿಟಕಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಉಪಮೆಯ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ. ಅನಂತರ ಮರಗಳ ದೀರ್ಘ ಎಣಿಕೆ — ಸಾಲ, ತಾಳೆ, ತಮಾಲ, ಖರ್ಜೂರ, ಹಲಸು, ನೀವಾರ, ತಿನಿಶ, ಪುನ್ನಾಗ, ಮಾವು, ಅಶೋಕ, ತಿಲಕ, ಕೇದಗೆ, ಸಂಪಿಗೆ, ಸ್ಯಂದನ, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಕದಂಬ, ಪರ್ಣಾಸ, ಲಕುಚ, ಧವ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ಖದಿರ (ಕಗ್ಗಲಿ), ಶಮೀ (ಬನ್ನಿ), ಕಿಂಶುಕ (ಮುತ್ತುಗ), ಪಾಟಲ; ಹೂವಿನ ಪೊದೆ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಯಾ ಮರಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಬೆಟ್ಟಗಳೂ ಆವೃತವಾಗಿವೆ. ಈ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಕೇವಲ ಸೂಚಿಯಲ್ಲ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರವೂ ಮರದಿಂದಲೋ ಹಣ್ಣಿನಿಂದಲೋ ಹೂವಿನಿಂದಲೋ ತಾಪಸಜೀವನಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೂವುಪ್ರಧಾನ, ಕೆಲವು ಹಣ್ಣುಪ್ರಧಾನ, ಕೆಲವು ಮರ(ಕಟ್ಟಿಗೆ)ಪ್ರಧಾನ — ಹೀಗೆ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಕ್ರಮವಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದು ಪವಿತ್ರ, ಇದು ರಮ್ಯ, ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿವೆ; ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಈ ಪಕ್ಷಿಯೊಡನೆ ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸೋಣ.’ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ಅಂಗವೆಂದೇ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ‘ಸಾರ್ಧಮೇತೇನ ಪಕ್ಷಿಣಾ’ (ಈ ಪಕ್ಷಿಯೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ.

ರಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೂಡಲೇ ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಕವಿ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರದಂತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಬಹು ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು, ಅದರ ಗೋಡೆಗಳು ಒತ್ತಿ ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿದ ಮಣ್ಣಿನವು, ಉದ್ದನೆಯ ಬಿದಿರುಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾದ ಕಂಬಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಬಿದಿರಿನ ತೊಲೆಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಸುಂದರವಾದದ್ದು. ಅನಂತರ ಬನ್ನಿಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಬಿಗಿದು, ದರ್ಭೆ, ಕಾಶ, ಶರ (ಜೊಂಡು) ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊದಿಸಿ, ನೆಲವನ್ನು ಸಮತಟ್ಟು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ‘ಅಚಿರೇಣ’ (ಕೂಡಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಶೀಘ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಮಹಾಬಲಃ’ (ಮಹಾಬಲಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ದೇಹಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ, ಅನುತ್ತಮವಾದ ನಿವಾಸವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ‘ಸುಸ್ತಂಭಾಮ್’ (ಚೆನ್ನಾದ ಕಂಬಗಳುಳ್ಳದ್ದು), ‘ಕೃತವಂಶಾಮ್’ (ಬಿದಿರಿನ ತೊಲೆಗಳುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಬಿದಿರಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಆಧಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕೇ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಡೆ, ಕಂಬ, ತೊಲೆ, ಹೊದಿಕೆ, ಕಟ್ಟು, ನೆಲ — ಮನೆಕಟ್ಟುವಿಕೆಯ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಕೌಶಲವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಮನೆ ಕಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ವನವಾಸದ ಯಥಾರ್ಥ ಚಿತ್ರ. 22 ಮತ್ತು 23ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾತ್ರ.

ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗೋದಾವರಿ ನದಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ತಾವರೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ‘ಸಫಲನಾಗಿ’ ಮರಳಿ ಬಂದನು — ‘ಸಫಲಃ’ ಎಂಬ ಪದ ದ್ವ್ಯರ್ಥಕ: ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡವನು ಎಂದೂ, ಕೃತಕಾರ್ಯನಾದವನು ಎಂದೂ. ತಾವರೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬರುವುದು ದೇವಪೂಜೆಯ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಯಥಾವಿಧಿ ಪುಷ್ಪಬಲಿಯನ್ನೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸಿ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಗೃಹಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿ ಎಂಬ ಗೃಹ್ಯವಿಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವನವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ — ದೇಶಕಾಲಗಳಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ. ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಆ ಸೌಮ್ಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು. ‘ಹರ್ಷಮ್ ಆಹಾರಯತ್’ (ಹರ್ಷವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಹರ್ಷವು ತಾನಾಗಿಯೇ ಬರಲಿಲ್ಲ, ರಾಮನು ಅದನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು, ಏಕೆಂದರೆ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಪ್ರಯತ್ನಸಾಧ್ಯ. ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಅವನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅತಿಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣವಾದ, ಗಾಢವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಆಲಿಂಗನವೇ ಇಲ್ಲಿ ಬಹುಮಾನ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡಲು ಬೇರೇನೂ ಇಲ್ಲ.

ರಾಮನ ಮಾತು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನೀನು ಈ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ, ಓ ಪ್ರಭೋ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ಕೊಡಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಆಲಿಂಗನವನ್ನೇ ಮಾಡಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಪರಮ ವಚನ — ‘ಭಾವಜ್ಞನೂ ಕೃತಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಆದ ನಿನ್ನಂತಹ ಮಗನಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ತಂದೆ ಸತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು; ಅಂದರೆ ನಿನ್ನಂತಹ ಮಗನಿರುವಾಗ ದಶರಥನು ಮೃತನೆಂದು ಹೇಳಬಾರದು, ಅವನು ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಜೀವಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೃದಯದ, ಸ್ಮೃತಿಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರಾಘವನು ಸಮೃದ್ಧ ಫಲಗಳುಳ್ಳ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಯಂತೆ ವಾಸಿಸಿದನು — ‘ಸ್ವರ್ಗಲೋಕೇ ಯಥಾಮರಃ’ (ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವನವಾಸದ ದುಃಖ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಕಂಚಿತ್ಕಾಲಮ್’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಶಾಂತಿ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಲ್ಲ; ಮುಂದೆ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಆಗಮನದಿಂದ ಅದು ಭಗ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