- सन्धिः
- भर्तृ + भक्ता → भर्तृभक्ता — सन्धिकार्यं नास्ति (ऋकारानन्तरं भकारः)
- समासः
- भर्तरि भक्ता — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- स्त्रीलिङ्गे तृतीया एकवचनम् — ‘भर्तृभक्तया’ (‘वैदेह्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्ड — सर्ग 10
प्रतिज्ञा निभाने का राम का निश्चय
सीता के वचन का अभिनन्दन, ऋषियों की शरणागति का कथन, ऋषि-रक्षा की प्रतिज्ञा की दृढ़ता, और सीता की प्रशंसा
अस्मिन् सर्गे रामः सीतायाः धर्मोपदेशस्य उत्तरं ददाति। सः प्रथमं तस्याः स्नेहं धर्मज्ञतां कुलानुरूपं वचनं च प्रशंसति, ततः तस्याः एव वचनम् उद्धृत्य स्वपक्षं स्थापयति — क्षत्रियैः चापः धार्यते येन आर्तशब्दः न भवेत् इति। दण्डकारण्ये संशितव्रताः मुनयः क्रूरकर्मभिः नरमांसोपजीविभिः राक्षसैः भक्ष्यमाणाः स्वयम् आगत्य तं शरणं गताः इति सः कथयति; तेषां वचनं च स्वमुखेन एव श्रावयति — होमकाले पर्वकालेषु च राक्षसाः धर्षयन्ति, तपःप्रभावेण हन्तुं शक्ताः अपि वयं चिरार्जितं तपः खण्डयितुं न इच्छामः, अतः भ्रात्रा सह त्वम् एव नः रक्ष इति। तेषां वचनं श्रुत्वा रामेण कार्त्स्न्येन परिपालनं संश्रुतम्; संश्रुत्य च जीवन् सः प्रतिश्रवम् अन्यथा कर्तुं न शक्नोति। ‘जीवितं त्यजेयम्, त्वां सलक्ष्मणां त्यजेयम्, न तु ब्राह्मणेभ्यः दत्तां प्रतिज्ञाम्’ इति तस्य निश्चयः। अन्ते सः सीतां सान्त्वयति — तव वचनं स्नेहात् सौहार्दात् च उक्तम्, तत् तव कुलस्य अनुरूपम्; त्वं मम सधर्मचारिणी प्राणेभ्यः अपि गरीयसी इति। एवम् उक्त्वा धनुष्मान् रामः लक्ष्मणेन सह रमणीयानि तपोवनानि जगाम।
१रामस्य प्रत्युत्तरम् — क्षत्रियधर्मस्य स्मरणम्
१वाक्यमेतत्तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया।
श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ जानकीम्॥Hearing this speech uttered by Vaidehī out of devotion to her husband, Rāma, who stood firm in dharma, replied to Jānakī.
२हितमुक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः।
कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे॥“You have spoken words that are salutary, affectionate and fitting, lady; and in invoking your family, knower of dharma, daughter of Janaka, you have said what befits you.
३किं नु वक्ष्याम्यहं देवि त्वयैवोक्तमिदं वचः।
क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेदिति॥“Yet what am I to say, lady, when this very saying has been uttered by you — that warriors bear the bow so that there may be no cry of the afflicted?
४ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः।
मां सीते स्वयमागम्य शरण्यं शरणं गताः॥“And those sages of severe vows in the Daṇḍaka forest are afflicted; they came to me of their own accord, Sītā, and took refuge in me, who am a giver of refuge.
५वसन्तः कालकालेषु वने मूलफलाशनाः।
न लभन्ते सुखं भीरु राक्षसैः क्रूरकर्मभिः॥“Dwelling in the forest season after season, living upon roots and fruits, they find no happiness, terrified as they are of the rākṣasas of cruel deeds.
पति-भक्ता वैदेही के कहे इस वचन को सुनकर धर्म में स्थित राम ने जानकी को उत्तर दिया। वे पहले उनके वचन का खण्डन नहीं करते, बल्कि उसकी प्रशंसा करते हैं — ‘देवि, तुमने स्नेह-भरे हृदय के योग्य हितकर वचन कहा है; हे धर्मज्ञा जनकनन्दिनी, अपने कुल का परिचय देते हुए तुमने जो कहा, वह तुम्हारे ही योग्य है।’ फिर वे कहते हैं — ‘मैं क्या कहूँ? यह बात तो तुमने ही कही है — क्षत्रिय धनुष इसलिए धारण करते हैं कि कहीं पीड़ा की पुकार न उठे।’ इस प्रकार सीता के ही वचन से वे अपना पक्ष स्थापित करते हैं। ‘सीते, दण्डकारण्य के वे कठोर व्रत वाले मुनि पीड़ित होकर स्वयं आकर मुझ शरणदाता की शरण में आए हैं। वन में मूल-फल खाकर, समय-समय पर रहते हुए वे क्रूर कर्म करने वाले राक्षसों से भयभीत होकर सुख नहीं पाते।’ यहाँ राम की युक्ति स्पष्ट है — धनुष धारण करने का प्रयोजन ही पीड़ितों की रक्षा है, और वह अब उपस्थित है। यहाँ ‘धर्मे स्थितः’ (धर्म में स्थित) विशेषण से कवि सूचित करते हैं कि राम का उत्तर रोष से नहीं, बल्कि धर्म के निश्चय से ही प्रवृत्त हुआ है। और ‘हितमुक्तं त्वया’ (तुमने हितकर कहा) कहते हुए वे पत्नी के उपदेश को हित के रूप में ही ग्रहण करते हैं, अविनय के रूप में नहीं। ‘कुलं व्यपदिशन्त्या’ (अपने कुल का परिचय देते हुए) शब्दों से जनकवंश की धर्मज्ञता याद दिलाई गई है; राम का अभिप्राय है कि सीता ने अपने कुल के अनुरूप ही कहा। इस प्रकार पहले तीन श्लोकों में वे विवाद आरम्भ नहीं करते, बल्कि उनके ही वाक्य को प्रमाण बनाकर उत्तर की भूमि रचते हैं।
Hearing these words that Vaidehī had spoken out of devotion to her husband, Rāma, standing firm in dharma, answered Jānakī. The poet's phrase ‘standing firm in dharma’ tells us that his reply came not from irritation but from settled conviction. He did not begin by rejecting what she had said, but by praising it: ‘Lady, you have spoken words that are for my good, affectionate and fitting. Knower of dharma, daughter of Janaka, in invoking your family you have said what becomes you.’ He took his wife's counsel as meant for his good, not as presumption, and by mentioning her family he recalled the dharma for which Janaka's line was known: she had spoken as her lineage deserved. Then he went on: ‘But what am I to say, when it is you yourself who have said it — that warriors bear the bow so that no cry of the afflicted may be heard? Those sages of severe vows in the Daṇḍaka forest are afflicted, Sītā. They came to me of their own accord and took refuge with me as one who gives refuge. Living in the forest season after season, eating roots and fruits, they have no peace, terrified as they are of the rākṣasas of cruel deeds.’ So he established his own case out of Sītā's own words. His reasoning is clear: the whole purpose of bearing the bow is to protect the afflicted, and that occasion had now arrived. In these opening verses he does not start an argument; he takes her own statement as authority and on it builds his answer.
२ऋषीणां शरणागतिः, रामस्य प्रतिवचनं च
६भक्ष्यन्ते राक्षसैर्भीमैर्नरमांसोपजीविभिः।
ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः॥“They are devoured by dreadful rākṣasas who live upon human flesh; and those sages, dwellers in the Daṇḍaka forest, as they were being devoured,
७अस्मानभ्यवपद्येति मामूचुर्द्विजसत्तमाः।
मया तु वचनं श्रुत्वा तेषामेवं मुखाच्च्युतम्॥“those best of the twice-born, said to me, ‘Come to our aid.’ And I, having heard the words that fell thus from their lips,
८कृत्वा वचनशुश्रूषां वाक्यमेतदुदाहृतम्।
प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीरेषा तु ममातुला॥“and having given heed to what they said, uttered this speech: ‘Be gracious to me; this is a shame beyond measure for me,
९यदीदृशैरहं विप्रैरुपस्थेयैरुपस्थितः।
किं करोमीति च मया व्याहृतं द्विजसंनिधौ॥“that I should be approached by such brāhmaṇas as ought themselves to be approached. What am I to do?’ — so I spoke in the presence of the twice-born.
