- सन्धिः
- भूत + उपसृष्ट → भूतोपसृष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- भूतेन उपसृष्टा — तृतीयातत्पुरुषः; ‘उप + सृज्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन योज्यम्)
अयोध्याकाण्ड — सर्ग 60
कौसल्या का विलाप और सुमन्त्र की सान्त्वना
कौसल्या की दण्डकारण्य जाने की याचना, सुमन्त्र द्वारा सीता के वन-निवास का वर्णन, ‘वे शोक के योग्य नहीं’ यह सान्त्वना, देवी का निरन्तर क्रन्दन
अस्मिन् सर्गे भूतोपसृष्टा इव वेपमाना कौसल्या सूतं याचते — ‘यत्र काकुत्स्थः सीता लक्ष्मणः च, तत्र मां नय; रथं निवर्तय, मामपि दण्डकान् नय; अन्यथा यमक्षयं गमिष्यामि।’ बाष्पवेगोपहतया वाचा प्राञ्जलिः सुमन्त्रः तां सान्त्वयति — ‘शोकं मोहं सम्भ्रमं च त्यज; संतापं व्यवधूय राघवः वने वत्स्यति, लक्ष्मणः च पादौ परिचरन् परलोकम् आराधयति।’ ततः सः सीतायाः दशां विस्तरेण वर्णयति — विजने अपि वने सा गृहेषु इव विस्रम्भं लभते, तस्याः सुसूक्ष्मम् अपि दैन्यं न लक्ष्यते, पुरा नगरोपवने यथा रमते स्म तथा एव अधुना वनेषु रमते; यस्याः हृदयं रामगतं जीवितं च तदधीनम्, तस्याः रामहीना अयोध्या अपि वनम् एव। मार्गे सा ग्रामान् नगराणि नदीः वृक्षान् च परिपृच्छति, रामं लक्ष्मणं वा दृष्ट्वा च अयोध्यायाः क्रोशमात्रे विहारम् इव मन्यते। अनन्तरं सूतः प्रमादात् कैकेयीविषयकं सीतायाः वचनम् उल्लिख्य तत् एव संवृणोति, ह्लादनं च मधुरं वचनं वदति — अध्वना वातवेगेन आतपेन च तस्याः चन्द्रांशुसदृशी प्रभा न विगच्छति, वदनं न विकम्पते, चरणौ अलक्तकं विना अपि रक्ताभौ, भूषणानि त्यक्तानि अपि गतिः लीलामयी, गजसिंहव्याघ्रान् दृष्ट्वा अपि सा न बिभेति। अन्ते ‘न शोच्यास्ते, न आत्मा ते, न अपि जनाधिपः; इदं चरितं लोके शाश्वतं प्रतिष्ठास्यति’ इति सः वदति, त्रयाणां च महर्षिमार्गानुसरणं प्रतिज्ञापालनं च वर्णयति। तथापि सुतशोककर्शिता देवी कूजितात् न विरराम।
१कौसल्यायाः याचना — ‘नय मां यत्र काकुत्स्थः’
१ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः।
धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत्॥Then Kausalyā, shaking again and again as if a spirit had seized her, and as though all life had left her there on the ground, said to the charioteer:
२नय मां यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र च लक्ष्मणः।
तान्विना क्षणमप्यद्य जीवितुं नोत्सहे ह्यहम्॥‘Take me where Kākutstha is, where Sītā and Lakṣmaṇa are. Without them I cannot bear to stay alive here a moment longer.
३निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि।
अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम्॥‘Turn the chariot round at once and take me too to the Daṇḍaka forest. If I cannot follow them, I shall go to the realm of Yama.’
