ಸರ್ಗ
ವಿರಾಧವಧೆ
ಸೀತೆಯ ಆಕ್ರಂದನ, ವಿರಾಧನ ತೋಳುಗಳ ಭಂಗ, ತುಂಬುರುವಿನ ಶಾಪಕಥೆ, ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೂಳುವುದು, ಮೈಥಿಲಿಯ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ
ಹೆಗಲೇರಿದ, ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಇಬ್ಬರು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರೂ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ದೊಡ್ಡ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಂದಿಸಿದಳು. ಅವಳ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಯವಿಲ್ಲ, ಸಹೋದರರ ಚಿಂತೆಯೇ ಇದೆ — ‘ಸತ್ಯವಂತನೂ ಶೀಲವಂತನೂ ಶುಚಿಯೂ ಆದ ಈ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರೌದ್ರರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ! ನನ್ನನ್ನಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ಕರಡಿಗಳೂ ಹುಲಿಗಳೂ ಚಿರತೆಗಳೂ ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯು, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಓ ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮ.’ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ‘ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅವಳು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ತನ್ನನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಪತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಪರಮಾವಧಿ. ವೈದೇಹಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೀರರಾದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆ ದುರಾತ್ಮನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿದರು. ಸೀತೆಯ ಆಕ್ರಂದನವೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಬಲವನ್ನು ತಂದಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಶೂರರ ಮಾತುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದ್ದಳು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅವಳು ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಬಲಿಯಾಗಿ ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಕವಿ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೀಲ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಆ ರೌದ್ರನ ಎಡತೋಳನ್ನು ಮುರಿದನು, ರಾಮನು ರಭಸದಿಂದ ಅವನ ಬಲತೋಳನ್ನು ಮುರಿದನು. ತೋಳುಗಳು ಮುರಿದು ಕಂಗೆಟ್ಟ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ, ವಜ್ರದಿಂದ ಸೀಳಿದ, ಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ತೋಳುಗಳಿಂದ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡರೂ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ. ಪರ್ವತದಂತೆ ಸರ್ವಥಾ ಅವಧ್ಯನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಭಯದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನೀಯುವ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಮನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಓ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನನ್ನು ಹೂಳೋಣ.’ ವರದ ಮಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವರದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ವಧೆ ಮಾತ್ರ ನಿಷಿದ್ಧ, ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೂಳುವುದಲ್ಲ. ತೋಳುಗಳ ಭಂಗವೇ ಯುದ್ಧದ ತಿರುವು — ಅವನ ತೋಳುಗಳು ಇರುವವರೆಗೂ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅವನ ಹೆಗಲಿಗೆ ಬದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು; ತೋಳುಗಳು ಮುರಿದೊಡನೆ ಅವರು ಮುಕ್ತರಾದರು. ‘ವಜ್ರಭಿನ್ನಃ ಅಚಲಃ ಇವ’ (ವಜ್ರದಿಂದ ಸೀಳಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಮೇರುವಿನ ಬಂಡೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಶೂಲ ಬಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನೇ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಷ್ಟಿ, ತೋಳು, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದು ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆ, ಇದು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ವಿರಳ; ಶಸ್ತ್ರಗಳು ವಿಫಲವಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಬಾಹುಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊರೆಹೋದರು. ಆದರೂ ಅವನು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ವರದ ದೃಢತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭಯೇಷ್ವಭಯದಃ’ (ಭಯದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನೀಯುವವನು) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಇತರರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನೀಯುವವನು ತಾನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಅವಧ್ಯನಾಗಿ ಕಂಡರೂ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಉಪಾಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಖನಾವಹೇ’ (ಹೂಳೋಣ) ಎಂಬುದು ಆತ್ಮನೇಪದದ ದ್ವಿವಚನ; ಇದರಿಂದ ಕಾರ್ಯವು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದದ್ದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ಆನೆಯಂತಿರುವ ಈ ರೌದ್ರ ರಾಕ್ಷಸನಿಗಾಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಗುಂಡಿಯನ್ನು ತೋಡು’ ಎಂದು ರಾಮನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ‘ಹಳ್ಳವನ್ನು ತೋಡು’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ವಿರಾಧನನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ಅವನ ಕತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟು ನಿಂತನು. ರಾಘವನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಓ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ಇಂದ್ರಸಮಾನ ಬಲವುಳ್ಳ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಹತನಾದೆ. ಮೋಹದಿಂದ ಮೊದಲು ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ, ಓ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸತ್ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆದವಳು, ಅಪ್ಪಾ; ನೀನು ರಾಮನೆಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯಿತು, ಇವಳು ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ ವೈದೇಹಿ, ಇವನು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ.’ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ವೈರಿಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಪರಿಚಯ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಕುಂಜರಸ್ಯ ಇವ’ (ಆನೆಗೆಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಗುಂಡಿಯ ಗಾತ್ರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಆನೆಗೆ ಎಂತಹ ಗುಂಡಿಯೋ ಅಂತಹದು. ರಾಮನ ಕಾಲು ಕತ್ತಿನ ಮೇಲಿದೆ ಎಂಬ ಚಿತ್ರವೇ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತ. ವಿರಾಧನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಮೋಹಾತ್’ (ಮೋಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಶಾಪದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮೋಹವೇ ಅವನ ಅಪರಾಧದ ಮೂಲ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದುಷ್ಟತನವಲ್ಲ. ‘ಕೌಸಲ್ಯಾ ಸುಪ್ರಜಾಃ’ (ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸತ್ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆದವಳು) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅದನ್ನೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮುಂಜಾನೆ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅದು ರಾಕ್ಷಸನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬಂದಿದೆ ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ. ‘ಪ್ರಶ್ರಿತಂ ವಚಃ’ (ವಿನಯದ ಮಾತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ವಿನೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಭಾಗವು ಕಥೆಯನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಸಂವಾದದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
‘ಶಾಪದಿಂದ ನಾನು ಘೋರವಾದ ರಾಕ್ಷಸದೇಹವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ; ನಾನು ತುಂಬುರು ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವ, ವೈಶ್ರವಣನಿಂದ (ಕುಬೇರನಿಂದ) ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು. ನಾನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದಾಗ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು — ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದಾಗ, ನಿನ್ನ ಸಹಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು ನೀನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ. ನಾನು ಸೇವೆಗೆ ಹಾಜರಾಗದಿದ್ದುದರಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅವನು ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು; ರಂಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ನನಗೆ ರಾಜ ವೈಶ್ರವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾನು ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಶಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದೆ; ನನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಓ ಪರಂತಪ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿಂದ ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಸಮಾನನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ಶರಭಂಗರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಹೋಗು, ಅವರು ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ತಿಳಿಸುವರು. ನನ್ನನ್ನು ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಸಿ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹೋಗು — ಪ್ರಾಣಹೋದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಇದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ; ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಡುವವರಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಲೋಕಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಮಹಾಬಲಿ ವಿರಾಧನು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಶತ್ರುವೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನಾದನು ಎಂಬುದು ಈ ಭಾಗದ ವೈಚಿತ್ರ್ಯ. ತುಂಬುರುವು ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಗಾಯಕ; ರಂಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಅವನು ವೈಶ್ರವಣನ ಸೇವೆಗೆ ಹಾಜರಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಶಾಪದಲ್ಲಿಯೇ ಮೋಕ್ಷದ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ’ ಎಂದು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿರಾಧನ ವಧೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹವೇ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ 18 ಮತ್ತು 19ನೆಯ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳ ಕ್ರಮವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ ವೈಶ್ರವಣೋ ರಾಜಾ’ ಎಂಬುದು ಮೊದಲು, ‘ಅನುಪಸ್ಥೀಯಮಾನೋ ಮಾಂ’ ಎಂಬುದು ಅನಂತರ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ತದ್ವಿರುದ್ಧ. ಎರಡು ಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಥ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಮುದ್ರಿತ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಶರಭಂಗರ ನಿರ್ದೇಶವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ — ವಿರಾಧನೇ ರಾಮನ ಮುಂದಿನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವಟೇ ಯೇ ನಿಧೀಯಂತೇ ತೇಷಾಂ ಲೋಕಾಃ ಸನಾತನಾಃ’ (ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಡುವವರಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಲೋಕಗಳು) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಕ್ಷಸರ ಪಾರಲೌಕಿಕ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವರಿಗೆ ದಹನಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲ, ಹೂಳುವುದೇ ಗತಿ.
ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು — ‘ಆನೆಯಂತಿರುವ, ರೌದ್ರಕರ್ಮಿಯಾದ ಈ ರೌದ್ರ ರಾಕ್ಷಸನಿಗಾಗಿ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಗುಂಡಿಯನ್ನು ತೋಡು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ವಿರಾಧನನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ಅವನ ಕತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟು ನಿಂತನು. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು (25, 26) 11 ಮತ್ತು 12ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಬಹುತೇಕ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ; 25ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಸುಮಹಾನ್ ಶ್ವಭ್ರಃ’, ‘ರೌದ್ರಕರ್ಮಣಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠಭೇದವಿದೆ. ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗುದ್ದಲಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಆ ಮಹಾಕಾಯ ವಿರಾಧನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಒಂದು ಉತ್ತಮವಾದ ಗುಂಡಿಯನ್ನು ತೋಡಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಕತ್ತಿನಿಂದ ಕಾಲು ತೆಗೆದು, ಗೂಟದಂತಹ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಧ್ವನಿಯ, ಭೈರವಸ್ವರದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿರಾಧನನ್ನು ಎತ್ತಿ ಗುಂಡಿಗೆ ಎಸೆದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದಾರುಣರೂ ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಕದನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರೂ ಆದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಬಲದಿಂದ ಎತ್ತಿ ಎಸೆದರು. ಬಹುತೇಕ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಂತಿರುವ ಈ ಭಾಗವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 11 ಮತ್ತು 12ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಮುದ್ರಿತ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಆದೇಶವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ವಧೋಪಾಯವಾಗಿ, ಅನಂತರ ವಿರಾಧನ ಮರಣಾನಂತರ ಶವಸಂಸ್ಕಾರವಾಗಿ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಅವನನ್ನು ಗುಂಡಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈಗ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಆವರಣದ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಿಂದ ಇದನ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಖನಿತ್ರಮ್’ ಎಂದರೆ ಗುದ್ದಲಿಯಂತಹ ಉಪಕರಣ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅದು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ. ‘ಶಂಕುಕರ್ಣಮ್’ (ಗೂಟದಂತಹ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳವನನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಕಿವಿಗಳು ಮೊಳೆಯಂತೆ ಉದ್ದವಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಆದೇಶ, ತೋಡುವಿಕೆ, ಎತ್ತುವಿಕೆ, ಎಸೆಯುವಿಕೆ — ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಹರಿತವಾದ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆ ಮಹಾಸುರನು ಅವಧ್ಯನೆಂಬುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅತ್ಯಂತ ನಿಪುಣರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಆಲೋಚಿಸಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಾಧನ ವಧೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಕವಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿರಾಧನೇ ಸ್ವತಃ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದ್ದನು: ನನ್ನ ವಧೆ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆಗಲಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ತನಗೆ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದನು. ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನೇ ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಗುಂಡಿಗೆ ಹಾಕುವ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿದನು; ಗುಂಡಿಗೆ ಹಾಕಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಅತಿಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಕಾಡನ್ನೇ ಮೊಳಗಿಸಿದನು. ಸಂತುಷ್ಟರಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿರಾಧನನ್ನು ನೆಲದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಿ, ಭಯರಹಿತರಾಗಿ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸಿದರು, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ತಾರದ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಂದು, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ಕೊನೆಯ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ ಕಾರಣಸಹಿತವಾಗಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಏಕೆ ಹತನಾಗಲಿಲ್ಲ, ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು ಎಂದು. ‘ಸ್ವಯಂ ವಿರಾಧೇನ ನಿವೇದಿತಃ’ (ವಿರಾಧನೇ ಸ್ವತಃ ನಿವೇದಿಸಿದ್ದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ ವಧೋಪಾಯವನ್ನು ಶತ್ರುವೇ ಕೊಟ್ಟನು; ರಾಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುವ ಸೂತ್ರ ಇದೇ — ಮರಣಾಸನ್ನನಾದ ಶತ್ರು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚುವುದು ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ, ಅವಮಾನವಲ್ಲ. ‘ಚಂದ್ರದಿವಾಕರೌ ಇವ’ (ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ ಸಹೋದರರ ಸ್ವಭಾವಭೇದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಶೀತಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತೇಜಸ್ವಿ; ಇಬ್ಬರೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವವರಂತೆ ನಿರ್ಭಯರು. ಸೀತೆ ಮತ್ತೆ ದೊರೆತಳು ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಭಯ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