॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्ड · सर्ग 61

अयोध्याकाण्ड — सर्ग 61

कौसल्या के उलाहने के वचन

सीता के वन-क्लेश की चिन्ता, राम के मुख-दर्शन की उत्कण्ठा, भोगकर छोड़े गए राज्य की निन्दा, नारी की तीन गतियाँ, दशरथ की मूर्च्छा

अस्मिन् सर्गे रामे वनं गते कौसल्या रुदती आर्ता च भर्तारं दशरथम् उपालभते। प्रथमं सा राज्ञः त्रैलोक्यप्रथितं यशः स्मारयति — ‘सानुक्रोशः वदान्यः प्रियवादी च’ इति; ततः पृच्छति — सुखे संवृद्धौ पुत्रौ सीतया सह वने दुःखं कथं सहिष्येते, सुकुमारी मैथिली उष्णं शीतं च कथं सहिष्यते, सूपदंशान्वितम् अशनं भुक्तवती सा वन्यं नैवारम् आहारं कथम् उपभोक्ष्यते, गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुतवती सा क्रव्यादसिंहानाम् अशोभनं शब्दं कथं श्रोष्यति इति। ततः रामस्य वदनदर्शनोत्कण्ठां वर्णयति — ‘मम हृदयं वज्रसारमयम्, यत् तम् अपश्यन्त्या सहस्रधा न फलति’। अनन्तरं सा राज्यविषये दीर्घं वादम् उपन्यस्यति — श्राद्धे स्वबान्धवान् भोजयित्वा पश्चात् आहूताः विद्वांसः द्विजाः भुक्तशेषं न स्वीकुर्वन्ति, एवमेव ज्येष्ठः भ्राता कनीयसा भुक्तं राज्यं न ग्रहीष्यति; व्याघ्रः परलीढं न खादति; हविः पुरोडाशः कुशाः यूपाश्च यातयामाः पुनः न प्रयुज्यन्ते; हतसारा सुरा नष्टसोमः अध्वरः च यथा, तथा एतत् राज्यम्। ‘सर्वे लोकाः सहिताः अपि तस्मै भयं न कुर्युः, तथापि सः अधर्मं न आचरति’ इति तस्य महत्त्वं दर्शयित्वा सा वदति — ‘तादृशः सिंहबलः पुत्रः पित्रा एव हतः, जलजेन आत्मजः इव’। अन्ते सा नार्याः तिस्रः गतीः गणयति — पतिः, पुत्रः, ज्ञातयः; चतुर्थी न विद्यते — ‘तत्र त्वं मम नासि, रामः च वनं गतः; अतः सर्वथा अहं त्वया हता’। तस्याः दारुणशब्दसंहितां गिरं श्रुत्वा राजा ‘राम’ इति मुमोह, शोकं प्रविवेश, स्वदुष्कृतं च पुनः अस्मरत् — अनेन आगामिसर्गस्य बीजम् उप्तम्।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१रामे वनं गते कौसल्यायाः उपालम्भारम्भः

१वनं गते धर्मरते रामे रमयतां वरे।
कौसल्या रुदती चार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्॥
When Rāma, devoted to dharma, the best of those who bring joy, had gone to the forest, Kausalyā, weeping and sorely stricken, said this to her husband.

२यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः।
सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः॥
“Great is the fame of yours that is spread abroad in all three worlds — that Rāghava is compassionate, open-handed, and gentle of speech.

पिछले सर्ग में सुमन्त्र ने बहुत-से वचनों से कौसल्या को सान्त्वना देने का यत्न किया, किन्तु वे विलाप से नहीं रुकीं। इस सर्ग में वे सूत को छोड़कर पति को ही उलाहना देती हैं। धर्म में रत, आनन्द देने वालों में श्रेष्ठ राम वन को चले गए; उनके चले जाने पर रोती हुई, पीड़ित कौसल्या ने अपने पति दशरथ से यह कहा। वे उलाहना सहसा आरम्भ नहीं करतीं, बल्कि पहले राजा के यश का ही स्मरण कराती हैं — ‘तीनों लोकों में आपका महान् यश फैला हुआ है; सब लोग कहते हैं कि राघव दयालु, उदार और प्रिय बोलने वाले हैं।’ यहाँ ‘राघव’ इस पद से दशरथ ही कहे गए हैं, क्योंकि वे भी रघुकुल में उत्पन्न हैं। ‘यद्यपि’ यह पद ही उलाहने का सूचक है — वे ध्वनित करती हैं कि कीर्ति एक ओर है और किया हुआ कर्म दूसरी ओर। और यहाँ कवि कौसल्या की दो अवस्थाएँ एक साथ दिखाते हैं — ‘रोती हुई’ यह शोक का बाहरी चिह्न है, और ‘पीड़ित’ भीतर की वेदना।