पिछले सर्ग में राजा विलाप करते हुए मूर्च्छित हो गए थे, और कौसल्या फिर से भयभीत हो गई थीं। इस सर्ग में उन्हीं का वचन आरम्भ होता है। मानो किसी भूत-प्रेत से ग्रस्त होकर बार-बार काँपती हुई, निष्प्राण-सी धरती पर गिरी हुई वे सूत से बोलीं — ‘जहाँ काकुत्स्थ हैं, और जहाँ सीता और लक्ष्मण हैं, वहाँ मुझे ले चलो; उनके बिना आज मैं एक क्षण भी जीवित रहने का साहस नहीं कर सकती। शीघ्र रथ लौटाओ, मुझे भी दण्डकारण्य ले चलो। और यदि मैं उनके पीछे नहीं जाती, तो यमलोक चली जाऊँगी।’ यहाँ माता का शोक राजा के शोक से भिन्न रूप का है — राजा विलाप करते हैं, पर वे तो कुछ करना ही चाहती हैं; वे राम को बुलाना नहीं चाहतीं, बल्कि स्वयं जाना चाहती हैं। ‘धरती पर निष्प्राण-सी’ इस पद से उनके शरीर की दशा, और ‘काँपती हुई’ से उनके चित्त की दशा सूचित होती है। दुःख की अति वहाँ है, जहाँ वे मृत्यु को ही एकमात्र विकल्प मानती हैं। ‘रथ लौटाओ’ यह आज्ञा भी मननीय है — जो रथ राम को वन ले गया, वही उन्हें भी ले जाए, यह उनकी इच्छा है; इसलिए रथ यहाँ शोक का साधन भी है और प्रतिकार का साधन भी।
In the previous sarga the king had fainted in the midst of his lament, and Kausalyā had been seized by fear again; this sarga begins with her words. Trembling again and again as if possessed by a spirit, and lying on the ground as though her life had left her, she said to the charioteer: Take me where Kākutstha is, where Sītā and Lakṣmaṇa are; without them I cannot bear to live a moment longer. Turn the chariot round at once and take me too to the Daṇḍaka forest. If I cannot follow them, I shall go to Yama's realm. A mother's grief takes a different form from the king's: he lamented, but she wanted to act; she did not wish to call Rāma back but to go to him herself. "As though her life had left her" describes the state of her body, "trembling" the state of her mind, and her grief was so great that she saw death as the only other choice. Her order to turn the chariot round is worth noting: she wanted the very chariot that had taken Rāma to the forest to take her there too, so that it was both the instrument of her sorrow and the means of its remedy.
२सूतस्य सान्त्वनम् — रामः लक्ष्मणश्च वने सुखिनौ
४बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया।
इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्॥In a voice that stuck in his throat and was broken by the force of his tears, the charioteer folded his hands and spoke to comfort the queen:
५त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।
व्यवधूय च संतापं वने वत्स्यति राघवः॥‘Put away grief and bewilderment, and the panic that sorrow brings. Rāghava will shake off his distress and live in the forest.
६लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने।
आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः॥‘Lakṣmaṇa too, waiting upon Rāma's feet in the forest, knows his duty and has mastered his senses, and so is winning the world to come.
आँसुओं के वेग से रुँधी, अटकती वाणी में हाथ जोड़े सूत ने देवी को आश्वासन देते हुए यह कहा — ‘शोक, मोह और दुःख से उपजी घबराहट को छोड़ दीजिए; सन्ताप को झटककर राघव वन में निवास करेंगे।’ ‘व्यवधूय’ (झटककर) यह पद यहाँ कुशलता से रखा गया है — राम सन्ताप को ढोते नहीं, बल्कि उसे तुरन्त हटाकर ही वनवास स्वीकार करते हैं। ‘लक्ष्मण भी वन में राम के चरणों की सेवा करते हुए, धर्मज्ञ और जितेन्द्रिय होकर, परलोक की आराधना कर रहे हैं।’ सूत झूठ नहीं बोलते; वे केवल दुःख के स्थान पर धर्म ही दिखाते हैं — जो माता की दृष्टि में वनवास दण्ड है, वही पुत्रों की दृष्टि में तप है। ‘परलोक की आराधना कर रहे हैं’ इस वचन से यह स्थापित होता है कि लक्ष्मण की सेवा केवल भाई का स्नेह नहीं, बल्कि पारलौकिक साधना भी है। ‘हाथ जोड़े’ इस पद से सूत की विनम्रता सूचित होती है — वे रानी को उपदेश नहीं देते, बल्कि प्रार्थना ही करते हैं।
In a voice that caught in his throat and was broken by tears, the charioteer joined his palms and spoke to comfort the queen. Put away grief and confusion, he said, and the panic that sorrow brings; Rāghava will shake off his distress and live in the forest. "Shake off" is well chosen: Rāma did not carry his distress about but quickly cast it aside and accepted forest life. Lakṣmaṇa too, serving Rāma's feet in the forest, knowing his duty and master of his senses, is winning the world to come. The charioteer told no lies; he only showed dharma where she saw sorrow: what in the mother's eyes was punishment was, for her sons, austerity. And by saying that Lakṣmaṇa was winning the world to come, he made his service not merely a brother's love but a means to the highest good. "With joined palms" shows his humility: he did not lecture the queen but entreated her.
