॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्ड · सर्ग 9

अरण्यकाण्ड — सर्ग 9

सीता का धर्मोपदेश

काम से उत्पन्न तीन व्यसनों का निरूपण, खड्ग की धरोहर से पतित तपस्वी का आख्यान, अहिंसा-धर्म के लिए सीता का अनुरोध

अस्मिन् सर्गे सुतीक्ष्णाश्रमात् प्रस्थितं रामं सीता स्नेहेन हृद्यया वाचा सम्बोधयति। महान् धर्मः सूक्ष्मेण विधिना लभ्यते, कामजव्यसनात् निवृत्तेन च रक्ष्यते इति उपक्रम्य सा त्रीणि कामजानि व्यसनानि गणयति — मिथ्यावचनम्, परदाराभिगमनम्, वैरं विना रौद्रता च। आद्ये द्वे रामे कदापि न आस्ताम् इति स्तुत्वा सा तृतीयं व्यसनम् उपन्यस्यति — दण्डकारण्ये ऋषिरक्षणार्थं कृता राक्षसवधप्रतिज्ञा। स्वशङ्कां प्रकटयन्ती सा वदति — यथा अग्नेः समीपस्थम् इन्धनं तस्य तेजः वर्धयति, तथा क्षत्रियस्य समीपस्थं धनुः तं प्रति हिंसां प्रबोधयति। तदुपष्टम्भाय सा पुरातनम् आख्यानं कथयति — इन्द्रेण न्यासरूपेण दत्तं खड्गं नित्यं वहन् एकः सत्यवादी तपस्वी क्रमेण रौद्रबुद्धिः भूत्वा नरकं गतः। ततः सा सविनयं स्मारयति — वनेषु क्षत्रियस्य धनुषा एकम् एव कार्यम्, आर्तानाम् अभिरक्षणम्; अपराधं विना हननं लोकः न मन्येत। अन्ते धर्मस्य माहात्म्यं कीर्तयित्वा, स्वं वचनं स्त्रीचापलम् इति निर्दिश्य, सा अनुजेन सह विचार्य यत् रोचते तत् कर्तुं पतिं प्रार्थयते।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१प्रस्थाने सीतायाः स्नेहवचनम् — कामजानि त्रीणि व्यसनानि

१सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम्।
हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत्॥
Given leave by Sutīkṣṇa, as the delight of the Raghus set out, Sītā spoke thus to her husband in a pleasing and affectionate voice.

२अधर्मं तु सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान्।
निवृत्तेन च शक्योऽयं व्यसनात्कामजादिह॥
“This great dharma is attained only by a very subtle discipline, and here it can be kept only by one who has turned back from the vice that is born of desire.

३त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत।
मिथ्यावाक्यं तु परमं तस्माद्गुरुतरावुभौ॥
“Only three vices born of desire occur in this world. Falsehood is the foremost of them; heavier than it, however, are the other two —

४परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता।
मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव॥
“the approaching of another man's wife, and cruelty without any enmity. Falsehood, Rāghava, has never been yours, nor ever will be.

५कुतोऽभिलषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम्।
तव नास्ति मनुष्येन्द्र न चाभूत्ते कदाचन॥
“How could there be in you any longing for the wives of others, a thing that destroys dharma? It is not in you, lord of men, nor was it ever.

६मनस्यपि तथा राम न चैतद्विद्यते क्वचित्।
स्वदारनिरतश्चैव नित्यमेव नृपात्मज॥
“Nor, Rāma, does such a thing exist even in your mind, anywhere at all. You have always been devoted to your own wife, prince.

७धर्मिष्ठः सत्यसंधश्च पितुर्निर्देशकारकः।
त्वयि धर्मश्च सत्यं च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्॥
“You are most righteous, true to your word, a doer of your father's bidding. In you are dharma and truth; in you everything rests.