In the previous sarga Sumantra had tried with many words to console Kausalyā, but she had not stopped lamenting. In this one she turns from the charioteer and reproaches her husband himself. Rāma, devoted to dharma and best of those who bring joy, had gone to the forest, and Kausalyā, weeping and sorely stricken, spoke to her husband Daśaratha. She did not begin her reproach abruptly but first reminded the king of his fame: Your great fame is spread through the three worlds, that Rāghava is compassionate, generous and kind of speech. Here "Rāghava" means Daśaratha himself, for he too was born in Raghu's line. The praise already implies the reproach: his fame lay in one place, his deed in another. The poet shows her in two states at once, weeping, the outward sign of grief, and stricken, the pain within.

त्रुटि बताएँ

२सुकुमार्याः सीतायाः वनक्लेशचिन्ता

३कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया।
दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः॥
Then how, O best of the best of men, will those two sons of yours, together with Sītā — raised in comfort and now brought to grief — endure the hardship of the forest?

४सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता।
कथमुष्णं च शीतं च मैथिली विसहिष्यते॥
Surely she is young, dark and lovely, delicate, fitted only for ease. How then will Maithilī bear both the heat and the cold?

५भुक्त्वाशनं विशालाक्षी सूपदंशान्वितं शुभम्।
वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते॥
The large-eyed one has always eaten fine food dressed with savoury relishes. How will Sītā now make her meal of wild nīvāra grain?

६गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभसमन्विता।
कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम्॥
She grew up amid every auspicious thing, listening to the sound of song and instruments. How will she listen to the hideous roaring of flesh-eating lions?

फिर वे प्रश्नों की एक झड़ी लगा देती हैं। ‘हे नरश्रेष्ठों में श्रेष्ठ, सुख में पले वे दोनों पुत्र सीता के साथ वन में दुःख कैसे सहेंगे?’ इसके बाद उनकी चिन्ता विशेष रूप से बहू पर टिक जाती है। सीता तरुणी, श्यामा (युवती), सुकुमारी और सुख के योग्य हैं; वे गर्मी और सर्दी कैसे सहेंगी? जो विशाल नेत्रों वाली सुन्दर व्यंजनों से युक्त उत्तम भोजन करती थीं, वे वन के नीवार (तिन्नी के धान) का आहार कैसे करेंगी? जो गीत और वाद्यों की ध्वनि सुनते हुए पली-बढ़ीं, वे मांसभक्षी सिंहों का अमंगल शब्द कैसे सुनेंगी? इन प्रश्नों से कवि केवल कौसल्या का शोक ही नहीं, बल्कि सीता की सुकुमारता और वन की कठोरता को भी एक साथ दिखाते हैं। सभी प्रश्न ‘कैसे’ इस पद से आरम्भ होते हैं — उत्तर कोई नहीं है, इसीलिए वे उलाहने हैं। ‘सुख में पले, दुःखी’ इस विरोध अलंकार से कवि उनकी दशा संक्षेप में दिखाते हैं।

Then she began a string of questions. How, best of men, will your two sons, brought up in comfort, bear the hardships of the forest together with Sītā? Then her thoughts turned especially to her daughter-in-law. Sītā was young, dark and lovely, delicate and used only to ease; how would she bear the heat and the cold? The large-eyed one who always ate fine food with savoury relishes, how would she now live on wild nīvāra grain? She who grew up amid everything auspicious, listening to song and music, how would she hear the hideous roaring of flesh-eating lions? With these questions the poet shows at once Kausalyā's grief, Sītā's delicacy and the harshness of the forest. Every question begins with "how", and since there is no answer, each is a reproach. The contrast of "raised in comfort" and "brought to grief" sums up their state.

त्रुटि बताएँ

३रामस्य शयनस्य वदनस्य च स्मरणम्

७महेन्द्रध्वजसंकाशः क्व नु शेते महाभुजः।
भुजं परिघसंकाशमुपधाय महाबलः॥
Where does he lie down now, the mighty-armed one, tall as Mahendra’s banner — that man of great strength, with no pillow but his own arm, massive as an iron bar?

८पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिःश्वासमुत्तमम्।
कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम्॥
When shall I see Rāma’s face again — lotus-hued, its hair beautiful at the temples, its breath fragrant as a lotus, most excellent, with eyes like lotuses?

९वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः।
अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा॥
Surely this heart of mine is made of adamant; of that there is no doubt. For though I do not see him, it does not burst into a thousand pieces.

इसके बाद माता पुत्र का ही स्मरण करती हैं। इन्द्रध्वज के समान वे महाबाहु कहाँ सोते होंगे? वे महाबली परिघ के समान अपनी भुजा को ही तकिया बनाकर धरती पर सोते होंगे — यह सोचते हुए वे काँप उठती हैं। फिर वे उनके मुख का ही ध्यान करती हैं — कमल के रंग वाले, सुन्दर केशों से सुशोभित, कमल की-सी सुगन्धित श्वास वाले, कमल-नयन उस उत्तम मुख को मैं कब देखूँगी? अन्त में वे स्वयं को ही धिक्कारती हैं — ‘निश्चय ही मेरा हृदय वज्र के सार से बना है, इसमें कोई सन्देह नहीं; क्योंकि उन्हें न देख पाने पर भी मेरा यह हृदय हज़ार टुकड़ों में नहीं फटता।’ यह उक्ति अयोध्याकाण्ड में बार-बार दोहराई जाती है, किन्तु यहाँ वह प्रश्नों के बाद रखी गई है, जिससे इसकी वेदना और गहरी प्रतीत होती है। ‘वे कहाँ सोते होंगे’ यह प्रश्न माता के रात भर जागने को ही सूचित करता है।

Then the mother thought of her son. Where does he lie now, the mighty-armed one, tall as Indra's banner, that man of great strength with no pillow but his own arm, massive as an iron bar? The thought made her tremble. Then she thought of his face: When shall I see Rāma's face again, lotus-hued, with lovely hair at the temples, breath fragrant as a lotus, with eyes like lotuses? At last she blamed herself: Surely my heart is made of adamant, there is no doubt of it, for though I cannot see him, it does not burst into a thousand pieces. This cry recurs again and again in the Ayodhyā Kāṇḍa, but here, coming after her questions, its pain seems all the deeper. The question "where does he lie?" also suggests the mother's own sleepless nights.

त्रुटि बताएँ

४बान्धवानां निरसनम्, भरतस्य विषये शङ्का

१०यत्त्वया करुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः।
निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने॥
It was a pitiless thing you did, thrusting all thought aside, when my own people were driven out; they deserved every comfort, and now they wander wretched in the forest.

११यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति।
जह्याद्राज्यं च कोशं च भरतो नोपलक्ष्यते॥
And if Rāghava does return in the fifteenth year, it does not appear that Bharata will give up the kingdom and the treasury to him.

फिर वे सीधा आरोप लगाती हैं — ‘आपने निर्दय कर्म किया है; बिना विचारे मेरे बन्धुओं को निकाल दिया; वे सुख के योग्य होकर भी दीन होकर वन में भटक रहे हैं।’ यहाँ ‘बन्धु’ इस बहुवचन से राम, लक्ष्मण और सीता ग्रहण किए गए हैं। इसके बाद वे भविष्य के विषय में संशय उठाती हैं — ‘यदि पन्द्रहवें वर्ष में राघव फिर लौट आएँगे, तब भी ऐसा नहीं लगता कि भरत राज्य और कोश को छोड़ देंगे।’ इससे वे दिखाती हैं कि चौदह वर्षों के अन्त में भी समस्या शान्त नहीं होगी। इसके आगे वे दृष्टान्तों के द्वारा राज्य को (बाद में) स्वीकार करने की अनुचितता सिद्ध करने लगती हैं। यहाँ ‘करुण’ यह पद कर्म की निर्दयता को प्रकट करता है, दया को नहीं।

Then she made her direct charge: It was a pitiless thing you did, thrusting all thought aside, when my own people were driven out; they deserved every comfort, and now they wander wretched in the forest. "My own people" means Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā, and "pitiless" marks the cruelty of the deed. Then she raised a doubt about the future: Even if Rāghava returns in the fifteenth year, it does not seem likely that Bharata will give up the kingdom and the treasury to him. So she showed that the trouble would not end even when the fourteen years were over. From here she began to prove, with examples, that Rāma could not accept the kingdom then.

