ಸರ್ಗ
ಶರಭಂಗಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಶರಭಂಗರ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಮನ
ವಿರಾಧವಧೆಯ ಅನಂತರ ಶರಭಂಗಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಆಗಮನ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶತಕ್ರತುವಿನ ದರ್ಶನ, ಮುನಿಯಿಂದ ಲೋಕಗಳ ಸಮರ್ಪಣೆ, ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾರೋಹಣ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭೀಮಬಲನಾದ ವಿರಾಧನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಂದು ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೂಳಿದನು; ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ಮೊದಲು ಭಯಗೊಂಡ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಯುದ್ಧಾನಂತರ ವೀರನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಭಯಗೊಂಡ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದೇ ಹೊರತು ತನ್ನ ವಿಜಯವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಕಾಡು ದುರ್ಗಮವೂ ಕಷ್ಟಕರವೂ ಆಗಿದೆ, ನಾವಾದರೋ ವನಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗನೆ ತಪೋಧನರಾದ ಶರಭಂಗರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿನಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ವಿರಾಧನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ವನವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅನಭಿಜ್ಞನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಘವನು ಶರಭಂಗರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೇವಸಮಾನ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಆ ಮುನಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಹದದ್ಭುತವಾದ ಏನನ್ನೋ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅದ್ಭುತವೇನು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಕೇಳುಗನಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶರಭಂಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಅವರು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಪ್ರಾಚೀನ ತಪಸ್ವಿ.
ರಾಮನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ದಿವ್ಯಪುರುಷನು ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತ, ಸೂರ್ಯನ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಭೆಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರಥವನ್ನೇರಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ, ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ದಿವ್ಯತ್ವದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿಹ್ನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳ ಪಾದಗಳು ನೆಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಆಭರಣಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು, ವಸ್ತ್ರಗಳು ಧೂಳಿಲ್ಲದವು, ಧೂಳಿನ ಕಣದಿಂದಲೂ ಕಲೆಯಾಗದವು. ಅಂತಹವರೇ ಆದ ಇತರ ಅನೇಕ ಮಹಾತ್ಮರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು — ಅಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ವಿಗಳದೇ ಸಮಾಗಮ. ಅವನ ರಥವು ಹಸಿರುಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿತ್ತು, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು; ರಾಮನು ಅದನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಂಡನು. ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ, ಚಂದ್ರಮಂಡಲದಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ, ವಿಚಿತ್ರ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕೊಡೆಯಿತ್ತು. ಚಿನ್ನದ ಹಿಡಿಗಳ, ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಎರಡು ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಿಡಿದು ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗಂಧರ್ವರು, ದೇವತೆಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಅನೇಕ ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳದೇ ದಿವ್ಯ ಪ್ರತಿರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೊಡೆ, ಚಾಮರ, ಸಭೆ, ಸ್ತುತಿ — ಎಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ. ಮತ್ತೊಂದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಮೊದಲು ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ರಥವನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಕೊಡೆ-ಚಾಮರಗಳನ್ನು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಭೆಯನ್ನು; ಈ ಕ್ರಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ದೂರದಿಂದ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಮ. ಇಷ್ಟು ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ‘ಇವನು ಯಾರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಸಂಸ್ಪೃಶಂತಂ ವಸುಧಾಮ್’ (ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸದವನನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಶ್ಲೋಕದ ಕೇಂದ್ರ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಕಂಡ ಪುರುಷನು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ದೇವೇಶ್ವರನೆಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರೇ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ, ಅವರನ್ನು ‘ವರನಾರ್ಯೌ’ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇದರಿಂದ ದಿವ್ಯಪುರುಷನ ಪರಿಚಾರಕವರ್ಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ದೇವನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಣಿಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾಸವನು ಶರಭಂಗರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ರಾಮನು ಶತಕ್ರತುವನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಬೆರಳಿನಿಂದ ರಥವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಆ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವ, ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಖರವಾಗಿ ಉರಿಯುವ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಆ ರಥವನ್ನು ನೋಡು. ಪುರುಹೂತನಾದ ಶಕ್ರನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವವರಿಂದ ಹಿಂದೆ ನಾವು ಯಾವ ಕುದುರೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದ್ದೆವೋ, ಆ ದಿವ್ಯವಾದ ಹಸಿರು ಕುದುರೆಗಳೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಸುತ್ತಲೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಇವರು — ನೂರು ನೂರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ, ಕುಂಡಲಧಾರಿಗಳಾದ, ಖಡ್ಗಪಾಣಿಗಳಾದ ಯುವಕರು; ವಿಶಾಲವಾದ ಅಗಲ ಎದೆಯವರು, ಪರಿಘಾಯುಧದಂತೆ ನೀಳವಾದ ತೋಳುಗಳವರು, ಕೆಂಪುವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದವರು, ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದವರು. ಎಲ್ಲರ ಎದೆಯ ಮೇಲೂ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹಾರಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷದವರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದೇವತೆಗಳ ವಯಸ್ಸು ನಿತ್ಯವೂ ಇಂತಹದೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆಯಂತೆ; ಅದೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರು ನೋಡಲು ಸುಂದರರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನೀನು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಇಲ್ಲೇ ಇರು; ರಥದಲ್ಲಿರುವ ಈ ತೇಜಸ್ವಿ ಯಾರೆಂದು ನಾನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುವವರೆಗೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಪರಿಚಿತ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಭಯಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ದುಸ್ಸಾಹಸವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ತಾನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು, ಅವರ ನಿತ್ಯತಾರುಣ್ಯವನ್ನು, ದಿವ್ಯಾಶ್ವಗಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಅವನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆ ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತ ಅವನು ತಮ್ಮನನ್ನೂ ಆ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶತಂ ಶತಮ್’ (ನೂರು ನೂರು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅನುಚರರ ಬಾಹುಳ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ‘ವ್ಯಾಘ್ರಾಃ ಇವ ದುರಾಸದಾಃ’ (ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದವರು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ದುರ್ಧರ್ಷತೆ. ‘ಇಹೈವ ಸಹ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಮುಹೂರ್ತಂ ತಿಷ್ಠ’ (ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಇಲ್ಲೇ ಇರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿತ್ಯ ಎಚ್ಚರ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವಳನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮನಿಗೇ ಅವಳ ಹೊಣೆಯನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕಥೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಏತದ್ಧಿ ಕಿಲ ದೇವಾನಾಂ ವಯಃ’ (ದೇವತೆಗಳ ವಯಸ್ಸು ಇದೇ ಅಂತೆ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಕಿಲ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾನವು ಶ್ರುತಿಮೂಲವೇ ಹೊರತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಭವಮೂಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಕಂಡ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರೊಡನೆ ಹೊಂದಿಸಿ ಇವರು ದೇವತೆಗಳೇ ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಇಲ್ಲೇ ಇರು’ ಎಂದು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಶರಭಂಗಾಶ್ರಮದತ್ತ ನಡೆದನು. ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಶಚೀಪತಿಯು ಶರಭಂಗರಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವ ಮೊದಲೇ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ; ಅನಂತರವೇ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಯೋಗ್ಯ. ಇತರರಿಗೆ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಇವನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ವಿಜಯಿಯಾದ, ಕೃತಾರ್ಥನಾದ ಇವನನ್ನು ನಾನು ಬೇಗನೆಯೇ ಕಾಣುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ವಜ್ರಧಾರಿಯು ಆ ತಾಪಸರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಅವರನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಿ, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣವಧೆಯೆಂಬ ಮಹಾಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುವವರೆಗೂ ಇಂದ್ರನು ರಾಮನೊಡನೆ ನೇರ ಸಂವಾದವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳ ವರಪ್ರದಾನದಿಂದ ರಾಮನ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನ ಕುಂದಬಹುದು. ದೇವತೆಗಳೂ ರಾಮನ ಸ್ವಯಂಸಿದ್ಧವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೇ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಆಂತರಿಕ ಅರ್ಥ. ‘ನಿಷ್ಠಾಂ ನಯತ’ (ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಸಮಾಪ್ತಿಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನು ಬೇಗನೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ. ಶರಭಂಗರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಅವರನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಿ ಹೊರಡುವುದು — ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರನ ವಿನಯವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾನಾದರೂ ಅವನು ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಥವು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಿ ಕವಿ ದಿವ್ಯಗಮನದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ ರಾಘವನು ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾಗಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶರಭಂಗರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ರಾಮ, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮೂವರೂ ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಕುಳಿತರು; ಮುನಿಯಿಂದ ಆಹ್ವಾನಿತರಾಗಿ ವಸತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಶಕ್ರನ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮುನಿಯು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ವರದನಾದ ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ಲೋಕವನ್ನು ನಾನು ಉಗ್ರತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗೆದ್ದಿದ್ದೇನೆ, ಅದು ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ದುರ್ಲಭ. ಆದರೆ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದೆ ನಾನು ಆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇರುವೆ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ನಾನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ಅದರಾಚೆಯ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಹೋಗುವೆನು. ಓ ನರಶಾರ್ದೂಲ, ನಾನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಅಕ್ಷಯವಾದ, ಶುಭವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಗಳನ್ನೂ — ನನ್ನವಾದ ಅವುಗಳನ್ನು ನೀನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಯ ಪರಮ ಔದಾರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದೀರ್ಘತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಫಲವನ್ನೂ ಅವರು ಅತಿಥಿಗೆ ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದಾನಿಯು ತಾನು ಗಳಿಸಿದ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೇ ಕೊಡುವುದು ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಪರಮಾವಧಿ. ರಾಮ-ಸೀತೆ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಮುನಿಯ ಅನುಮತಿ, ಆಹ್ವಾನ, ವಸತಿಯ ದಾನ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳಿಂದ ಕವಿ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಅದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರಿಯಾತಿಥಿಮ್’ (ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಆಹ್ವಾನವನ್ನೂ ಅವರು ಅತಿಥಿದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಲೋಕಗಳು ಎರಡು ಬಗೆಯವು — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಮೇಲ್ಮೈಯ ಲೋಕಗಳು; ಎರಡೂ ಅಕ್ಷಯವೂ ಶುಭವೂ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಜಿತಮ್ ಉಗ್ರೇಣ ತಪಸಾ’ (ಉಗ್ರತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವು ದಾನದಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಶಕ್ರನ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುವ ರಾಮನು ತನ್ನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ; ಮುನಿಯೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನಾದ ರಾಮನು ವಿನಯದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಓ ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನಾನೇ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತೇನೆ; ಈಗಾದರೋ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನೀವು ಸೂಚಿಸುವ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಮಾತು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಇತರರು ಗಳಿಸಿದ ಫಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು, ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಬೇಕು. ಶಕ್ರಸಮಾನ ಬಲವುಳ್ಳ ರಾಘವನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರಾದ ಶರಭಂಗರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧಾರ್ಮಿಕರೂ ನಿಯತವ್ರತರೂ ಆದ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರೆಂಬ ಮುನಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರೇ ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವರು. ಪವಿತ್ರವಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ರಮಣೀಯವಾದ ವನಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಆ ತಪಸ್ವಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು; ಅವರು ನಿನಗೆ ವಸತಿಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವರು. ಹೂವುಗಳನ್ನು ತೆಪ್ಪಗಳಂತೆ ಹೊತ್ತು ಹರಿಯುವ ಈ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ಸಾಗು, ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪುವೆ. ಇದೇ ದಾರಿ. ಆದರೆ ಅಪ್ಪಾ, ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು — ಹಾವು ಹಳೆಯ ಪೊರೆಯನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ನಾನು ಈ ಅಂಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವರೆಗೆ.’ ಹಾವಿನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ತಪಸ್ವಿಯ ದೇಹತ್ಯಾಗವು ಮರಣವಲ್ಲ, ಹಳೆಯ ಕೋಶದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾತ್ರ. ಶರಭಂಗರ ನಿರ್ದೇಶವು ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಮುನಿ ಯಾರು, ಅವರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಯಾವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಬೇಕು ಎಂದು. ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ಸಾಗುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ದಿಕ್ಸೂಚನೆ, ಹೂವುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹರಿಯುವ ಮಂದಾಕಿನಿ ಎಂಬುದು ರಮಣೀಯ ಚಿತ್ರ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮುಹೂರ್ತಂ ಪಶ್ಯ’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ನೋಡು) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಮುನಿ ತಮ್ಮ ದೇಹತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ರಾಮನನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಹಮ್ ಏವ ಆಹರಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಾನೇ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ (ಏ) ಎಂಬ ಪದ ಬಲವಾದದ್ದು — ಪರರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ದೊರೆತ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ರಾಮನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವನು ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಅನಾದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಅವರ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರನ್ನು ‘ನಿಯತಃ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಂದರೆ ನಿಯಮನಿಷ್ಠರು, ಸಂಯತವ್ರತರು.
ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಶರಭಂಗರು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತುಪ್ಪದಿಂದ ಹೋಮಮಾಡಿ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅಗ್ನಿಯು ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ರೋಮಗಳನ್ನು, ಕೂದಲನ್ನು, ಹಳೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು, ಮೂಳೆಗಳನ್ನು, ಮಾಂಸವನ್ನು, ರಕ್ತವನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿತು — ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಪಾರ್ಥಿವದೇಹದ ಸಂಪೂರ್ಣ ದಹನ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕುಮಾರರಾದರು, ಚಿತೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದರು — ಇದು ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ: ಹಳೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದಿವ್ಯವಾದ ಹೊಸ ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳ, ಮಹಾತ್ಮರ, ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಏರಿದರು; ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೇಲುಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದರಿಂದ ಕವಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಯಾದ ಆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾದ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು (ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು) ಕಂಡರು; ಪಿತಾಮಹನೂ ಆ ದ್ವಿಜನನ್ನು ಕಂಡು ಆನಂದಿಸಿ ‘ಸುಸ್ವಾಗತ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಮಧುರವಾದ ಸ್ವಾಗತವಚನದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದೇನೆಂದರೆ ಶರಭಂಗರು ರಾಮದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದರ್ಶನವಾದ ಮೇಲೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ತಪಸ್ವಿಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದ ಪ್ರಯೋಜನ ಇದೊಂದೇ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶವು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಯೋಗಮಾರ್ಗ — ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೋಮಮಾಡಿಯೇ ಅವರು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವಾಗತವಚನವೇ ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