॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्ड · सर्ग 62

अयोध्याकाण्ड — सर्ग 62

दशरथ और कौसल्या का एक-दूसरे को मनाना

राजा की मूर्च्छा और होश में आना, पुराने दुष्कर्म का स्मरण, हाथ जोड़कर राजा का कौसल्या को मनाना, देवी का क्षमा माँगना, शोक के शत्रु होने का वर्णन, रात में नींद आना

अस्मिन् सर्गे पूर्वसर्गस्य मूर्च्छायाः अनन्तरा दशा वर्ण्यते। क्रुद्धया सशोकया च राममात्रा परुषं वाक्यं श्रावितः राजा चिन्तयामास; मोहेन व्याकुलितेन्द्रियः सः दीर्घेण कालेन संज्ञाम् आप, दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य पार्श्वे स्थितां कौसल्यां दृष्ट्वा पुनः चिन्ताम् उपागमत्। चिन्तयतः तस्य अज्ञानात् शब्दवेधिना पूर्वं कृतं दुष्कृतं प्रत्यभात्; तेन शोकेन रामशोकेन च सः द्वाभ्यां शोकाभ्याम् अभितप्यते। ताभ्यां दह्यमानः सः वेपमानः अञ्जलिं कृत्वा अवाङ्मुखः कौसल्यां प्रसादयति — ‘प्रसादये त्वां कौसल्ये, अयम् अञ्जलिः मया रचितः; त्वं नित्यं परेषु अपि वत्सला अनृशंसा च। गुणवान् निर्गुणः वा पतिः धर्मं विमृशमानानां नारीणां प्रत्यक्षं दैवतम्। त्वं धर्मपरा दृष्टलोकपरावरा च, अतः दुःखिता अपि सुदुःखितं प्रति विप्रियं वक्तुं न अर्हसि।’ एतत् करुणं भाषितं श्रुत्वा कौसल्या प्रणालीव नवोदकं बाष्पं व्यसृजत्, राज्ञः पद्मसदृशम् अञ्जलिं मूर्ध्नि बद्ध्वा त्वरमाणाक्षरं वचः अब्रवीत् — ‘प्रसीद, शिरसा याचे, भूमौ निपतिता अस्मि; अहं क्षन्तव्या, न हन्तव्या। या पत्या सम्प्रसाद्यते सा श्लाघनीया न भवति। धर्मं जानामि, त्वां सत्यवादिनं जाने; यत् किमपि उक्तं तत् पुत्रशोकार्तया मया उक्तम्। शोकः धैर्यं नाशयति, श्रुतं नाशयति, सर्वं नाशयति; शोकसमः रिपुः नास्ति। रिपुहस्तात् आपतितः प्रहारः सोढुं शक्यः, आपतितः शोकः तु सुसूक्ष्मः अपि न। रामस्य वनवासाय पञ्चरात्रः गण्यते, सः च शोकहतहर्षायाः मम पञ्चवर्षोपमः; तं चिन्तयन्त्याः मे हृदि अयं शोकः नदीनां वेगेन समुद्रसलिलम् इव वर्धते।’ एवं कथयन्त्याः तस्याः शुभं वचः श्रुत्वा सूर्यः मन्दरश्मिः अभवत्, रजनी च अभ्यवर्तत; देव्याः वाक्यैः प्रह्लादितः शोकेन च समाक्रान्तः नृपः निद्रायाः वशम् एयिवान्।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१परुषवाक्यश्रवणात् मूर्च्छा, संज्ञायाः प्रत्यागमनम्

१एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया।
श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः॥
So the king, made to listen to those harsh words by Rāma’s mother in her anger and her grief, fell to brooding in his misery.

२चिन्तयित्वा स च नृपो मोहव्याकुलितेन्द्रियः।
अथ दीर्घेण कालेन संज्ञामाप परंतपः॥
And as he brooded, the king’s senses were confounded by a swoon; only after a long while did that scorcher of his foes come to himself again.

३स संज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निःश्वसन्।
कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा ततश्चिन्तामुपागमत्॥
The moment he recovered his senses, sighing long and hot, and seeing Kausalyā there at his side, he sank into thought once more.