त्रुटि बताएँ

५श्राद्धदृष्टान्तेन भुक्तशेषस्य अग्राह्यता

१२भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान्।
ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजोत्तमान्॥
At a śrāddha, they say, some men first feed their own kinsmen, and only afterwards, their business done, turn to look for the best of the brahmins.

१३तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः।
न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः॥
But the brahmins there who are virtuous and learned, the equals of gods, will not accept what comes to them second — not even if it were nectar.

१४ब्राह्मणेष्वपि वृत्तेषु भुक्तशेषं द्विजोत्तमाः।
नाभ्युपेतुमलं प्राज्ञाः शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः॥
Even when it is brahmins who have eaten before them, the wise and best of the twice-born cannot bring themselves to take the leavings, as bulls will not submit to having their horns cut.

पहला दृष्टान्त श्राद्ध से लिया गया है। कुछ लोग श्राद्ध में पहले अपने ही बन्धुओं को भोजन करा देते हैं, फिर काम निपटा लेने पर बाद में श्रेष्ठ ब्राह्मणों की ओर देखते हैं। किन्तु वहाँ जो गुणवान्, विद्वान् और देवतुल्य ब्राह्मण होते हैं, वे बाद में बुलाए जाने पर अमृत को भी स्वीकार नहीं करते। ब्राह्मणों के ही पहले भोजन कर लेने पर भी बुद्धिमान् श्रेष्ठ ब्राह्मण उनका जूठा खाने को तैयार नहीं होते, जैसे बैल अपने सींगों का काटा जाना सहन नहीं करते। यहाँ उपमा अत्यन्त तीखी है — अपमान सींग काटे जाने के समान है। कौसल्या का तात्पर्य है — जो राज्य राम को दिया जाना चाहिए था, वह पहले भरत को दे दिया गया, इसलिए वह जूठन के समान हो गया है। ‘अमृत को भी स्वीकार नहीं करते’ इस अतिशयोक्ति से मान का महत्त्व स्थापित किया जाता है।

The first example comes from the śrāddha, the rite for the ancestors. Some, she said, first feed their own kinsmen at a śrāddha, and only afterwards, their business done, look round for the best of the brāhmaṇas. But brāhmaṇas of virtue and learning, the equals of gods, will not accept what comes to them second, not even if it were nectar. Even if it is other brāhmaṇas who have eaten first, wise and excellent brāhmaṇas cannot bring themselves to take the leavings, just as bulls will not submit to having their horns cut. The image is very sharp: an insult is like the cutting of a horn. Kausalyā's meaning was that the kingdom that should have been Rāma's had been given first to Bharata, and so had become like leftovers. "Not even nectar" exaggerates to show how much honour matters.

त्रुटि बताएँ

६कनीयसा भुक्तं राज्यं ज्येष्ठः न ग्रहीष्यति

१५एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते।
भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमन्यते॥
Just so, lord of the people: a kingdom that a younger brother has already enjoyed — why should the elder and better brother not scorn it?

१६न परेणाहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति।
एवमेव नरव्याघ्रः परलीढं न मंस्यते॥
A tiger will not eat meat that another beast has taken; and just so this tiger among men will not consent to what another has licked.

१७हविराज्यं पुरोडाशः कुशा यूपाश्च खादिराः।
नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे॥
Oblation and ghee, the puroḍāśa cakes, the kuśa grass, the sacrificial posts of khadira wood — once these have served their turn they are stale, and men do not use them again in another sacrifice.

१८तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हतसारां सुरामिव।
नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम्॥
In the same way this kingdom has been taken and used, like liquor with its strength gone. Rāma can no more accept it than he could a sacrifice from which the soma has been lost.

१९नैवंविधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति।
बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम्॥
Rāghava will not put up with an insult of this kind, any more than a powerful tiger will put up with a hand laid on its tail.