३सीतायाः वननिवासः — गृहेषु इव विस्रम्भः
७विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव।
विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे विन्यस्तमानसा॥‘Even in the empty forest Sītā has settled in as though she were in her own house; she trusts it and is unafraid, for her mind is fixed on Rāma.
८नास्या दैन्यं कृतं किंचित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते।
उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मे॥‘I cannot see in her the least sign of dejection, not the slightest. Vaidehī looks to me like someone long used to living away from home.
९नगरोपवनं गत्वा यथा स्म रमते पुरा।
तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि॥‘Just as she used to take pleasure in going out to the city's gardens, so does Sītā take pleasure even in the lonely woods.
१०बालेव रमते सीताबालचन्द्रनिभानना।
रामा रामे ह्यदीनात्मा विजनेऽपि वने सती॥‘Sītā takes pleasure like a child, her face like the new moon; devoted to Rāma and undismayed in spirit, she remains his true wife even in the empty forest.
११तद्गतं हृदयं यस्यास्तदधीनं च जीवितम्।
अयोध्या हि भवेदस्या रामहीना तथा वनम्॥‘Her heart is set on him and her life depends on him. For her, Ayodhyā without Rāma would be just another forest.
फिर सूत सीता के विषय में विस्तार से कहते हैं, क्योंकि माता की चिन्ता उन्हीं के विषय में अधिक है। ‘निर्जन वन में रहकर भी सीता घर की भाँति ही निश्चिन्त रहती हैं; राम में मन लगाए हुए वे निर्भय हैं। उनमें तनिक-सी भी दीनता दिखाई नहीं देती; वैदेही मुझे मानो प्रवास के लिए अभ्यस्त-सी जान पड़ती हैं। जैसे पहले वे नगर के उपवन में जाकर आनन्द करती थीं, वैसे ही निर्जन वनों में भी आनन्द करती हैं। बाल-चन्द्रमा के समान मुख वाली वे बालिका की भाँति आनन्द करती हैं; राम में अदीन मन वाली वे सुन्दरी निर्जन वन में भी रहती हैं। जिनका हृदय उन्हीं में लगा है, और जीवन उन्हीं के अधीन है, उनके लिए राम के बिना अयोध्या भी वन ही होगी।’ ग्यारहवाँ श्लोक इस सबका सार है — सीता का सुख स्थान से निर्धारित नहीं होता, बल्कि राम के सान्निध्य से ही। इसलिए वन उनके लिए वन नहीं, बल्कि अयोध्या ही है। ‘मानो प्रवास के लिए अभ्यस्त’ यह उपमा विशेष रूप से सान्त्वना देने वाली है — जो कभी घर से बाहर नहीं निकलीं, वही अभ्यस्त-सी प्रतीत होती हैं।
Then the charioteer spoke at length about Sītā, since the mother's worry was greatest for her. Even in the lonely forest, he said, Sītā has settled in as if she were at home; she trusts it and is unafraid, for her mind rests on Rāma. I cannot see the slightest sign of dejection in her; Vaidehī seems to me like someone long used to living away from home. Just as she used to enjoy going out to the city's gardens, so she enjoys even the lonely woods. With her face like the new moon, she takes delight like a child; devoted to Rāma and undaunted, she stays by him even in the empty forest. Her heart is set on him and her life depends on him; for her, Ayodhyā without Rāma would itself be a forest. This last thought sums everything up: Sītā's happiness depends not on the place but on being near Rāma, so that for her the forest is not a forest but Ayodhyā itself. The image of one used to living away from home is especially comforting: she who had never left her house seemed accustomed to it.
