॥वाल्मीकिरामायणम् ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ · 16ನೇ ಸರ್ಗ

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಹೇಮಂತ ಋತುವಿನ ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಭರತನ ಪ್ರಶಂಸೆ

ಶರತ್ಕಾಲ ಕಳೆದು ಹೇಮಂತದ ಆಗಮನ, ಗೋದಾವರಿಗೆ ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ತೆರಳುವುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಋತುವರ್ಣನೆ, ಭರತನ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿಂದೆಯನ್ನು ತಡೆದುದು, ಅಭಿಷೇಕ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆ ಸುಖವಾಸ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಶರತ್ಕಾಲ ಕಳೆದು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಹೇಮಂತ ಋತು ಆರಂಭವಾಯಿತು — ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ಗತಿಯೇ ಕಥೆಯ ಗತಿ. ಒಂದು ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದಾಗ ರಘುನಂದನನು ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ರಮ್ಯವಾದ ಗೋದಾವರೀ ನದಿಗೆ ಹೊರಟನು. ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕಲಶವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಹೀಗೆಂದನು — ‘ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೇ ನುಡಿಯುವವನೇ, ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಆ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಸಂವತ್ಸರವು ಅಲಂಕೃತವಾದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇ ಪ್ರಿಯಃ’ (ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನ ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲನೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಋತುವಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮಂಜಿನಿಂದ ಲೋಕವು ಒರಟಾಗಿದೆ, ಭೂಮಿಯು ಬೆಳೆಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದೆ, ನೀರು ಬಳಸಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ, ಬೆಂಕಿಯು ಹಿತಕರವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಇಡೀ ವರ್ಣನೆಯ ಬೀಜ — ಚಳಿಯಿಂದಾಗಿ ನೀರನ್ನು ತೊರೆಯಲಾಗಿದೆ, ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ವ್ಯತ್ಯಾಸ. ‘ಶರದ್ವ್ಯಪಾಯೇ’ (ಶರತ್ತು ಕಳೆದಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಋತುಸಂಧಿಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಂದರ ನಿರ್ಗಮನ, ಇನ್ನೊಂದರ ಆಗಮನ. ‘ಇಷ್ಟಃ’ (ಪ್ರಿಯವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮನ ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ನದಿಗೆ ಹೋಗುವ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವು ವನವಾಸದಲ್ಲೂ ಅಖಂಡವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ವನವಾಸದ ಏಕತಾನತೆ ಇಲ್ಲಿ ಋತುವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ, ಕಥೆಯು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಶಾಂತವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಮೊದಲು ಋತುವಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪಾಪರಹಿತರಾದ ಸಜ್ಜನರು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಆಗ್ರಯಣ ಪೂಜೆಗಳಿಂದ (ಹೊಸ ಧಾನ್ಯದ ಮೊದಲ ಅರ್ಪಣೆಯಿಂದ) ಪಿತೃದೇವತೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಚಿಸಿ ಆಗ್ರಯಣವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಜನಪದಗಳು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಹಾಲು-ಮೊಸರುಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಪನ್ನವಾಗಿವೆ; ವಿಜಯಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ರಾಜರು ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ಹೇಮಂತವೇ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯ ಋತು ಎಂಬ ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ವಿಗತಕಲ್ಮಷಾಃ’ (ಪಾಪರಹಿತರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ಫಲವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹೊಸ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಉಣ್ಣುವ ಮೊದಲು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ಅರ್ಪಿಸುವುದೇ ಪಾಪನಿವೃತ್ತಿಯ ಉಪಾಯ. ‘ಸಂಪನ್ನತರಗೋರಸಾಃ’ (ಹೆಚ್ಚು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಗೋರಸವುಳ್ಳವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಮಂತದಲ್ಲಿ ಹಸುಗಳ ಹಾಲಿನ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಕೃಷಿಪ್ರಧಾನವಾದ ಜನಪದದ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಚಿಹ್ನೆ. ರಾಜರ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯೂ ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚಿತ, ಏಕೆಂದರೆ ದಾರಿಗಳು ಒಣಗಿರುತ್ತವೆ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಕಡಿಮೆಯಿರುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಋತುವರ್ಣನೆಯು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದೊಡನೆ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ‘ಕೃತಾಗ್ರಯಣಕಾಃ’ (ಆಗ್ರಯಣವನ್ನು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಧಿಯ ಸಮಾಪ್ತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ದಿಕ್ಕುಗಳ ವರ್ಣನೆ — ಅಂತಕನಾದ ಯಮನು ಸೇವಿಸುವ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ದೃಢವಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವಾಗ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕು ತಿಲಕವಿಲ್ಲದ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಮನಮುಟ್ಟುವಂತಹದು, ಏಕೆಂದರೆ ತಿಲಕವು ಸ್ತ್ರೀಯ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಸೇವಮಾನೇ ದೃಢಂ ಸೂರ್ಯೇ’ (ಸೂರ್ಯನು ದೃಢವಾಗಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ಉತ್ಕರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಭಾವತಃ ಹಿಮದ ಭಂಡಾರದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧನಾಗಿರುವ, ಈಗ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ದೂರವಾಗಿರುವ ಹಿಮವಂತನು ತನ್ನ ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕವನಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವು ಋತುವಿನಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು ಎಂಬುದು ಚಮತ್ಕಾರ. ‘ಹಿಮವಾನ್ ಹಿಮವಾನ್’ ಎಂಬ ಜೋಡಿ ಶಬ್ದದಿಂದ ಯಮಕದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ — ಹೆಸರೂ ಗುಣವೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ. ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಹಿಮವಂತನಾಗಿದ್ದ ಪರ್ವತ ಈಗ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಹಿಮವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದಿನಗಳು ಸಂಚರಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಸುಖಕರವಾಗಿವೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಹಿತವಾಗಿವೆ, ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನೆರಳೂ ನೀರೂ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ; ಮೃದುವಾದ ಸೂರ್ಯನುಳ್ಳ, ಮಂಜು ಕವಿದ, ತೀವ್ರವಾದ ಚಳಿಯುಳ್ಳ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬರಿದಾದ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ, ಹಿಮದಿಂದ ಹಾಳಾದ ದಿನಗಳು ಹೀಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ದಿನಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವೇ ಅಲಂಕಾರ — ಬಿಸಿಲು ಪ್ರಿಯ, ನೆರಳೂ ನೀರೂ ಅಪ್ರಿಯ; ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಿತ್ತೋ ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಅದಲುಬದಲಾಗಿದೆ. ರಾತ್ರಿಗಳೂ ಬದಲಾಗಿವೆ — ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗುವುದು ನಿಂತುಹೋಗಿದೆ, ಮೂರು ಜಾವದ ರಾತ್ರಿಗಳು ಹಿಮದಿಂದ ಕೆಂಬಣ್ಣಗೊಂಡು, ಚಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿ, ಹೆಚ್ಚು ದೀರ್ಘವಾಗಿವೆ.

ಜ್ಯೋತಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದ, ಮಂಜಿನಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಮಂಡಲವುಳ್ಳ ಚಂದ್ರನು ಉಸಿರಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಕನ್ನಡಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಈ ಉಪಮೆ ಮನೆಯ ದಿನಬಳಕೆಯ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಬಂದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಬಹಳ ಮನಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಮಂಜಿನಿಂದ ಮಲಿನವಾದ ಬೆಳದಿಂಗಳು ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಲ್ಲೂ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಕಪ್ಪಾದ ಸೀತೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವನಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕರುಣದ ಒಂದು ಗೆರೆ ಇದೇ. ‘ತುಷಾರಮಲಿನಾ’ (ಮಂಜಿನಿಂದ ಮಲಿನವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೆಳದಿಂಗಳಿನ ಬಿಳುಪೇ ಮಲಿನವಾಯಿತು ಎಂಬ ವಿರೋಧ. ಸ್ವಭಾವತಃ ತಣ್ಣನೆಯ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ ಪಶ್ಚಿಮದ ಗಾಳಿಯು ಹಿಮದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎರಡರಷ್ಟು ತಣ್ಣಗೆ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ. ‘ಕಾಲೇ’ (ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತೇ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಆಗ ಚಳಿ ಎರಡರಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಮಂಜಿನ ಹಬೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಜವೆಗೋಧಿಗಳ ಹೊಲಗಳುಳ್ಳ ಕಾಡುಗಳು ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಕ್ರೌಂಚ-ಸಾರಸ ಪಕ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಖರ್ಜೂರದ ಹೂವಿನ ಆಕಾರದ, ಅಕ್ಕಿಕಾಳುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತೆನೆಗಳಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಬಾಗಿದ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ಭತ್ತದ ಪೈರುಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ — ಇಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಜೀವನದ ಚಿತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಜವೆಗೋಧಿಯ ಹೊಲಗಳು, ಕ್ರೌಂಚ-ಸಾರಸಗಳ ಕೂಗು, ಭತ್ತದ ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿ — ಈ ಮೂರು ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಕಾಡನ್ನೂ ಹಳ್ಳಿಯನ್ನೂ ಬೆರೆಸುತ್ತ ಕವಿ ಜನಪದದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಋತುಶೋಭೆಯೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಮ ಮತ್ತು ಮಂಜಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಿರುವ ಕಿರಣಗಳಿಂದಾಗಿ, ಬಹಳ ಮೇಲೇರಿದ್ದರೂ ಸೂರ್ಯನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಶಾಂಕ ಇವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವಕ್ಕೂ ಬಂದುದು — ಹೇಮಂತದ ಬೆಳಗಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವು ಮಂದಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಚಂದ್ರಮಂಡಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಬಿಸಿಲು ಪೂರ್ವಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಅದರ ಶಕ್ತಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಾರದಂತಿದ್ದು, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಹಿತವಾಗಿ, ಕೆಂಪಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಬಿಳುಪಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ನೆಲದ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ವರ್ಣನೆ — ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು, ನೆಲ, ಪ್ರಾಣಿ, ಪಕ್ಷಿ, ಕಾಡು, ಕಮಲ ಎಂಬ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಬ್ಬನಿ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಒದ್ದೆಯಾದ ಹುಲ್ಲುಳ್ಳ ಕಾಡಿನ ನೆಲವು ಎಳೆಬಿಸಿಲು ಹರಡಿಕೊಂಡಾಗ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಶಾದ್ವಲಾ’ (ಒದ್ದೆಯಾದ ಹುಲ್ಲುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬನಿಯ ಸ್ಪರ್ಶವೇ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ; ‘ನಿವಿಷ್ಟತರುಣಾತಪಾ’ (ಎಳೆಬಿಸಿಲು ನೆಲೆಸಿರುವುದು) ಎಂಬ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಮೃದುವಾದ ಬೆಳಕು ಹುಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಂತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಮೂರು ಜೀವಂತ ಚಿತ್ರಗಳು — ಅತ್ಯಂತ ಬಾಯಾರಿದ ಕಾಡಾನೆಯು ವಿಪುಲವಾದ ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಮುಟ್ಟಿದರೂ ಸೊಂಡಿಲನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ದಡದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಜಲಚರ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಧೈರ್ಯವಿಲ್ಲದವರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯದಂತೆ, ನೀರಿಗೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಇಬ್ಬನಿಯ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಿದ, ಮಂಜಿನ ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಹೂವಿಲ್ಲದ ವನಪಂಕ್ತಿಗಳು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆನೆಯು ಸೊಂಡಿಲನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆಳೆಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಅವಲೋಕನ; ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹೇಡಿತನದ ಉಪಮೆಯು ಯುದ್ಧದ ರೂಪಕದಿಂದ ರಂಗೇರಿದೆ — ವೀರಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಋತುವರ್ಣನೆಯೂ ವೀರರಸದ ಛಾಯೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಆನೆಯ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮುಟ್ಟುತ್ತ, ಬಾಯಾರಿ, ಹಿಂದಕ್ಕೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಬಯಕೆಗೂ ಚಳಿಗೂ ಇರುವ ವಿರೋಧವನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಡಲಾಗಿದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ಅಪ್ರಗಲ್ಭಾಃ’ (ಧೈರ್ಯವಿಲ್ಲದವರು) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಯುದ್ಧದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ವೀರರಸದ ಛಾಯೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವನಪಂಕ್ತಿಗಳ ‘ಪ್ರಸುಪ್ತಾ ಇವ’ (ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ‘ವಿಪುಷ್ಪಾಃ’ (ಹೂವಿಲ್ಲದವು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಹೂವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ನಿದ್ರೆ. ಅನಂತರ ನದಿಗಳು — ಹಬೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ನೀರುಳ್ಳ, ಕೂಗಿನಿಂದಲೇ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಸಾರಸಗಳುಳ್ಳ ನದಿಗಳು ಹಿಮದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ಮರಳಿನ ದಡಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಮಂಜು ಬೀಳುವುದರಿಂದ, ಸೂರ್ಯನ ಮೃದುತ್ವದಿಂದ ಮತ್ತು ಚಳಿಯಿಂದಾಗಿ ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ನೀರೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರುಚಿಕರವಾಗಿದೆ. ನದಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದೇ ಪ್ರಮಾಣ, ನೋಡುವುದಲ್ಲ — ‘ರುತವಿಜ್ಞೇಯಸಾರಸಾಃ’ (ಕೂಗಿನಿಂದ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಸಾರಸಗಳುಳ್ಳವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಬೆಯ ದಟ್ಟತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನೀರಿನ ರುಚಿಗೆ ಕವಿ ತಾನೇ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಂಜು ಬೀಳುವುದು, ಸೂರ್ಯನ ಮೃದುತ್ವ ಮತ್ತು ಚಳಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ಜರ್ಜರಿತವಾದ ಎಲೆಗಳು, ಉದುರಿದ ಕೇಸರ ಮತ್ತು ಕರ್ಣಿಕೆಗಳುಳ್ಳ, ಹಿಮದಿಂದ ಹಾಳಾಗಿ ದಂಟು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವ ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳು ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಶೋಭೆಯ ನಾಶದಿಂದ ಋತುವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ವಿರಹವರ್ಣನೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಋತುವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭರತನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಗರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಮಾನವನ್ನೂ ವಿವಿಧವಾದ ಅನೇಕ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ತೊರೆದು, ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ, ನಿಯತಾಹಾರಿಯಾಗಿ, ತಣ್ಣನೆಯ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಅಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಕಾಲೇ’ (ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಾದರೋ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕಥೆಗೆ ಥಟ್ಟನೆ ಸಂಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಋತುವೇ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ನಿಮಿತ್ತ. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಋತುವಿನ ಚಳಿಯೇ ಅಲ್ಲಿ ಭರತನ ಕ್ಲೇಶ ಎಂಬ ಜೋಡಣೆಯಿಂದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ದುಃಖಸಮನ್ವಿತಃ’ (ದುಃಖದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನ ತಪಸ್ಸು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ವಿಯೋಗದುಃಖದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ನಿಯತಾಹಾರಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವ್ರತದ ಕಠೋರತೆ, ‘ಶೀತೇ ಮಹೀತಲೇ ಶೇತೇ’ (ತಣ್ಣನೆಯ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಋತುವಿನೊಡನೆ ಜೋಡಣೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನೂನಮ್’ (ಖಂಡಿತವಾಗಿ, ಬಹುಶಃ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅನುಮಾನವನ್ನಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ‘ಅವನೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಈ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಸರಯೂ ನದಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅತ್ಯಂತ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಸುಕುಮಾರನಾದ ಅವನು ಹಿಮದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ಜಾವಗಳಲ್ಲಿ ಸರಯೂ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೋ?’ ಇಲ್ಲಿ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರ ಏಕಕಾಲಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು — ಇಬ್ಬರೂ ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತು ನದಿಗೆ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ಕವಿ ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಜೋಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪ್ರಕೃತಿಭಿರ್ವೃತಃ’ (ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದರೂ ಭರತನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದೇ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದನು, ಆದರೆ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಭರತನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳವನು, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಹೊಟ್ಟೆಯಿಲ್ಲದ ತೆಳುದೇಹದವನು, ಮಹಾನುಭಾವನು, ಧರ್ಮಜ್ಞನು, ಸತ್ಯವಾದಿಯು, ಲಜ್ಜೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನು, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನು, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು, ಮಧುರಸ್ವಭಾವದವನು, ದೀರ್ಘಬಾಹುವು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನ ಮಾಡುವವನು; ವಿವಿಧ ಸುಖಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಅವನು ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಆರ್ಯನನ್ನು (ಪೂಜ್ಯನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು) ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೇಹ, ಶೀಲ, ಮಾತು ಮತ್ತು ಬಲಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಆಶ್ರಿತಃ’ (ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಿಷ್ಕರ್ಷಗಳು — ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಭರತನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಮನುಷ್ಯರು ತಂದೆಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಯದನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಲೋಕಾಪವಾದವನ್ನು ಭರತನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.’ ಎರಡನೆಯ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ‘ಯಾರಿಗೆ ದಶರಥನು ಪತಿಯೋ, ಸಾಧುವಾದ ಭರತನು ಮಗನೋ, ಆ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಅಂತಹ ಕ್ರೂರದೃಷ್ಟಿಯವಳಾದಳು?’ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಂದೇಹದ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಂದೆಯೇ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ಆವೇಶ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ತಾಯಿಯ ಆ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಸಹಿಸದೆ ರಾಘವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ತಮ್ಮಾ, ನಿನ್ನ ನಡುವಿನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ನಿಂದಿಸಬಾರದು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥನಾದ ಭರತನ ಕಥೆಯನ್ನೇ ಮಾತನಾಡು.’ ‘ಮಧ್ಯಮಾ ಅಂಬಾ’ (ನಡುವಿನ ತಾಯಿ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ತಾಯಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮಲತಾಯಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಲ್ಲ; ‘ಕದಾಚನ’ (ಎಂದಿಗೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕವನ್ನಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಾಯಿಯ ನಿಂದೆಯ ನಿಷೇಧವು ರಾಮನ ಶೀಲದ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಆಕೆಯಿಂದ ತಾನೇ ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವನು ಆಕೆಯ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ದೃಢವ್ರತವುಳ್ಳ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಭರತನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸಂತಪ್ತವಾಗಿ ಅದು ಮತ್ತೆ ಮಗುವಿನಂತಾಗುತ್ತದೆ.’ ಧೀರನಿಗೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಚಂಚಲತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಈ ಆತ್ಮನಿವೇದನೆ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಾನವೀಯವಾಗಿದೆ. ‘ಬಾಲಿಶೀಕ್ರಿಯತೇ’ (ಮಗುವಿನಂತೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯ ಅಸಹಾಯಕತೆಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅದು ತಾನಾಗಿ ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಚಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಅವನ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಮಧುರವಾದ, ಹೃದಯಂಗಮವಾದ, ಅಮೃತದಂತಹ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸುವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತೇನೆ. ರಘುನಂದನಾ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನೊಡನೆಯೂ ವೀರನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆಯೂ ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ನಾನು ಎಂದು ಸೇರುವೆನೋ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ವಿಲಾಪವು ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಅಲ್ಲಿ ಗೋದಾವರೀ ನದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದನು — ವಿಲಾಪವು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಶಮನಗೊಂಡಿತು, ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನಾದರೋ ತೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ‘ಸಾನುಜಃ ಸೀತಯಾ ಸಹ’ (ತಮ್ಮನೊಡನೆ, ಸೀತೆಯೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೂವರ ಒಡನಾಟವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಶಾಂತ ಚಿತ್ರ. ಅನಂತರ ಆ ನೀರಿನಿಂದ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತರ್ಪಣ ನೀಡಿ, ಪಾಪರಹಿತರಾದ ಅವರು ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಸ್ನಾನ, ತರ್ಪಣ, ಸೂರ್ಯೋಪಸ್ಥಾನ ಎಂಬ ಆಹ್ನಿಕವಿಧಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅನಘಾಃ’ (ಪಾಪರಹಿತರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಮೂವರ ನಿಷ್ಪಾಪತ್ವವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದು ತಪಸ್ವಿಜೀವನದ ಫಲವೇ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಗಿರಿರಾಜಪುತ್ರಿಯೊಡನೆಯೂ ನಂದಿಯೊಡನೆಯೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಈ ಉಪಮೆಯಿಂದ ದಂಪತಿಗಳ ದೇವತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ತಮ್ಮನನ್ನು ನಂದಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನ ನಿತ್ಯಸೇವಕತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಶಾಂತವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿತ್ರದೊಡನೆ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ಇದೇ ಶಾಂತಿಯ ನಡುವೆ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬ ವಿರೋಧವೇ ಕವಿಯ ಯೋಜನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