पिछले सर्ग के अन्त में कौसल्या के कठोर वचन सुनकर राजा मूर्च्छित हो गए थे। इस सर्ग में उसी अवस्था का विस्तार किया गया है। क्रोध और शोक से भरी राम की माता ने जब उन्हें कठोर वचन सुनाए, तब वे दुःखी होकर सोचने लगे। सोचते-सोचते मोह से उनकी इन्द्रियाँ व्याकुल हो गईं; फिर बहुत देर बाद उन शत्रुओं को सन्ताप देने वाले राजा को होश आया। होश में आते ही लम्बी और गरम साँस लेते हुए, पास खड़ी कौसल्या को देखकर वे फिर चिन्ता में पड़ गए। यहाँ कवि चिन्ता, मोह, होश और फिर चिन्ता — यह एक चक्र दिखाते हैं — शोक से मूर्च्छा, मूर्च्छा से होश में आना, और फिर शोक। यहाँ ‘कठोर वचन सुनाए गए’ इस कर्मवाच्य प्रयोग से कवि राजा की निष्क्रियता दिखाते हैं — वे उत्तर नहीं देते, केवल सुनते हैं। ‘परन्तप’ यह विरोधी विशेषण भी सार्थक है — जो शत्रुओं को तपाते हैं, वही अब अपने शोक से तप रहे हैं। पर कौसल्या का क्रोध स्थायी नहीं है; अगले श्लोकों में वही क्षमा-याचना में बदल जाता है। सर्ग का आरम्भ ही पिछले सर्ग के अन्तिम शब्दों से जुड़ा हुआ है।

At the end of the previous sarga the king had fainted on hearing Kausalyā's terrible words, and here that moment is drawn out. Made to hear such harsh words from Rāma's mother in her anger and grief, the unhappy king fell to brooding. As he brooded, his senses were thrown into confusion by a swoon, and only after a long while did that scorcher of his foes come to himself. As soon as he recovered his senses, sighing long and hot, he saw Kausalyā at his side and sank into thought again. The poet shows a circle: brooding, swoon, recovery, brooding again, from grief to faint, from faint back to consciousness, and again to grief. "Made to hear" shows the king's passivity: he did not answer, he only listened. The epithet "scorcher of his foes" is pointed: he who used to scorch his enemies was now scorched by his own grief. Kausalyā's anger, though, would not last; in the verses to come it turns into a plea for forgiveness. So the sarga opens joined to the last words of the one before.

त्रुटि बताएँ

२पुरातनदुष्कृतस्य स्मरणम्, द्विविधः सन्तापः

४तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्यभात्कर्म दुष्कृतम्।
यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना॥
And as he thought, there came back to him the evil deed he had done long before, in ignorance, when he could strike by sound alone.

५अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः।
द्वाभ्यामपि महाराजः शोकाभ्यामभितप्यते॥
Sick at heart from that old grief and from his grief for Rāma, the great king was scorched by both griefs together.

६दह्यमानस्तु शोकाभ्यां कौसल्यामाह दुःखितः।
वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः॥
Burning with the two of them, the stricken king spoke to Kausalyā — trembling, his hands folded, his face bent low to win her favour.

सोचते हुए उन्हें पहले किया हुआ अपना वह दुष्कर्म याद आया — जो उन्होंने अनजाने में शब्दवेधी बाण चलाकर किया था। यहाँ पहली बार कथा का एक नया सूत्र खोला जाता है; उसका विस्तार तिरसठवें सर्ग में होगा। उस दुष्कर्म के शोक से और राम के शोक से वे अनमने हो गए; महाराज दोनों ही शोकों से सन्तप्त होते हैं। उन दोनों से जलते हुए, दुःखी, काँपते हुए उन्होंने हाथ जोड़कर, मुँह नीचा करके, (उन्हें) प्रसन्न करने के लिए कौसल्या से कहा। राजा होकर भी पत्नी के सामने हाथ जोड़ना — यही उनके पश्चात्ताप का परिमाण है। ‘अनजाने में’ यह पद यहाँ महत्त्वपूर्ण है — कर्म अनिच्छा से किया गया था, फिर भी उसका फल पीछा नहीं छोड़ता — यह कर्म-सिद्धान्त यहाँ सूचित होता है। दोनों शोक अलग-अलग काल के हैं — एक पुराना, दूसरा अभी का; और दोनों एक ही क्षण में राजा को जलाते हैं।

As he brooded, there came back to him an evil deed he had done long ago in ignorance, when he could shoot at a target by its sound alone. Here a new thread of the story is opened for the first time; it will be unfolded in the sixty-third sarga. Sick at heart from that old grief and from his grief for Rāma, the great king was scorched by both at once. "In ignorance" matters: the deed was done unintentionally, yet its fruit did not let him go, and here the law of action is hinted at. The two griefs belonged to different times, one old, one new, and both burned the king in the same moment. Burning with both, the stricken king, trembling, with folded hands and face bent low, spoke to Kausalyā to win her forgiveness. That a king should fold his hands before his wife shows the measure of his remorse.

त्रुटि बताएँ

३राज्ञः प्रसादनवचनम्

७प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाञ्जलिः।
वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि॥
“I beg your favour, Kausalyā; see, I have folded my hands to you. You are always tender and never cruel, even to strangers.

८भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा।
धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम्॥
“For to women who weigh what dharma is, a husband — whether he has merit or none at all — is a god they can see with their eyes, my queen.

९सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोकपरावरा।
नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुःखितापि सुदुःखितम्॥
“You have always been devoted to dharma, and you have seen the world’s best and worst. Grieved though you are, you should not speak unkindly to one who grieves still more.”

राजा तीन श्लोकों में याचना करते हैं। ‘कौसल्ये, मैं तुम्हें मनाता हूँ; मैंने यह हाथ जोड़ा है। तुम तो दूसरों पर भी सदा वात्सल्य रखने वाली और दयालु हो — फिर मुझ पर क्यों नहीं।’ फिर वे एक सामान्य धर्म-वचन कहते हैं — पति गुणवान् हो या गुणहीन, धर्म का विचार करने वाली नारियों के लिए वह प्रत्यक्ष देवता है। अन्त में वे उसी नियम को उन पर लागू करते हैं — ‘तुम सदा धर्म में तत्पर रहने वाली हो, और लोक के ऊँच-नीच को देख चुकी हो; इसलिए स्वयं दुःखी होकर भी अत्यन्त दुःखी व्यक्ति से अप्रिय वचन कहना तुम्हें उचित नहीं।’ यहाँ ‘अत्यन्त दुःखी’ इस पद से वे अपनी ओर ही संकेत करते हैं। इन वचनों के तीन भाग हैं — पहले याचना, फिर सामान्य धर्म-सिद्धान्त, और अन्त में उसका प्रयोग। यही शास्त्रीय वाद-पद्धति है, किन्तु यहाँ वह प्रेम से कोमल बना दी गई है।

The king pleaded in three verses. Kausalyā, I beg your pardon; see, I have folded my hands to you. You are always tender and never cruel, even to strangers, so how much more to me. Then he stated a general principle of dharma: for women who weigh what dharma is, a husband, whether he has virtues or none, is a god they can see. Finally he applied the rule to her: You have always been devoted to dharma and have seen the best and worst of the world; grieved as you are, you should not speak unkindly to one who grieves even more. By "one who grieves even more" he meant himself. His words have three parts, a plea, a general principle of dharma and its application, the method of formal argument, but softened here by love.

त्रुटि बताएँ

४कौसल्यायाः बाष्पमोक्षः क्षमायाचनं च

१०तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम्।
कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम्॥
Hearing that piteous speech, spoken by the king in his wretchedness, Kausalyā let her tears fall as a gutter lets fall fresh rainwater.

११सा मूर्ध्नि बद्ध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम्।
संभ्रमादब्रवीत्त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः॥
Weeping, she took the king’s folded hands — like a lotus — and set them on her head; then, alarmed and agitated, she spoke, her syllables tumbling over one another.

१२प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते।
याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याहं न हि त्वया॥
“Be gracious to me. I beg you with my head bowed; I have fallen at your feet. That you should entreat me, my lord, is itself my undoing. It is your pardon I deserve from you, and not this.