दृष्टान्त का निष्कर्ष निकालती हुई वे कहती हैं — ‘हे प्रजापालक, इसी प्रकार छोटे भाई द्वारा भोगे गए राज्य का बड़ा और श्रेष्ठ भाई तिरस्कार क्यों नहीं करेगा?’ फिर क्रम से दूसरे दृष्टान्त रखे जाते हैं। बाघ दूसरे के लाए हुए भक्ष्य को खाना नहीं चाहता; इसी प्रकार नरसिंह राम दूसरे के चाटे हुए (भोगे हुए) को स्वीकार नहीं करेंगे। हवि, घी, पुरोडाश, कुश और खैर के यूप — ये एक यज्ञ में उपयोग हो जाने पर बासी (यातयाम) हो जाते हैं, और फिर दूसरे यज्ञ में प्रयुक्त नहीं होते। उसी प्रकार यह (दूसरे के द्वारा) ग्रहण किया गया राज्य सार निकाली हुई सुरा के समान, और सोम-रहित यज्ञ के समान है; राम उसे स्वीकार नहीं कर सकते। ऐसा अनादर राघव सहन नहीं करेंगे, जैसे बलवान् सिंह अपनी पूँछ का छुआ जाना सहन नहीं करता। ये चार दृष्टान्त क्रम से पशु-जगत्, यज्ञ-जगत् और लोक-व्यवहार से लिए गए हैं।

Concluding her example, she said: In the same way, lord of the people, why should the elder and better brother not scorn a kingdom that his younger brother has already enjoyed? Then she offered further examples. A tiger will not eat prey another beast has brought; so this tiger among men will not accept what another has tasted. Oblations, ghee, the sacrificial cakes, kuśa grass and posts of khadira wood, once used in one sacrifice, are stale and are not used again in another. In the same way this kingdom, once taken and used, is like liquor gone flat, like a sacrifice from which the soma has been lost; Rāma cannot accept it. Rāghava will not bear such an insult, any more than a mighty tiger will bear a hand laid on its tail. These examples are drawn in turn from the animal world, from sacrifice and from ordinary life.

त्रुटि बताएँ

७रामस्य अजेयता, पित्रा एव तस्य हननम्

२०नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृधे।
अधर्मं त्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत्॥
All the worlds together could not make him afraid in a great battle; yet he, whose very soul is dharma and who binds the world to dharma, would not stoop to what is unrighteous here.

२१नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः।
युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत्॥
Surely that hero of vast might and mighty arms could burn up even the oceans with his golden arrows, as the fire at the world’s end burns up all creatures.

२२स तादृशः सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः।
स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा॥
Such a man, with the strength of a lion and the wide eyes of a bull, a very bull among men, has been struck down by his own father — as a fish devours the young it has itself begotten.

इसके बाद वे पुत्र के बल का ही वर्णन करती हैं — सारे लोक मिलकर भी महायुद्ध में उन्हें भयभीत नहीं कर सकते; फिर भी वे धर्मात्मा अधर्म से बचते हैं, क्योंकि वे स्वयं लोक को धर्म से जोड़ते हैं। निश्चय ही वे महापराक्रमी महाबाहु अपने स्वर्णिम बाणों से समुद्रों को भी जला सकते हैं, जैसे प्रलयकाल प्राणियों को जला देता है। ऐसे सिंह के समान बलवान्, वृषभ के समान नेत्रों वाले नरश्रेष्ठ पुत्र को पिता ने स्वयं ही मार डाला — जैसे जल में उत्पन्न होने वाला (मत्स्य) अपने ही बच्चे को खा जाता है। यह उपमा सबमें सबसे तीव्र है; मछली अपनी ही सन्तान को निगल जाती है, इस लोक-प्रसिद्धि का आश्रय लेकर कवि पिता के कर्म को सबसे निर्दय दिखाते हैं। ‘स्वयं ही’ इस पद से पिता का ही कर्ता होना निश्चित किया गया है।

Then she described her son's power. All the worlds together could not make him afraid in a great battle; yet, righteous as he is, he avoids unrighteousness, for it is he who binds the world to dharma. Surely that mighty hero could burn up even the oceans with his golden arrows, as the fire at the world's end burns up all creatures. Yet such a son, with the strength of a lion and the eyes of a bull, a bull among men, has been struck down by his own father, as a fish devours its own young. This is the harshest image of all: drawing on the common belief that a fish swallows its own offspring, the poet shows the father's act as the most pitiless of all, and "his own father" fixes the blame on the father alone.

त्रुटि बताएँ

८धर्मप्रश्नः, नार्याः गतीनां गणना

२३द्विजातिचरितो धर्मः शास्त्रे दृष्टः सनातनैः।
यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते॥
The eternal dharma that the twice-born practise and that the ancient seers beheld in scripture — is it still true in your eyes, now that you have banished a son so devoted to dharma?

२४गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः।
तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नैव विद्यते॥
A woman’s first recourse is her husband, her second her son, her third her kinsmen, O king; a fourth there is not.