४मार्गे सीतायाः कौतूहलम्, सूतस्य वचनसंवरणम्
१२परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।
गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि॥‘Vaidehī keeps asking about the villages and the towns, and about the courses of the rivers and the many kinds of trees she sees.
१३रामं वा लक्ष्मणं वापि दृष्ट्वा जानाति जानकी।
अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव साश्रिता॥‘At the sight of Rāma, or of Lakṣmaṇa, Jānakī feels she has come out only a mile from Ayodhyā on an outing.
१४इदमेव स्मराम्यस्याः सहसैवोपजल्पितम्।
कैकेयीसंश्रितं जल्पं नेदानीं प्रतिभाति माम्॥‘This much of her I do remember — something she suddenly came out with, a remark about Kaikeyī; but it does not come back to me now.’
१५ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपस्थितम्।
ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्॥Suppressing that remark, which had slipped out through carelessness, the charioteer then spoke a sweet and comforting word to the queen:
‘मार्ग में वैदेही गाँवों और नगरों के विषय में पूछती हैं; नदियों की धाराओं और नाना प्रकार के वृक्षों को देखकर उनका भी परिचय माँगती हैं। राम या लक्ष्मण को देखकर जानकी ऐसा अनुभव करती हैं, मानो वे विहार के लिए अयोध्या से केवल एक कोस की दूरी पर आई हों।’ इससे सूत दिखाते हैं कि सीता के मन में वनवास एक यात्रा-सा है, निर्वासन-सा नहीं। फिर वे असावधानी से कुछ कहने लगते हैं — ‘उनकी इतनी ही बात मुझे याद है, जो उन्होंने सहसा कह दी थी; पर कैकेयी के विषय में कही गई वह बात इस समय मुझे याद नहीं आ रही।’ यहाँ कवि सूत का संकट ही दिखाते हैं — सीता ने कैकेयी के प्रति कुछ कटु कहा था, और वह कौसल्या के सामने कहना अनुचित था। इसलिए असावधानी से मुँह पर आई उस बात को दबाकर सूत ने देवी से आह्लाद देने वाला मधुर वचन कहा। सारथि की यह विवेकपूर्ण वाणी-संयम की शक्ति यहाँ प्रशंसनीय है। ‘असावधानी से’ (प्रमादात्) इस पद से कवि स्पष्ट करते हैं कि वह वचन अनिच्छा से निकला था; और ‘दबाकर’ (ध्वंसयित्वा) से उसका तुरन्त संवरण।
On the road, he said, Vaidehī asks about the villages and towns, and when she sees the courses of rivers and the many kinds of trees, she asks about them too. When she looks at Rāma or at Lakṣmaṇa, Jānakī feels as if she had come out only a mile from Ayodhyā on a pleasure trip. So the charioteer showed that in Sītā's mind the exile was like a journey, not a banishment. Then he began, without thinking, to say something else: I remember this much of her, something she suddenly came out with, a remark about Kaikeyī; but it does not come back to me now. The poet shows the charioteer's predicament: Sītā had said something bitter about Kaikeyī, and it was not fit to repeat before Kausalyā. So, suppressing the words that had slipped out through carelessness, the charioteer spoke sweet, comforting words to the queen instead. His good sense and restraint of speech deserve praise here: the words had escaped against his will, and he checked them at once.
५सीतायाः अक्षतं सौन्दर्यं निर्भयता च
१६अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणातपेन च।
न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशुसदृशी प्रभा॥‘The journey, the force of the wind, alarm and the sun's heat have not taken from Vaidehī that radiance of hers, which is like the light of the moon.