दीन राजा की वह करुण वाणी सुनकर कौसल्या की आँखों से ऐसे आँसू बहने लगे, जैसे परनाले से वर्षा का नया जल बहता है। रोती हुई उन्होंने राजा के कमल के समान जुड़े हाथों को अपने सिर पर रख लिया, और घबराहट से डरी हुई, जल्दी-जल्दी अक्षरों में यह वचन कहा — ‘प्रसन्न होइए, मैं सिर झुकाकर याचना करती हूँ, मैं आपके चरणों में धरती पर पड़ी हूँ। हे देव, आपके याचना करने से तो मैं ही मारी गई; मैं आपसे क्षमा पाने योग्य हूँ, मारे जाने योग्य नहीं।’ यहाँ भाव का परिवर्तन देखने योग्य है — जो पिछले सर्ग में उलाहना दे रही थीं, वही अब चरणों में गिर पड़ती हैं; स्पष्ट है कि क्रोध शोक से उपजा था। ‘परनाले से नया जल’ यह उपमा वर्षा-ऋतु से ली गई है — भाव यह कि निरन्तर धारा बह रही है। ‘जल्दी-जल्दी अक्षरों में’ इस पद से उनकी वाणी का वेग स्पष्ट किया गया है — मानो शब्द आपस में मिल जाते हैं।

Hearing the king's pitiful words in his distress, Kausalyā shed tears as a gutter pours fresh rainwater, an image from the rainy season for a ceaseless stream. Weeping, she took the king's folded hands, lovely as a lotus, and placed them on her head, and in her alarm and agitation she spoke, her words tumbling over one another. Be gracious, she said; I beg you with bowed head; I have fallen at your feet. That you should plead with me, my lord, is my undoing; I am the one to be forgiven by you, not to be struck down like this. Note the change of mood: she who reproached him in the previous sarga now fell at his feet, which makes it plain that her anger had been born of grief.

त्रुटि बताएँ

५‘शोकसमः रिपुः नास्ति’ इति देव्याः वचनम्

१३नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता।
उभयोर्लोकयोर्लोके पत्या या सम्प्रसाद्यते॥
“She is no woman to be praised in either world who in this world has to be coaxed into good temper by her wise husband.

१४जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम्।
पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम्॥
“I know what dharma is, you who know dharma; I know you for a man who speaks the truth. Whatever I said, I said it in the pain of grief for my son.

१५शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम्।
शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः॥
“Grief destroys firmness; grief destroys learning; grief destroys everything. There is no enemy like grief.

१६शक्यमापतितः सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः।
सोढुमापतितः शोकः सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते॥
“A blow that falls from an enemy’s hand can be borne; but grief, once it falls, cannot be borne, however slight it is.

वे अपना दोष स्वीकार करती हैं — ‘जिस स्त्री को उसका बुद्धिमान् पति मनाए, वह दोनों लोकों में प्रशंसा के योग्य नहीं रहती। हे धर्मज्ञ, मैं धर्म को जानती हूँ, और आपको सत्यवादी भी जानती हूँ; मैंने जो कुछ कहा, वह पुत्र-शोक से पीड़ित होकर कहा।’ फिर वे शोक का स्वभाव बताती हैं — शोक धैर्य को नष्ट करता है, शास्त्र-ज्ञान को नष्ट करता है, सब कुछ नष्ट कर देता है; शोक के समान कोई शत्रु नहीं है। शत्रु के हाथ से पड़ा प्रहार सहा जा सकता है, किन्तु आ पड़ा शोक थोड़ा-सा भी हो, सहा नहीं जा सकता। ये दो श्लोक सुभाषित के रूप में प्रसिद्ध हैं। पहला शोक की विनाशकता को तीन क्रियापदों से दोहराता है, और दूसरा शोक की असह्यता की तुलना शस्त्र के प्रहार से करता है — बाहरी प्रहार सहा जा सकता है, भीतरी नहीं।

She admitted her fault: a woman who has to be coaxed into good temper by her wise husband is not praised in either world. I know dharma, you who know dharma, and I know you speak the truth; whatever I said, I said in the pain of grief for my son. Then she described the nature of grief: grief destroys steadiness, grief destroys learning, grief destroys everything; there is no enemy like grief. A blow that falls from an enemy's hand can be borne, but grief, once it falls, cannot be borne, however slight. These two verses are famous as wise sayings. The first repeats three times that grief destroys, and the second compares grief with a weapon's blow: the outward blow can be borne, the inward one cannot.