२५तत्र त्वं मम नैवासि रामश्च वनमाहितः।
न वनं गन्तुमिच्छामि सर्वथा हा हता त्वया॥
Of these, you are not mine at all, and Rāma has been set down in the forest; and I do not wish to go to the forest. In every way you have destroyed me.

फिर वे धर्म को ही प्रश्न का विषय बनाती हैं — द्विजों द्वारा आचरित, सनातन ऋषियों द्वारा शास्त्र में देखा गया जो धर्म है, क्या वह आपकी दृष्टि में सत्य है, जब आपने धर्म में रत पुत्र को निर्वासित कर दिया? इसके बाद वे अपनी दशा गिनाती हैं — नारी की पहली गति पति है, दूसरी गति पुत्र है, तीसरी उसके सम्बन्धी हैं; चौथी कोई गति नहीं है। ‘उनमें आप तो मेरे हैं ही नहीं, और राम वन भेज दिए गए; मैं वन जाना नहीं चाहती; इसलिए आपने मुझे हर प्रकार से मार डाला।’ इससे सिद्ध होता है कि तीनों आश्रय लुप्त हो गए। ‘वनमाहितः’ (वन भेज दिए गए) यह मुद्रित पाठ है; समीक्षित संस्करण में ‘वनमाश्रितः’ (वन का आश्रय लिया) पढ़ा जाता है। तीनों आश्रयों के लुप्त हो जाने पर शोक की असीमता सिद्ध होती है।

Then she made dharma itself her question: Is the eternal dharma that the twice-born practise, which the ancient seers saw in scripture, still true for you, now that you have banished a son devoted to dharma? Then she counted up her own state. A woman has one refuge in her husband, a second in her son, a third in her kinsmen; there is no fourth. Of these, you are not mine at all, and Rāma has been sent to the forest; and I do not wish to go to the forest. So in every way you have destroyed me. With all three refuges gone, her grief had no bounds.

त्रुटि बताएँ

९‘हतं त्वया’ इति वचनम्, राज्ञः मूर्च्छा

२६हतं त्वया राष्ट्रमिदं सराज्यं हताः स्म सर्वाः सह मन्त्रिभिश्च।
हता सपुत्रास्मि हताश्च पौराः सुतश्च भार्या च तव प्रहृष्टौ॥
By you this realm and its kingship are destroyed; we are all destroyed, and the ministers with us; I with my son am destroyed, and the townspeople too. Only your son and your wife are glad.

२७इमां गिरं दारुणशब्दसंहितां निशम्य रामेति मुमोह दुःखितः।
ततः स शोकं प्रविवेश पार्थिवः स्वदुष्कृतं चापि पुनस्तथास्मरत्॥
Hearing this speech, packed with such terrible words, the stricken king cried out “Rāma!” and fainted away. Then the king sank into grief — and once again, at that moment, he remembered a wrong he had himself done long before.

अन्तिम दो श्लोक लम्बे छन्द में रचे गए हैं, और इससे वाणी का वेग बढ़ जाता है। ‘आपने यह राष्ट्र राज्य सहित नष्ट कर दिया; हम सब मन्त्रियों सहित मारे गए; मैं पुत्र सहित मारी गई, और पुरवासी भी मारे गए; केवल आपका पुत्र और आपकी भार्या प्रसन्न हैं’ — वे कहती हैं। यहाँ ‘हत’ (मारा गया) यह पद अनेक बार दोहराया गया है — यह शाप-सा प्रतीत होता है। कठोर शब्दों से भरी उस वाणी को सुनकर दुःखी राजा ‘राम’ कहकर मूर्च्छित हो गए; फिर वे शोक में डूब गए और तब उन्हें अपना (पुराना) दुष्कर्म फिर याद आया। इस अन्तिम पद से कवि ने अगले दो सर्गों का बीज बो दिया है — वही पुराना दुष्कर्म तिरसठवें सर्ग में विस्तार से कहा गया है। मूर्च्छा के बाद स्मृति, स्मृति के बाद कथा — यही तीनों सर्गों की सन्धि है।

