ಸರ್ಗ
ವಾನಪ್ರಸ್ಥರ ಶರಣಾಗತಿ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಅಭಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆ
ನಾನಾ ಬಗೆಯ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಮಾಗಮ, ರಾಜಧರ್ಮೋಪದೇಶ, ರಾಕ್ಷಸರು ನಡೆಸಿದ ಸಂಹಾರದ ನಿವೇದನೆ, ರಾಮನ ರಕ್ಷಣಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣಾಶ್ರಮದತ್ತ ಪ್ರಯಾಣ
ಶರಭಂಗರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ, ಅವರ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಉಜ್ವಲತೇಜಸ್ವಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಮುನಿಸಮೂಹಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದವು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವಾನಪ್ರಸ್ಥರ ವಿವಿಧ ಶ್ರೇಣಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದ್ದ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ವೈಖಾನಸರು, ವಾಲಖಿಲ್ಯರು, ಸಂಪ್ರಕ್ಷಾಲರು, ಮರೀಚಿಪರು; ಅನೇಕ ಅಶ್ಮಕುಟ್ಟರು, ಎಲೆಗಳನ್ನೇ ತಿನ್ನುವ ತಾಪಸರು; ದಂತೋಲೂಖಲಿಗಳು, ಉನ್ಮಜ್ಜಕರು, ಗಾತ್ರಶಯ್ಯರು, ಅಶಯ್ಯರು, ಅನವಕಾಶಿಕರು; ನೀರನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡವರು, ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುವವರು, ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮನೆಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡವರು, ಬರಿನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವವರು; ಊರ್ಧ್ವವಾಸಿಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಗಳು, ಒದ್ದೆಬಟ್ಟೆ ಉಡುವವರು, ಜಪನಿರತರು, ತಪೋನಿಷ್ಠರು, ಪಂಚಾಗ್ನಿತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವರು — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದರು. ಒಂದೊಂದು ಹೆಸರೂ ಒಂದೊಂದು ವ್ರತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನು ಕೇವಲ ನೀರನ್ನೇ ಕುಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಕುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೇ ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಕತ್ತಿನವರೆಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಒದ್ದೆಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಒಬ್ಬನು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟು ವಿಭಿನ್ನ ವ್ರತಗಳ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಇದ್ದದ್ದು ಒಂದೇ ವ್ಯಥೆ, ಆಶ್ರಯದಾತನೂ ಒಬ್ಬನೇ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಸರುಗಳ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳು ಇಂದು ದುರ್ಬೋಧ. ಈ ಎಲ್ಲ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣ ಒಂದೇ — ಮನೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ವಾಸ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಮ್ಮೆಗೇ ನೆರೆದರು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಚಿಂತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಬ್ರಾಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ದೃಢವಾದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ತಾಪಸರೂ ಶರಭಂಗಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಆ ಋಷಿಸಮೂಹಗಳು ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಪರಮಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಹೇಳಿದರು — ‘ನೀನು ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲಕ್ಕೂ ಭೂಮಿಗೂ ಮಹಾರಥಿ, ಪ್ರಧಾನನಾಥ; ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಘವಂತನು (ಇಂದ್ರನು) ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ನೀನು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದ ರಕ್ಷಕ. ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪರಿಪಾಲನೆ, ಸತ್ಯ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಧರ್ಮ ನೆಲೆಸಿವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದೇನೆಂದರೆ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮೊದಲು ಸ್ತುತಿಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ನೇರವಾಗಿ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ — ಬೇಡುವ ಮೊದಲು ಯಾರನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇವೋ ಅವರ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ‘ಮಹಾರಥಃ’ (ಮಹಾರಥಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ರಣಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ, ‘ನಾಥಃ’ (ನಾಥ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಕ್ಷಣಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ — ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮ್ಯಾ ಶ್ರಿಯಾ ಯುಕ್ತಾಃ’ (ಬ್ರಾಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ತಪಸ್ಸಿದ್ಧವಾದ ತೇಜಸ್ಸೂ, ‘ದೃಢಯೋಗಸಮಾಹಿತಾಃ’ (ದೃಢಯೋಗದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರರಾದವರು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಚಿತ್ತೈಕಾಗ್ರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇಂತಹವರೂ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಲು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಅವರ ಭಯದ ತೀವ್ರತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಪಿತೃವ್ರತತ್ವಮ್’ (ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪರಿಪಾಲನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ವರಪ್ರಸಂಗ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದದ್ದು.