त्रुटि बताएँ

६पञ्चरात्रः पञ्चवर्षोपमः, रजन्यागमनं निद्रा च

१७वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽत्र गण्यते।
यः शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम॥
“Five nights are counted here since Rāma went to the forest; and to me, whose joy grief has killed, they are as five years.

१८तं हि चिन्तयमानायाः शोकोऽयं हृदि वर्धते।
नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत्॥
“As I think of him this grief swells in my heart, as the great waters of the sea swell with the rushing of the rivers.”

१९एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाः शुभं वचः।
मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत॥
While Kausalyā was still speaking these good words, the sun’s rays grew faint and the night came on.

२०अथ प्रह्लादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः।
शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशमेयिवान्॥
Then the king, comforted by Queen Kausalyā’s words and yet overwhelmed by grief, passed into the power of sleep.

इसके बाद वे समय के लम्बेपन का वर्णन करती हैं — ‘राम के वनवास को यहाँ पाँच रातें गिनी जाती हैं; शोक से जिसका हर्ष नष्ट हो गया है, ऐसी मुझे वे ही पाँच वर्षों के समान लगती हैं। उनका चिन्तन करते हुए मेरे हृदय में यह शोक वैसे ही बढ़ता है, जैसे नदियों के वेग से समुद्र का विशाल जल बढ़ता है।’ कौसल्या के इस प्रकार शुभ वचन कहते-कहते ही सूर्य की किरणें मन्द पड़ गईं, और रात आ पहुँची। तब देवी कौसल्या के वचनों से प्रसन्न हुए, किन्तु शोक से घिरे राजा नींद के वश में हो गए। इससे सर्ग अपेक्षाकृत शान्त स्वर में समाप्त होता है, किन्तु ‘शोक से घिरे’ इस पद से अगले सर्ग में जागने की भूमिका तैयार हो जाती है। ‘मन्द किरणों वाला सूर्य’ यह प्रकृति-वर्णन यहाँ मनोदशा का प्रतिबिम्ब है — राजा का तेज भी वैसा ही मन्द है। ‘प्रसन्न हुए’ और ‘घिरे’ — ये दो विरोधी अवस्थाएँ एक ही श्लोक में रखी गई हैं। नींद यहाँ शान्ति नहीं, बल्कि शोक का क्षणिक विराम मात्र है।