१७सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम्।
वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते॥‘The face of that gracious lady, like a hundred-petalled lotus and shining like the full moon, never falters.
१८अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ।
अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ॥‘Red as though painted with lac though they have no lac on them, her feet even now have the sheen of a lotus bud.
१९नूपुरोत्कृष्टलीलेव खेलं गच्छति भामिनी।
इदानीमपि वैदेही तद्रागान्यस्तभूषणा॥‘Even now Vaidehī walks with the same playful grace, as though anklets were ringing out her step, though she has laid her ornaments aside out of love for him.
२०गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता।
नाहारयति संत्रासं बाहू रामस्य संश्रिता॥‘Living in the forest, she sees an elephant or a lion or a tiger and takes no fright, for she has Rāma's arms to rely on.
सूत फिर सीता की शारीरिक दशा का वर्णन करते हैं, क्योंकि माता वही सुनना चाहती हैं। ‘मार्ग की थकान, हवा के वेग, घबराहट और धूप से भी वैदेही की चन्द्रकिरणों जैसी कान्ति नहीं जाती। शतदल कमल के समान, पूर्ण चन्द्रमा जैसी कान्ति वाला उन उदार स्वभाव वाली का मुख म्लान नहीं होता। महावर के रंग से रहित होने पर भी महावर से रँगे-से लाल उनके चरण आज भी कमल-कोश के समान कान्ति वाले हैं। उन (राम) के प्रेम के कारण आभूषण त्याग देने पर भी वैदेही अब भी मानो नूपुरों की झंकार वाली लीला-भरी चाल से चलती हैं। वन में रहते हुए वे हाथी, सिंह या बाघ को देखकर भी भयभीत नहीं होतीं, क्योंकि वे राम की भुजाओं के आश्रय में हैं।’ अठारहवें श्लोक में विरोधाभास रमणीय है — महावर के बिना भी चरण महावर-से लाल हैं; और उन्नीसवें में आभूषण त्याग देने पर भी चाल नूपुरों की ध्वनि-सी लीलामयी है। अलंकार का अभाव कुछ भी क्षीण नहीं करता — यही सूत का सन्देश है। ‘राम की भुजाओं के आश्रय में’ इस पद से उनकी निर्भयता का मूल बताया गया है — वह उनका अपना शौर्य नहीं, बल्कि पति का आश्रय ही है।
The charioteer went on to describe how Sītā looked, since that was what her mother-in-law wanted to hear. The road, the force of the wind, alarm and the heat of the sun have not taken from Vaidehī her radiance, which is like moonlight. The face of that gracious lady, like a hundred-petalled lotus and shining like the full moon, never falters. Though they have no lac on them, her feet are as red as if painted with lac, and still glow like lotus buds. Even now, though she has laid aside her ornaments out of love for Rāma, she walks with the same playful grace, as if anklets were ringing at her step. Living in the forest, she sees an elephant, a lion or a tiger and is not frightened, for she relies on Rāma's arms. The contrasts are lovely: without lac her feet are red as if with lac, and without ornaments her step is as graceful as if anklets rang. That was the charioteer's message: nothing had diminished her. And "she relies on Rāma's arms" names the source of her fearlessness, not her own courage but the shelter of her husband.
६‘न शोच्यास्ते’ — पितुः प्रतिज्ञापालनम्, कौसल्यायाः अविरतं क्रन्दितम्
२१न शोच्यास्ते न चात्मा ते शोच्यो नापि जनाधिपः।
इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम्॥‘They are not to be pitied, nor are you, nor is the king. This is conduct that will stand for ever in the world.
२२विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवस्थिताः।
वने रता वन्यफलाशनाः पितुः शुभां प्रतिज्ञां प्रतिपालयन्ति ते॥‘Shaking off grief, glad at heart, firmly set on the path the great sages have travelled, glad to be in the forest and living on its fruit, they are keeping their father's noble promise.’