१०सर्वैरेव समागम्य वागियं समुदाहृता।
राक्षसैर्दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः॥“Then they all came together and this speech was uttered: ‘In the Daṇḍaka forest, by many rākṣasas who take whatever form they wish,
११अर्दिताः स्म भृशं राम भवान्नस्तत्र रक्षतु।
होमकाले तु सम्प्राप्ते पर्वकालेषु चानघ॥“we are grievously tormented, Rāma; do you protect us there. When the hour of the oblation comes, and on the days of the parvans, sinless one,
‘मनुष्य के मांस पर जीने वाले भयानक राक्षस उन्हें खा जाते हैं; खाए जा रहे उन दण्डकारण्यवासी श्रेष्ठ ब्राह्मण मुनियों ने मुझसे कहा — हमारी सहायता कीजिए।’ उनके मुख से निकले वचन को सुनकर राम ने क्या किया, यह वे स्वयं ही बताते हैं — ‘मैंने वह वचन सुनकर, उनकी बात ध्यान से सुनकर, यह वाक्य कहा — आप लोग मुझ पर प्रसन्न हों; यह मेरे लिए अतुलनीय लज्जा की बात है कि जिनके पास मुझे स्वयं जाना चाहिए था, ऐसे ब्राह्मण मेरे पास आए हैं। मैं क्या करूँ?’ यह मैंने ब्राह्मणों के सामने कहा। तब सबने मिलकर यह बात कही — ‘राम, दण्डकारण्य में इच्छानुसार रूप धारण करने वाले बहुत-से राक्षसों ने हमें बहुत पीड़ित किया है; आप वहाँ हमारी रक्षा करें।’ यहाँ कवि ऋषियों का वचन राम के मुख से ही सुनवाते हैं, जिससे उनकी दीनता सीता के सामने मानो प्रत्यक्ष हो जाती है। यहाँ देखने योग्य है — राम अपने पराक्रम का वर्णन नहीं करते, बल्कि अपनी लज्जा ही कहते हैं। ‘ह्रीः एषा मम अतुला’ (यह मेरी अतुलनीय लज्जा है) इस वचन से वे दिखाते हैं कि जिनके पास जाना चाहिए, वे ब्राह्मण स्वयं आए — यही मेरी बड़ी लज्जा है। और ‘किं करोमि’ (मैं क्या करूँ) पूछकर उन्होंने पहले प्रतिज्ञा नहीं की; ऋषियों ने ही अपना दुःख निवेदन किया। इससे सीता की शंका अपने आप दूर हो जाती है — वध की बुद्धि राम ने पहले से नहीं अपनाई थी, बल्कि वह पीड़ितों की याचना से ही उत्पन्न हुई।
‘They are being devoured by dreadful rākṣasas who live on human flesh, and as they were being devoured, those sages of the Daṇḍaka forest, the best of the twice-born, said to me, “Come to our aid.”’ Then Rāma himself told her what he had done: ‘When I heard those words from their lips and had listened carefully to what they said, I answered: “Be gracious to me. It is a shame beyond measure for me that brāhmaṇas such as you, to whom others ought to come, should come to me. What am I to do?” — so I spoke before the twice-born. Then they all came together and said: “In the Daṇḍaka forest, Rāma, we are cruelly tormented by many rākṣasas who take whatever form they please; you must protect us there.”’ Through Rāma's mouth the poet lets us hear the sages' own words, so that their misery stands before Sītā as though she saw it herself. Note that Rāma does not describe his own prowess but only his shame: that brāhmaṇas worthy of being waited on had had to come to him was his great embarrassment. And in asking ‘What am I to do?’ he had not rushed into a vow; it was the sages who had laid their suffering before him. In this way Sītā's fear is answered of itself: Rāma had not first formed an intention to kill; it arose only from the plea of the afflicted.
३राक्षसैः पीडा, रामस्य प्रतिश्रवः च
१२धर्षयन्ति सुदुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः।
राक्षसैर्धर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम्॥“these flesh-eating rākṣasas, most hard to withstand, assail us. And of ascetics, penitents assailed by rākṣasas,
१३गतिं मृगयमाणानां भवान्नः परमा गतिः।
कामं तपःप्रभावेण शक्ता हन्तुं निशाचरान्॥“searching for some recourse, you are the highest recourse. We could, if we wished, kill the night-rangers by the power of our austerity,
१४चिरार्जितं न चेच्छामस्तपः खण्डयितुं वयम्।
बहुविघ्नं तपो नित्यं दुश्चरं चैव राघव॥“but we do not wish to break the austerity we have gathered over so long a time; for austerity has many obstacles and is always hard to practise, Rāghava.