The last two verses are in a longer metre, and the force of her speech rises. By you, she said, this realm and its kingship are destroyed; we are all destroyed, with the ministers; I and my son are destroyed, and the townspeople too; only your son and your wife are glad. The word "destroyed" returns again and again, like a curse. Hearing words so full of terrible things, the grieving king cried "Rāma!" and fainted. Then he sank into grief, and at that moment he remembered once more a wrong he had himself done long ago. With this last line the poet sows the seed of the sargas to come: that old wrong is told at length in the sixty-third sarga. Swoon, then memory, then the story: that is the thread joining these three sargas.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३२ पदानि
धर्मरत ६१.१ धर्मे निरतः, धर्मपरायणः
सन्धिः
धर्म + रत — उभयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मे रतः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘रामे’ इत्यस्य विशेषणम्)
महद्यशः ६१.२ महती कीर्तिः
सन्धिः
महत् + यशस् → महद्यशः — जश्त्वसन्धिः (त् + य = द् + य)
समासः
महत् यशः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्)
सानुक्रोश ६१.२ दयालुः, कारुणिकः
सन्धिः
स + अनुक्रोश → सानुक्रोश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अनुक्रोशेन सहितः — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुखसंवृद्ध ६१.३ सुखे एव संवर्धितौ, लालितौ
सन्धिः
सम् + वृद्ध → संवृद्ध — अनुस्वारादेशः (मकारस्य अनुस्वारः)
समासः
सुखेन संवृद्धौ — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
सुखोचित ६१.४ सुखभोगयोग्या
सन्धिः
सुख + उचित → सुखोचित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुखाय उचिता — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्)
सूपदंशान्वित ६१.५ व्यञ्जनैः युक्तम्, सुसंस्कृतम्
सन्धिः
सूपदंश + अन्वित → सूपदंशान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अनु + इत’ इत्यत्र च गुणसन्धिः न, अपि तु ‘अन्वित’ इति यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ)
समासः
सूपदंशैः अन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अशनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
नैवार ६१.५ नीवारधान्यनिर्मितम्, वन्यतण्डुलमयम्
सन्धिः
नीवार + अण् → नैवार — वृद्धिः आदेः अचः (नी → नै)
समासः
समासः नास्ति — ‘नीवार’ इत्यस्मात् तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
क्रव्यादसिंह ६१.६ मांसभक्षिणां सिंहानाम्
सन्धिः
क्रव्य + अद → क्रव्याद् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
क्रव्यम् अदन्ति इति क्रव्यादाः, ते च ते सिंहाः — उपपदसमासगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
महेन्द्रध्वजसंकाश ६१.७ इन्द्रध्वजसदृशः, उन्नतः च दर्शनीयः च
सन्धिः
महा + इन्द्र → महेन्द्र — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
महेन्द्रस्य ध्वजः, तेन संकाशः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पुष्करेक्षण ६१.८ कमलनयनम्
सन्धिः
पुष्कर + ईक्षण → पुष्करेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
पुष्करे इव ईक्षणे यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वदनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुकेशान्त ६१.८ यस्य ललाटपार्श्वयोः केशाग्राणि सुन्दराणि
सन्धिः
सुकेश + अन्त → सुकेशान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शोभनाः केशान्ताः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
वज्रसारमय ६१.९ वज्रकठिनम्, अभेद्यम्
सन्धिः
वज्रसार + मयट् → वज्रसारमय — सन्धिकार्यं नास्ति, प्रत्ययमात्रं योजितम्
समासः
वज्रस्य सारः, तेन निर्मितम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भं तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्)
व्यपोह्य ६१.१० अपनीय, विचारं परित्यज्य
सन्धिः
वि + अपोह्य → व्यपोह्य — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + अप + ऊह्’ धातोः ल्यबन्तं रूपम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
सुखार्ह ६१.१० सुखभोगयोग्याः
सन्धिः
सुख + अर्ह → सुखार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सुखम् अर्हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
द्विजोत्तम ६१.१२ श्रेष्ठान् ब्राह्मणान्
सन्धिः
द्विज + उत्तम → द्विजोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
द्विजेषु उत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
सुरोपम ६१.१३ देवतुल्याः
सन्धिः
सुर + उपम → सुरोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुरैः उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