२३तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता।
न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च॥But though the charioteer spoke so well and tried to restrain her, the queen, worn away by grief for her son, did not stop her wailing: ‘beloved!’ and ‘my son!’ and ‘Rāghava!’
अन्त में सूत शोक के मूल को ही नकार देते हैं — ‘वे शोक करने योग्य नहीं हैं, न आप अपने को शोक के योग्य समझिए, और न महाराज ही शोक के योग्य हैं। क्योंकि यह चरित्र लोक में सदा के लिए प्रतिष्ठित रहेगा।’ अर्थात् जो अभी संकट-सा लगता है, वही आगे चलकर कीर्ति बनेगा। अन्तिम दो श्लोक लम्बे छन्द में रचे गए हैं। ‘शोक को झटककर, प्रसन्न मन से, महर्षियों के चले हुए मार्ग पर भली-भाँति स्थित, वन में रमते हुए, वन के फल खाते हुए वे पिता की शुभ प्रतिज्ञा का पालन कर रहे हैं।’ यही सर्ग का निष्कर्ष है — तीनों का वनवास दण्ड नहीं, बल्कि ऋषियों के मार्ग का अनुसरण है। किन्तु सान्त्वना सफल नहीं हुई — उचित युक्तियों से बोलने वाले सूत के रोकने पर भी पुत्र-शोक से दुबली हुई देवी विलाप से नहीं रुकीं; वे बार-बार ‘प्रिय’, ‘पुत्र’, ‘राघव’ कहकर क्रन्दन करती रहीं। सर्ग सान्त्वना की निष्फलता के साथ ही समाप्त होता है। ‘विलाप से नहीं रुकीं’ इस पद से कवि सान्त्वना की सीमा ही दिखाते हैं — युक्ति शोक को शान्त नहीं करती।
At last the charioteer struck at the root of her grief: They are not to be pitied, nor should you think yourself pitiable, nor is the king to be pitied. This conduct of theirs will stand for ever in the world. That is, what now looked like disaster would in time become glory. The last two verses are in a longer metre. Shaking off their grief, glad at heart, firmly set on the path the great sages have walked, happy in the forest and living on its fruit, they are keeping their father's noble promise. This is the conclusion of the sarga: the exile of the three was no punishment but the following of the sages' path. But the comfort did not succeed: though the charioteer reasoned so well and tried to calm her, the queen, worn thin by grief for her son, did not stop crying out, calling again and again, "My dear!", "My son!", "Rāghava!" So the sarga ends with the failure of consolation, and the poet shows its limits: reasoning does not quiet grief.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- गत + सत्त्व — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति; मुद्रणे ‘गतसत्त्वेव’ इति, यत्र ‘गतसत्त्वा + इव’ → गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- गतं सत्त्वं (बलं चेतना वा) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + उत्सहे → नोत्सहे — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘न’ इति निपातः, ‘उत् + सह्’ इति धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- हि + अहम् → ह्यहम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)। अत्र सन्धिः एव पदच्छेदं गूहयति, अतः संहितरूपम् उद्धृतम्
- समासः
- समासः नास्ति — निपातस्य सर्वनाम्ना सह सन्धिः
- विभक्तिः
- ‘हि’ अव्ययम्; ‘अहम्’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- यम + क्षय — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यमस्य क्षयः (निवासः) — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘क्षि निवासगत्योः’ इति धातोः ‘क्षय’ इति गृहम् इत्यर्थः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वेग + उपहत → वेगोपहत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- बाष्पस्य वेगेन उपहता — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रकृष्टः अञ्जलिः यस्य सः — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + अव + धूय → व्यवधूय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); उपसर्गयोगे ‘क्त्वा’ स्थाने ‘ल्यप्’
- समासः
- समासः नास्ति — द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तं ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- जित + इन्द्रिय → जितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- जितानि इन्द्रियाणि येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘लक्ष्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- गृहेषु + इव → गृहेष्विव — यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ)
- समासः
- समासः नास्ति — सप्तम्यन्तस्य निपातेन सह सन्धिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (‘गृहेषु’); ‘इव’ अव्ययम्
- सन्धिः
- वि + नि + अस्त → विन्यस्त — ‘नि + अस्त’ इत्यत्र यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- रामे विन्यस्तं मानसं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + स्रम्भ → विस्रम्भ — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं भावनाम