१५तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश्च राक्षसैः।
तदर्द्यमानान्रक्षोभिर्दण्डकारण्यवासिभिः॥“For that very reason we release no curse, even while we are being devoured by rākṣasas. Therefore, tormented as we are by the demons who dwell in the Daṇḍakas,
१६रक्ष नस्त्वं सह भ्रात्रा त्वन्नाथा हि वयं वने।
मया चैतद्वचः श्रुत्वा कार्त्स्न्येन परिपालनम्॥“protect us, you and your brother; for in this forest you are our lord.’ And I, having heard these words, undertook the protection, complete and entire,
१७ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे।
संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम्॥“of the sages in the Daṇḍaka forest, daughter of Janaka. Having undertaken it, while I live I cannot make otherwise the pledge given to the sages;
ऋषियों का वचन आगे चलता है — ‘हे निष्पाप, होम का समय आने पर और पर्व के अवसरों पर मांसभक्षी, अत्यन्त दुर्धर्ष राक्षस हम पर आक्रमण करते हैं। राक्षसों से सताए गए, आश्रय खोजते हुए हम तपस्वियों के लिए आप ही परम आश्रय हैं। भले ही हम तप के प्रभाव से निशाचरों को मार सकते हैं, किन्तु लम्बे समय से अर्जित तप को खण्डित नहीं करना चाहते; क्योंकि राघव, तप में बहुत विघ्न होते हैं और वह सदा कठिनाई से किया जाता है। इसी कारण खाए जाते हुए भी हम राक्षसों को शाप नहीं देते। इसलिए दण्डकारण्यवासी राक्षसों से पीड़ित हमारी आप भाई के साथ रक्षा कीजिए; वन में आप ही हमारे स्वामी हैं।’ फिर राम सीता को सम्बोधित करते हैं — ‘जनकनन्दिनी, यह वचन सुनकर मैंने दण्डकारण्य में ऋषियों की पूर्ण रक्षा का वचन दे दिया है। और वचन देकर, जीते जी मैं मुनियों से की गई प्रतिज्ञा को अन्यथा नहीं कर सकूँगा।’ ऋषियों के वचन में यह विशेषता है — वे स्वयं शाप देने में समर्थ हैं, फिर भी तप की रक्षा के लिए शाप नहीं देते; इसलिए उनकी यह याचना दुर्बलता से नहीं, बल्कि तपोनिष्ठा का ही फल है। इससे राम का कर्तव्य दुगुना दृढ़ हो जाता है — जो वे स्वयं कर सकते थे, उसे उन्होंने तप की रक्षा के लिए छोड़ दिया; इसलिए वह कर्म क्षत्रिय के लिए ही शेष रह जाता है। और ‘संश्रुतम्’ (सुना/वचन दिया) शब्द दो बार प्रयुक्त हुआ है — सुनना और प्रतिज्ञा करना एक साथ बँधे हैं।
The sages had gone on: ‘When the hour of oblation comes and on the holy days, sinless one, these flesh-eating rākṣasas, so hard to withstand, attack us. For us ascetics, attacked by rākṣasas and looking for some recourse, you are the highest recourse. We could certainly kill the night-rangers by the power of our austerity, but we do not wish to break the austerity we have gathered over so long; for austerity has many obstacles and is always hard to practise, Rāghava. For that very reason, even while the rākṣasas devour us, we do not pronounce a curse on them. So protect us, you and your brother, tormented as we are by the demons of the Daṇḍaka forest; for in this forest you are our protector.’ Then Rāma turned to Sītā: ‘And hearing those words, daughter of Janaka, I promised to protect the sages of the Daṇḍaka forest completely. Having promised it, I cannot, while I live, go back on my word to the sages.’ What is special in the sages' words is that they themselves had the power to curse, yet refrained in order to preserve their austerity; so their plea came not from weakness but from their very devotion to austerity. That makes Rāma's duty doubly firm: what they could have done themselves they had given up for the sake of austerity, and so the task fell to the warrior alone. Hearing their plea and making his promise are bound together in one.