पिछले सर्ग में सुतीक्ष्ण ने राम को दण्डकारण्य का आश्रम-मण्डल देखने की अनुमति दी थी। इस सर्ग में, उनकी अनुमति पाकर चले रघुनन्दन जब आगे बढ़ने लगे, तब सीता ने मनोहर और स्नेह-भरी वाणी से पति से यह कहा। उनका वचन आक्षेप नहीं, बल्कि पत्नी की स्नेह से उपजी आशंका है। वे आरम्भ करती हैं — ‘महान् धर्म अत्यन्त सूक्ष्म विधि से प्राप्त होता है; काम से उत्पन्न व्यसन से निवृत्त पुरुष ही इस संसार में उसकी रक्षा कर सकता है।’ काम से उत्पन्न व्यसन तीन ही होते हैं — झूठ बोलना, परस्त्री-गमन, और बिना वैर के क्रूरता। उनमें झूठ बोलना सबसे बड़ा दोष है, यह लोक में प्रसिद्ध है, किन्तु वे संकेत करती हैं कि बाकी दो उससे भी भारी हैं। फिर वे पहले दो के विषय में पति की निर्दोषता स्पष्ट कहती हैं — ‘राघव, झूठ आपने न कभी बोला, न कभी बोलेंगे। हे मनुष्यों के स्वामी, धर्म का नाश करने वाली परस्त्री की अभिलाषा आपमें नहीं है, न कभी थी; मन में भी वह कहीं नहीं है। आप तो सदा अपनी पत्नी में अनुरक्त, अत्यन्त धर्मिष्ठ, सत्यप्रतिज्ञ और पिता की आज्ञा का पालन करने वाले हैं। आपमें धर्म, आपमें सत्य, आपमें ही सब कुछ प्रतिष्ठित है।’ इस प्रकार यह दिखाकर कि पहले दो व्यसन पति के स्वभाव से ही दूर हैं, वे तीसरे के विषय में कहना आरम्भ करती हैं। इससे उनका वचन-कौशल प्रकट होता है — स्तुति के साथ विनय ही उनका उपाय है, निन्दा नहीं। यहाँ ‘हृद्यया स्निग्धया’ (मनोहर और स्नेह-भरी) इन दो विशेषणों से कवि सीता की वाणी के दो गुण सूचित करते हैं — वह मनोहर है और स्नेह से आर्द्र है; इसलिए उनका उपदेश पति के कानों को कटु नहीं लगता। और ‘कामजानि’ (काम से उत्पन्न) शब्द से वे स्पष्ट करती हैं कि दोषों का मूल काम ही है, केवल क्रिया नहीं।

In the previous sarga Sutīkṣṇa gave Rāma leave to go and see the hermitages of the Daṇḍaka forest. Now, as the delight of the Raghus set out with that leave and began to go forward, Sītā spoke to her husband in a voice both pleasing and affectionate. Her words were not a reproach but the anxious love of a wife, and the poet's two epithets for her voice — pleasing and affectionate — ensure that her counsel would not grate on her husband's ears. She began: ‘The great dharma is attained only by a very subtle discipline, and here it can be kept only by one who has turned away from the vices born of desire. There are just three vices born of desire in this world: falsehood; approaching another man's wife; and cruelty where there is no enmity. Falsehood is reckoned the worst of them, yet the other two are heavier still.’ By calling them born of desire she makes clear that the root of these faults is desire itself, not merely the act. Then she said plainly that her husband was free of the first two: ‘Falsehood has never been yours, Rāghava, and never will be. How could you have any longing for another man's wife, a thing that destroys dharma? You do not have it, lord of men, and never did; it is nowhere even in your mind. You have always been devoted to your own wife; you are most righteous, true to your word and obedient to your father. In you dharma and truth are established; in you everything rests.’ Having shown that the first two vices were ruled out by her husband's very nature, she prepared to speak of the third. Here her skill with words shows itself: her way is praise and humility, not censure.

त्रुटि बताएँ

२तृतीयं व्यसनम् — निर्वैरा हिंसा, राक्षसवधप्रतिज्ञा च

८तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं वोढुं जितेन्द्रियैः।
तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन॥
“All this can be borne by those who have conquered their senses, mighty-armed one, and I know that your senses are under your control, you of auspicious aspect.

९तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम्।
निर्वैरं क्रियते मोहात्तच्च ते समुपस्थितम्॥
“But the third — this cruel harming of the lives of others, which is done out of delusion even where there is no enmity — that is now before you.