ಅನಂತರ ಅವರು ವಿನಯದಿಂದ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಓ ನಾಥ, ಮಹಾತ್ಮನೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಬೇಡುವವರಾದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಏನನ್ನೋ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ; ಅದನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಯಾವ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಆರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದ ಕಂದಾಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಅವರನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನಿಗೆ ಮಹಾ ಅಧರ್ಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಂತೆ, ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯರಾದ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನೂ ನಿತ್ಯವೂ ತತ್ಪರನಾಗಿ ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಬಹುಕಾಲ ಉಳಿಯುವ ಶಾಶ್ವತ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೇರಿ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಪೂಜಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಮುನಿಯು ಆಚರಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ರಾಜನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.’ ಈ ಉಪದೇಶವು ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ಷೇಪವಲ್ಲ, ನೆನಪಿಸುವಿಕೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆ ಅವನ ಜನ್ಮಸಿದ್ಧ ಕರ್ತವ್ಯ. ‘ಸ್ವಾನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಇವ’ (ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಂತೆ) ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಉಪಮೆ, ‘ಸುತಾನ್ ಇವ’ (ಮಕ್ಕಳಂತೆ) ಎಂಬುದು ಎರಡನೆಯದು — ಮೊದಲನೆಯದರಿಂದ ಆತ್ಮೀಯತೆ, ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಃ’ (ನಿತ್ಯವೂ ತತ್ಪರನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಯಾವಾಗಲೋ ಒಮ್ಮೆ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ, ಸತತವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾಲ್ಕನೆಯ ಭಾಗ’ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ರಾಜನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ತಪಸ್ಸಿಗೇ ಸಮಾನವಾಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಈ ವಾನಪ್ರಸ್ಥರ ಮಹಾಸಮೂಹವು ನೀನೇ ನಾಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಅನಾಥರಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಬಾ, ನೋಡು — ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅನೇಕ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ, ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಗಳ ದೇಹಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಾಡಿವೆ. ಪಂಪಾನದೀತೀರದ ನಿವಾಸಿಗಳ, ಮಂದಾಕಿನಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರ, ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವರ ಮಹಾಸಂಹಾರ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಭೀಕರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಘೋರ ಅಪಚಾರವನ್ನು ನಾವು ಸಹಿಸಲಾರೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಶ್ರಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಶ್ರಯದಾತನಾದ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ; ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮನ್ನು ಪರಿಪಾಲಿಸು. ಓ ರಾಜಕುಮಾರ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಬೇರೆ ಗತಿಯಿಲ್ಲ; ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸು.’ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವರ ದೇಹಗಳ ದರ್ಶನವೇ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲ ಪ್ರಮಾಣ — ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತೋರಿಸಲು ಅವರು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತ್ವನ್ನಾಥಃ ಅನಾಥವತ್’ (ನೀನೇ ನಾಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಅನಾಥರಂತೆ) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಅವರ ವೇದನೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ಥಳನಿರ್ದೇಶಗಳು ಮಹತ್ವದವು — ಪಂಪಾ, ಮಂದಾಕಿನಿ, ಚಿತ್ರಕೂಟ; ಇವುಗಳಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಉಪದ್ರವವು ಒಂದೇ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ‘ಬಹುಧಾ ಹತಾನಾಮ್’ (ಅನೇಕ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಧೆಯ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಶರಣಾರ್ಥಂ ಶರಣ್ಯಮ್’ (ಆಶ್ರಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಶ್ರಯದಾತನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದಗಳ ಯಮಕದಂತಹ ಜೋಡಣೆ ಶರಣಾಗತಿಯ ಭಾವವನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ‘ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲ’ (ಶರಣಾದವರಲ್ಲಿ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನು) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಏಹಿ ಪಶ್ಯ’ (ಬಾ, ನೋಡು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಕೇವಲ ಕೇಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರಿಪಾಲಯ’ (ಪರಿಪಾಲಿಸು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಬೇಡಿಕೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆ ಅವರ ಮಾತು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಎಲ್ಲ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನೀವು ನನಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಾರದು; ನಾನು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದವನು, ಬೇಡಲ್ಪಡಬೇಕಾದವನಲ್ಲ. ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರವೇ ನಾನು ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ನಿಮಗಾಗುತ್ತಿರುವ ಈ ಅಪಚಾರವನ್ನು ತೊಲಗಿಸಲೆಂದೇ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನಾಗಿ ನಾನು ಈ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೇನೆ. ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧಿಸಲೆಂದೇ ದೈವವಶಾತ್ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ಅಂತಹ ನನಗೆ ಈ ವನವಾಸವು ಮಹಾಫಲಪ್ರದವಾಗುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಬೇಡುವವರಿಗೆ ಉಪಕಾರಮಾಡಿಯೂ ಅವನು ಆ ಉಪಕಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಲಾಭವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಮುನಿರಕ್ಷಣೆ — ಎರಡೂ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಜ್ಞಾಪ್ಯಃ ಅಹಮ್’ (ನಾನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದವನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ರಾಜಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ತಾನು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಜ್ಞಾಧೀನ ಎಂದು ಅವನೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಬೇಡುವವರ ಸಂಕೋಚ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವರ ಗೌರವವೂ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾಫಲಃ’ (ಮಹಾಫಲಪ್ರದ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪದ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ — ಯಾವುದು ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗಿತ್ತೋ ಅದೇ ಸೇವೆಯ ಅವಕಾಶವಾಯಿತು.
‘ತಪಸ್ವಿಗಳ ಶತ್ರುಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ತಮ್ಮನೊಡಗೂಡಿದ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳು ನೋಡಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಅಭಯವನ್ನೀಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ ಆ ವೀರನು ತಪೋಧನರಿಗೆ ವರವನ್ನಿತ್ತು, ಆರ್ಯರಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ದಾನವನ್ನೂ ಮಾಡಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ತಪೋಧನರೊಡನೆಯೂ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಬಳಿಗೇ ತೆರಳಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪಶ್ಯಂತು ವೀರ್ಯಮ್’ (ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಲಿ) ಎಂಬ ಆಹ್ವಾನದಿಂದ ರಾಮನು ಅವರನ್ನೇ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣಾಶ್ರಮಗಮನದೊಡನೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