४सत्यनिष्ठा, सीतायाः प्रशंसा, तपोवनगमनं च
१८मुनीनामन्यथा कर्तुं सत्यमिष्टं हि मे सदा।
अप्यहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम्॥“for truth has always been dear to me. I would give up my life, Sītā, or give up you and Lakṣmaṇa along with you,
१९न तु प्रतिज्ञा संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः।
तदवश्यं मया कार्यमृषीणां परिपालनम्॥“but not a pledge once undertaken, and least of all one given to brāhmaṇas. Therefore the protection of the sages must without fail be accomplished by me.
२०अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय कथं पुनः।
मम स्नेहाच्च सौहार्दादिदमुक्तं त्वया वचः॥“Even unasked, Vaidehī, it was to be done; how much more now that I have given my word? Out of love for me and out of goodwill you have spoken these words to me;
२१परितुष्टोऽस्म्यहं सीते न ह्यनिष्टोऽनुशास्यते।
सदृशं चानुरूपं च कुलस्य तव शोभने।
सधर्मचारिणी मे त्वं प्राणेभ्योऽपि गरीयसी॥“I am well pleased, Sītā, for no one gives counsel to one who is not dear to him. What you have said is fitting and worthy of your family, lovely one. You share my dharma with me, and you are dearer to me than my own life.”
२२इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा सीतां प्रियां मैथिलराजपुत्रीम्।
रामो धनुष्मान्सह लक्ष्मणेन जगाम रम्याणि तपोवनानि॥Having spoken these words to Sītā, his beloved, the daughter of the king of Mithilā, the great-souled Rāma, bow in hand, went with Lakṣmaṇa to the delightful groves of austerity.
‘सत्य मुझे सदा प्रिय है’ — यह कहकर राम अत्यन्त दृढ़ वचन बोलते हैं — ‘सीते, मैं प्राण छोड़ सकता हूँ, या लक्ष्मण सहित तुम्हें भी त्याग सकता हूँ, किन्तु प्रतिज्ञा, विशेषकर ब्राह्मणों को वचन देकर की गई प्रतिज्ञा, नहीं छोड़ सकता। इसलिए ऋषियों की रक्षा मुझे अवश्य करनी है। वैदेही, बिना कहे भी यह करना चाहिए था; प्रतिज्ञा कर लेने पर तो कहना ही क्या?’ फिर वे स्वर कोमल कर लेते हैं — ‘सीते, तुमने मेरे प्रति स्नेह और सौहार्द के कारण यह वचन कहा है; इससे मैं बहुत सन्तुष्ट हूँ; जो अप्रिय होता है, उसे कोई हित का उपदेश नहीं देता। हे शोभने, तुम्हारा यह वचन तुम्हारे कुल के अनुरूप और योग्य है; तुम मेरी सहधर्मचारिणी हो, प्राणों से भी अधिक प्रिय हो।’ ऐसा वचन कहकर धनुषधारी महात्मा राम अपनी प्रिया मैथिलराज की पुत्री सीता और लक्ष्मण को साथ लेकर रमणीय तपोवनों की ओर गए। ‘न ह्यनिष्टोऽनुशास्यते’ (अप्रिय को कोई उपदेश नहीं देता) यह वचन सुभाषित-जैसा है — जो अप्रिय है, उसे कोई हित का उपदेश नहीं देता; इसलिए तुम्हारा उपदेश ही तुम्हारे स्नेह का प्रमाण है — इस प्रकार राम सीता को मनाते हैं। अन्तिम श्लोक उपजाति छन्द में बँधा है; उसमें ‘रमणीयानि तपोवनानि जगाम’ (रमणीय तपोवनों को गए) शब्दों से कवि सूचित करते हैं कि विवाद शान्त हो गया, और पति-पत्नी फिर एकचित्त होकर आगे चल पड़े।
‘Truth has always been dear to me,’ Rāma said, and then spoke words of utmost firmness: ‘I would give up my life, Sītā, or give up you and Lakṣmaṇa with you, but never a promise once made, least of all one made to brāhmaṇas. So I must protect the sages without fail. Even unasked, Vaidehī, it was my duty; how much more now that I have given my word?’ Then he softened his tone: ‘You have said this to me out of love and goodwill, and I am well pleased, Sītā, for no one gives counsel to someone who is not dear to him. What you have said is fitting and worthy of your family, lovely one. You share my dharma with me, and you are dearer to me than my own life.’ His saying that no one counsels one who is not dear is like a proverb: that she had counselled him was itself proof of her love, and so he consoled her. Having said this, the great-souled Rāma, bow in hand, went with his beloved Sītā, the daughter of the king of Mithilā, and with Lakṣmaṇa to the delightful groves of austerity. With those words the poet suggests that the dispute was over and that husband and wife, of one mind again, went on their way together.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- वि + आहृत → व्याहृत — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + आ + हृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे ‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + अपदिशन्ती → व्यपदिशन्ती — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + अप + दिश्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तस्य स्त्रीलिङ्गम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘व्यपदिशन्ती’ (शतृप्रत्ययान्तस्य स्त्रीलिङ्गम्)
- सन्धिः