Then she told how long the time had seemed: Five nights are counted here since Rāma went to the forest, and to me, whose joy grief has killed, they seem like five years. As I think of him, this grief swells in my heart as the great waters of the sea swell with the rush of the rivers. While Kausalyā was still speaking these good words, the sun's rays grew faint and night came on; the fading sun mirrors the king's own dimmed splendour. Then the king, comforted by Queen Kausalyā's words and yet overwhelmed by grief, fell asleep. Two opposite states, comforted and overwhelmed, are set in a single verse. The sarga ends on a quieter note, but "overwhelmed by grief" prepares for his waking in the next sarga, for this sleep was not peace but only a brief pause in his sorrow.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३१ पदानि
राममात्रा ६२.१ रामस्य मात्रा, कौसल्यया
सन्धिः
राम + मातृ — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रामस्य माता — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘मातृ’ इत्यस्य तृतीयैकवचनम् ‘मात्रा’)
सशोक ६२.१ शोकयुक्तया
सन्धिः
स + शोक — स्वरसंयोगः नास्ति; ‘सह’ इत्यस्य समासे ‘स’ इति आदेशः
समासः
शोकेन सहिता — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गे ‘सशोकया’)
मोहव्याकुलितेन्द्रिय ६२.२ मूर्च्छया विह्वलेन्द्रियः
सन्धिः
वि + आकुलित → व्याकुलित — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ); ततः व्याकुलित + इन्द्रिय → व्याकुलितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
मोहेन व्याकुलितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परंतप ६२.२ शत्रुतापनः, राजा
सन्धिः
परम् + तप → परंतपः — मकारस्य अनुस्वारादेशः (हलि परे)
समासः
परान् तापयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
संज्ञा ६२.३ चेतनाम्, बोधम्
सन्धिः
सम् + ज्ञा → संज्ञा — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + ज्ञा’ इति उपसर्गपूर्वकात् धातोः निष्पन्नम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘संज्ञाम्’)
उपलभ्यैव ६२.३ प्राप्य एव, लब्ध्वा एव
सन्धिः
उपलभ्य + एव → उपलभ्यैव — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति — ल्यबन्तं पदम् ‘एव’ इति निपातेन संयुक्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
निःश्वसन् ६२.३ दीर्घं निःश्वासं मुञ्चन्
सन्धिः
निस् + श्वसन् → निःश्वसन् — सकारस्य विसर्गादेशः (विसर्गसन्धिः, शकारे परे)
समासः
समासः नास्ति — ‘निस् + श्वस्’ इति उपसर्गपूर्वकात् धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (शतृप्रत्ययान्तम्)
प्रत्यभात् ६२.४ प्रतिभातम्, स्मृतिपथम् आगतम्
सन्धिः
प्रति + अभात् → प्रत्यभात् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति + भा’ धातोः लङ्लकारे प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम् (लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्)
अज्ञानाच्छब्दवेधिन् ६२.४ अज्ञानवशात् शब्दवेधिना कृतम् इति अर्थः
सन्धिः
अज्ञानात् + शब्दवेधिना → अज्ञानाच्छब्दवेधिना — तकारस्य श्चुत्वेन चकारः, शकारस्य च छकारादेशः; अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
समासः
समासः नास्ति — ‘अज्ञानात्’ इति पञ्चम्यन्तं हेतौ, ‘शब्दवेधिना’ इति तृतीयान्तम्
विभक्तिः
पञ्चमी एकवचनम् (अज्ञानात्) + तृतीया एकवचनम् (शब्दवेधिना)
अमनाः ६२.५ विह्वलचित्तः, हतचेतनः
सन्धिः
अ + मनस् → अमनाः — नञ्पूर्वकः; प्रथमायां विसर्गः
समासः
न विद्यते मनः यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रसादार्थम् ६२.६ प्रसन्नताम् उद्दिश्य, अनुनयार्थम्
सन्धिः
प्रसाद + अर्थम् → प्रसादार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रसादस्य अर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषः (अव्ययीभावतुल्यः प्रयोगः)
विभक्तिः
अव्ययपदम् (द्वितीयान्तम्, प्रयोजनार्थे)
अवाङ्मुख ६२.६ अधोमुखः, लज्जया नतवदनः
सन्धिः
अवाञ्च् (प्रथमैकवचने ‘अवाक्’) + मुख → अवाङ्मुख — मकारे परे कवर्गस्य अनुनासिकादेशः (ङकारः)
समासः
अवाक् मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मयाञ्जलि ६२.७ मया रचितः हस्तसम्पुटः
सन्धिः
मया + अञ्जलिः → मयाञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
समासः
समासः नास्ति — ‘मया’ इति तृतीयान्तम्, ‘अञ्जलिः’ इति प्रथमान्तम्
विभक्तिः
तृतीया एकवचनम् (मया) + प्रथमा एकवचनम् (अञ्जलिः)
अनृशंस ६२.७ अक्रूरा, दयालुः