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वनेषु + अपि → वनेष्वपि — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — सप्तम्यन्तस्य निपातेन सह सन्धिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (‘वनेषु’); ‘अपि’ अव्ययम्
- सन्धिः
- निभ + आनना → निभानना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- बालचन्द्रनिभम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः; ‘बालः चन्द्रः’ इति कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- हि + अदीनात्मा → ह्यदीनात्मा — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ‘अदीन + आत्मन्’ इत्यत्र च सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अदीनः आत्मा यस्याः सा — बहुव्रीहिः; ‘न दीनः’ इति नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तत् + अधीन → तदधीन — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारादेशः स्वरे परे)
- समासः
- तस्मिन् अधीनम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसके ‘जीवितम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + पृच्छति — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं क्रियापदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- स + आश्रिता → साश्रिता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- सह आश्रिता — प्रादिसमासः (सहार्थे ‘स’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सहसा + एव → सहसैव — वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ); ततः एव + उपजल्पितम् → एवोपजल्पितम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)। द्वयोः सन्धिकार्ययोः संयोगात् पदच्छेदः दुर्बोधः, अतः संहितरूपम् उद्धृतम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप + जल्प्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकम्)
- सन्धिः
- न + इदानीम् → नेदानीम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — निपातद्वयस्य सन्धिः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- परि + उपस्थित → पर्युपस्थित — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तं क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘ह्लाद्’ धातोः णिजन्तात् ल्युट् → ह्लादनम् — स्वरसन्धेः अत्र अवकाशः नास्ति; मुद्रणे ‘ह्लादनं’ इति पाठः
- समासः
- समासः नास्ति — ल्युडन्तं कृदन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम्भ्रमेण + आतपेन → सम्भ्रमेणातपेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- ‘सम् + भ्रम’ तथा ‘आ + तप’ इति उपसर्गपूर्वके नामनी; समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (उभयत्र)
- सन्धिः
- ‘वद्’ धातोः आन्यप्रत्ययेन वदान्यः — स्वरसन्धेः अत्र अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — कृदन्तम् (आन्यप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘वैदेह्याः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- रक्त + आभ → रक्ताभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अलक्तरसेन रक्ता इव आभा ययोः तौ — तृतीयागर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘चरणौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नूपुर + उत्कृष्ट → नूपुरोत्कृष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); मुद्रणे ‘नूपुरोत्कृष्टलीलेव’ इति, यत्र ‘लीला + इव’ → गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- नूपुरैः उत्कृष्टा (उद्घोषिता) लीला यस्याः सा — तृतीयागर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन योज्यम्)
- सन्धिः
- तत् + राग → तद्राग — जश्त्वसन्धिः (त् → द्); राग + न्यस्त → रागान्यस्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘नि + अस्त’ इत्यत्र च यण्सन्धिः
- समासः
- तस्मिन् (रामे) रागात् न्यस्तानि भूषणानि यया सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + आहारयति → नाहारयति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + हृ’ धातोः णिजन्तं क्रियापदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- जन + अधिप → जनाधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- जनानाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- महा + ऋषि → महर्षि — गुणसन्धिः (आ + ऋ = अर्)
- समासः
- महर्षिभिः यातः (सः पन्थाः) — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘पथि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- फल + अशन → फलाशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- वन्यानि फलानि अशनं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सुत + शोक, शोक + कर्शिता — उभयत्र व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- सुतस्य शोकेन कर्शिता — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘कूज्’ धातोः क्तप्रत्ययेन कूजितम् — स्वरसन्धेः अत्र अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — भावे क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘विरराम’ इत्यस्य कर्म अपादाने)