- आर्त + शब्द → आर्तशब्द — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आर्तानां शब्दः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + शित → संशित — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- संशितं व्रतं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मुनयः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शरण + यत् → शरण्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — यत्प्रत्ययान्तं तद्धितरूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मां’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- फल + अशन → फलाशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मूलानि च फलानि च अशनं येषां ते — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- क्रूर + कर्मन् → क्रूरकर्मन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रूरं कर्म येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्; प्रातिपदिकं ‘क्रूरकर्मन्’ (‘राक्षसैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मांस + उपजीविन् → मांसोपजीविन् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- नराणां मांसेन उपजीवन्ति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्; प्रातिपदिकं ‘नरमांसोपजीविन्’
- सन्धिः
- अभि + अव + पद्य → अभ्यवपद्य — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + अव + पद्’ धातोः लोट्प्रयोगः (मूले ‘अभ्यवपद्येति’ इति ‘इति’ शब्देन सह सन्धौ)
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- द्विज + सत्तम → द्विजसत्तम — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- द्विजेषु सत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः (राजदन्तादित्वात् परनिपातः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- श्रु + सन् → शुश्रूषा — धातोः सन्नन्तात् अप्रत्ययः, अभ्यासे ह्रस्वः
- समासः
- वचनस्य शुश्रूषा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ह्रीः एषा’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफादेशे ‘ह्रीरेषा’
- समासः
- समासः नास्ति — ईकारान्तं स्त्रीलिङ्गं नाम
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- उप + स्था + यत् → उपस्थेय — यत्प्रत्यये आकारस्य एकारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — कृत्यप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘विप्रैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + नि + धि → संनिधि — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- द्विजानां संनिधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘द्विजसंनिधि’
- सन्धिः
- काम + रूपिन् → कामरूपिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामतः रूपं येषाम् अस्ति ते — बहुव्रीहिगर्भः इनन्तः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्; प्रातिपदिकं ‘कामरूपिन्’
- सन्धिः
- ‘अर्द्’ धातोः क्तप्रत्यये इडागमः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पर्वन् + काल → पर्वकाल — नकारलोपः
- समासः
- पर्वणः कालः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पिशित + अशन → पिशिताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पिशितम् अशनं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘मृग्’ धातोः शानच्प्रत्यये सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- चिर + अर्जित → चिरार्जित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- चिरेण अर्जितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- बहु + विघ्न → बहुविघ्न — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बहवः विघ्नाः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘तपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘अर्द्’ धातोः कर्मणि शानच्प्रत्यये यक्प्रत्ययः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — कर्मणि शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- त्वद् + नाथ → त्वन्नाथ — अनुनासिकसन्धिः (द् + न् = न् + न्)
- समासः
- त्वं नाथः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- कृत्स्न + ष्यञ् → कार्त्स्न्य — वृद्धिः (ऋ → आर्)
- समासः
- समासः नास्ति — भावार्थे ष्यञ्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- प्रति + श्रव → प्रतिश्रव — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति + श्रु’ धातोः अप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- स + लक्ष्मणा → सलक्ष्मणा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लक्ष्मणेन सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः (सहार्थे सः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘त्वाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अनु + शास् → अनुशास्, कर्मणि लटि यक् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — कर्मणि प्रयोगे लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- स + धर्म → सधर्म; ततः चारिणी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समानं धर्मं चरति इति — उपपदसमासः (‘समान’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मिथिला + अण् → मैथिल — वृद्धिः; ततः राजपुत्री — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मैथिलः राजा, तस्य पुत्री — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्