शृङ्गच्छेद ६१.१४ विषाणच्छेदनम्
सन्धिः
शृङ्ग + छेद → शृङ्गच्छेद — तुगागमः (ह्रस्वात् परे छकारे ‘छे च’ इति तुक्, ततः श्चुत्वम्)
समासः
शृङ्गस्य छेदः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विशाम्पते ६१.१५ प्रजानां स्वामिन्, राजन्
सन्धिः
विशाम् + पति → विशाम्पति — अलुक्समासे षष्ठ्याः ‘आम्’ इति विभक्तिः न लुप्यते, मकारः च तथैव तिष्ठति
समासः
विशां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः (अलुक्समासः)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (‘विशाम्पति’ इत्यस्य सम्बुद्धिरूपम्)
यातयाम ६१.१७ गतप्रयोजनानि, एकवारम् उपयुक्तानि, पर्युषितानि
सन्धिः
यात + याम — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यातः यामः येषां तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्)
नष्टसोम ६१.१८ यस्मात् यज्ञात् सोमरसः लुप्तः
सन्धिः
नष्ट + सोम — स्वरसंयोगः नास्ति; ‘नश्’ धातोः क्तप्रत्यये ष्टुत्वम् (नश् + त = नष्ट)
समासः
नष्टः सोमः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अध्वरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
नैवंविध ६१.१९ ईदृशम् (असत्कारम्) न इति अर्थः; अत्र ‘न’ क्रियया सम्बध्यते
सन्धिः
न + एवंविध → नैवंविध — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
एवं विधा यस्य सः एवंविधः, न एवंविधः — बहुव्रीहिगर्भः नञ्समासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘असत्कारम्’ इत्यनेन सह)
वालधेरभिमर्शन ६१.१९ पुच्छस्य स्पर्शनम्, लाङ्गूलग्रहणम्
सन्धिः
वालधेः + अभिमर्शनम् → वालधेरभिमर्शनम् — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे परे); अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
समासः
समासः नास्ति — षष्ठ्यन्तं ‘वालधेः’ इति पदं ‘अभिमर्शनम्’ इत्यनेन सम्बद्धम्
विभक्तिः
षष्ठी एकवचनम् (वालधेः) + द्वितीया एकवचनम् (अभिमर्शनम्)
महामृध ६१.२० महति सङ्ग्रामे
सन्धिः
महत् + मृध → महामृध — समासे ‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ इति आदेशः
समासः
महत् मृधम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
युगान्त ६१.२१ प्रलयकालः, कल्पान्तः
सन्धिः
युग + अन्त → युगान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
युगस्य अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन सह)
वृषभाक्ष ६१.२२ वृषभनेत्रः, विशालाक्षः
सन्धिः
वृषभ + अक्ष → वृषभाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वृषभस्य इव अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः (‘अक्षि’ इत्यस्य समासान्ते ‘अक्ष’)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नरर्षभ ६१.२२ पुरुषश्रेष्ठः
सन्धिः
नर + ऋषभ → नरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
नरेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
द्विजातिचरित ६१.२३ ब्राह्मणादिभिः आचरितः
सन्धिः
द्वि + जाति → द्विजाति — स्वरसंयोगः नास्ति; ‘द्विजाति + चरित’ इत्यत्र अपि सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
द्विजातिभिः चरितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘धर्मः’ इत्यस्य विशेषणम्)
गतिरात्मज ६१.२४ द्वितीया गतिः पुत्रः इति अर्थः
सन्धिः
गतिः + आत्मजः → गतिरात्मजः — विसर्गस्य रेफादेशः (‘विसर्जनीयस्य रः’ — इकारान्तात् परः विसर्गः स्वरे परे रेफः); अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
समासः
समासः नास्ति — द्वे पृथक् पदे सन्धिना संयुक्ते
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (द्वयोः अपि पदयोः)
वनमाहित ६१.२५ वने स्थापितः, वनं प्रापितः
सन्धिः
वनम् + आहितः → वनमाहितः — पदान्तमकारः स्वरे परे अनुस्वारः न भवति, अपि तु मकारः एव उत्तरपदेन सह संहितः; अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
समासः
समासः नास्ति — ‘वनम्’ इति कर्म, ‘आ + धा’ धातोः क्तान्तम् ‘आहितः’
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सराज्य ६१.२६ राज्यसहितम्, राजपदेन सह
सन्धिः
स + राज्य — स्वरसंयोगः नास्ति; ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः
समासः
राज्येन सहितम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राष्ट्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दारुणशब्दसंहित ६१.२७ क्रूरवचनैः युक्ताम्
सन्धिः
सम् + हित → संहित — अनुस्वारादेशः (मकारस्य अनुस्वारः)
समासः
दारुणैः शब्दैः संहिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गिरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्वदुष्कृत ६१.२७ स्वयं कृतं पापकर्म
सन्धिः
दुस् + कृत → दुष्कृत — षत्वसन्धिः (सकारस्य मूर्धन्यादेशः); ततः ‘स्व + दुष्कृत’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वेन कृतं दुष्कृतम् — कर्मधारयगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्