सन्धिः
न + नृशंस → अनृशंस — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
समासः
न नृशंसा — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्)
निर्गुण ६२.८ गुणरहितः
सन्धिः
निस् + गुण → निर्गुण — सकारस्य रेफादेशः (रुत्वम्, घोषे परे)
समासः
निर्गताः गुणाः यस्मात् सः — बहुव्रीहिः (प्रादिसमासः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परावर ६२.९ उत्कृष्टं च निकृष्टं च, श्रेष्ठं कनिष्ठं च
सन्धिः
पर + अवर → परावर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परं च अवरं च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘दृष्टलोकपरावरा’ इति समासान्तर्गतम्)
नवोदक ६२.१० नूतनं वर्षाजलम्
सन्धिः
नव + उदक → नवोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
नवम् उदकम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (उपमानपदम्)
मूर्ध्नि ६२.११ शिरसि
सन्धिः
मूर्धन् + ङि → मूर्ध्नि — ‘अन्’ इत्यस्य उपधालोपः (नकारपूर्वकस्य अकारस्य लोपः)
समासः
समासः नास्ति — ‘मूर्धन्’ इति नकारान्तः शब्दः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
त्वरमाणाक्षर ६२.११ शीघ्रम् उच्चार्यमाणाक्षरम्, सम्भ्रान्तम्
सन्धिः
त्वरमाण + अक्षर → त्वरमाणाक्षर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
त्वरमाणानि अक्षराणि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
क्षन्तव्य ६२.१२ क्षमायोग्या; ‘क्षन्तव्याहं न हि त्वया’ — मुद्रितः पाठः, समीक्षिते ‘हन्तव्या’
सन्धिः
क्षम् + तव्यत् → क्षन्तव्य — मकारस्य नकारादेशः (अनुनासिकसन्धिः)
समासः
समासः नास्ति — ‘क्षम्’ धातोः तव्यत्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्)
उभयोर्लोकयोर्लोक ६२.१३ इहलोके परलोके च — अस्मिन् जगति इति अर्थः
सन्धिः
उभयोः + लोकयोः → उभयोर्लोकयोः — विसर्गस्य रेफादेशः (घोषे परे); पुनः लोकयोः + लोके → लोकयोर्लोके — तथैव
समासः
समासः नास्ति — त्रीणि पृथक् पदानि सन्धिना संयुक्तानि
विभक्तिः
षष्ठी द्विवचनम् (उभयोः लोकयोः) + सप्तमी एकवचनम् (लोके)
धर्मज्ञ ६२.१४ हे धर्मवेत्तः
सन्धिः
धर्म + ज्ञ — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
पुत्रशोकार्त ६२.१४ पुत्रविषयकेन शोकेन पीडितया
सन्धिः
शोक + आर्ता → शोकार्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
पुत्रस्य शोकेन आर्ता — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गे ‘पुत्रशोकार्तया’)
शोकसम ६२.१५ शोकतुल्यः
सन्धिः
शोक + सम — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकेन समः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
रिपुहस्त ६२.१६ शत्रोः करात्
सन्धिः
रिपु + हस्त — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रिपोः हस्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘रिपुहस्ततः’ — तसिल्प्रत्ययान्तम्)
पञ्चवर्षोपम ६२.१७ पञ्चवर्षतुल्यः
सन्धिः
वर्ष + उपम → वर्षोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
पञ्च वर्षाणि, तैः उपमा यस्य सः — द्विगुगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शोकहतहर्षा ६२.१७ यस्याः हर्षः शोकेन नष्टः, तस्याः
सन्धिः
शोक + हत + हर्षा — कुत्रापि स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकेन हतः हर्षः यस्याः सा — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘शोकहतहर्षायाः’)
मन्दरश्मि ६२.१९ मन्दकिरणः, क्षीणप्रभः
सन्धिः
मन्द + रश्मि — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मन्दाः रश्मयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अभ्यवर्तत ६२.१९ समागता, उपस्थिता
सन्धिः
अभि + अवर्तत → अभ्यवर्तत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि + वृत्’ धातोः लङ्लकारे प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम् (लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्)
समाक्रान्त ६२.२० सर्वतः अभिभूतः
सन्धिः
सम् + आक्रान्त → समाक्रान्त — स्वरे परे मकारस्य अनुस्वारः न, अपि तु मकारः एव तिष्ठति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + आ + क्रम्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वशमेयिवान् ६२.२० वशं गतवान्, अधीनताम् आपन्नः
सन्धिः
वशम् + एयिवान् → वशमेयिवान् — पदान्तमकारः स्वरे परे अनुस्वारः न भवति, अपि तु मकारः एव उत्तरपदेन सह संहितः; अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
समासः
समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः लिटि क्वसुप्रत्ययान्तं रूपम् ‘एयिवान्’
विभक्तिः
द्वितीया एकवचनम् (वशम्) + प्रथमा एकवचनम् (एयिवान्)