१०प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम्।
ऋषीणां रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम्॥
“For you have vowed, hero, to kill rākṣasas in battle for the sake of protecting the sages who dwell in the Daṇḍaka forest.

११एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम्।
प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः॥
“It is for that very reason that you have set out with your brother, bow and arrows in hand, for the forest famed by the name of Daṇḍaka.

‘यह सब जितेन्द्रिय पुरुष ही निभा सकते हैं; और हे शुभदर्शन, मैं जानती हूँ कि आपकी इन्द्रियाँ आपके वश में हैं’ — इस प्रकार सीता फिर पति के संयम की प्रशंसा करती हैं। फिर वे तीसरा व्यसन सामने रखती हैं — दूसरों के प्राणों की हिंसा का रौद्र कर्म, जो मोहवश बिना वैर के भी किया जाता है; वही अब आपके सामने उपस्थित है। क्योंकि आपने दण्डकारण्य में रहने वाले ऋषियों की रक्षा के लिए युद्ध में राक्षसों के वध की प्रतिज्ञा की है। इसी कारण आप भाई के साथ धनुष-बाण धारण करके ‘दण्डक’ नाम से विख्यात वन की ओर चल पड़े हैं। यहाँ वे न प्रतिज्ञा की निन्दा करती हैं, न पति के पराक्रम पर शंका करती हैं; केवल यही पूछती हैं कि बिना वैर के वध कैसे उचित है। यही उनके सम्पूर्ण उपदेश के मूल में स्थित जिज्ञासा है। ‘एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम्’ (इसी कारण वह वन दण्डक नाम से विख्यात है) इस वचन से वे वन के नाम की भी संगति दिखाती हैं — जहाँ दण्ड चलता है, वह दण्डक है; इसलिए उसमें प्रविष्ट क्षत्रिय के हाथ का धनुष स्वयं ही कर्म माँगता है, यह ध्वनि है।

‘All this can be borne only by those who have mastered their senses, and I know that your senses are under your control, you of auspicious face,’ Sītā said, praising his self-restraint again. Then she raised the third vice: ‘But the third — the cruel taking of others' lives, done out of delusion even where there is no enmity — is now before you. For you have vowed, hero, to kill rākṣasas in battle to protect the sages who live in the Daṇḍaka forest, and it is for that reason that you have set out with your brother, bow and arrows in hand, for the forest known as Daṇḍaka.’ She did not condemn the vow or doubt her husband's valour; she asked only how killing could be right where there was no enmity, and this question is the root of all her counsel. In mentioning that the forest is known as Daṇḍaka she even hints at the meaning of its name: where the rod of punishment is at work, that is Daṇḍaka, and so the bow in the hand of a warrior who enters it seems of itself to demand employment.

त्रुटि बताएँ

३सीतायाः चिन्ता — शस्त्रसामीप्यस्य दोषदर्शनम्

१२ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः।
त्वद्वृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निःश्रेयसं हितम्॥
“Seeing you set out so, my mind is troubled with anxiety; brooding upon your conduct, I would wish for you nothing but the highest good.

१३न हि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान्प्रति।
कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयतां मम॥
“Your going to the Daṇḍakas does not please me, hero. I shall tell you the reason; hear me as I speak it.

१४त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः।
दृष्ट्वा वनचरान्सर्वान्कच्चित्कुर्याः शरव्ययम्॥
“You have gone to the forest with your brother, bow and arrow in hand, and I fear that on seeing all the creatures of the forest you may spend your arrows upon them.

१५क्षत्रियाणामिह धनुर्हुताशस्येन्धनानि च।
समीपतः स्थितं तेजोबलमुच्छ्रयते भृशम्॥
“For warriors a bow is like fuel set beside a fire: standing near, it makes their strength and their fiery spirit blaze up greatly.

‘आपको इस प्रकार प्रस्थान करते देखकर मेरा मन चिन्ता से व्याकुल हो गया है; आपके आचरण के विषय में सोचते हुए मुझे यही लगता है कि आपका परम कल्याण ही हितकर हो’ — इस प्रकार वे अपनी आशंका का मूल निवेदन करती हैं। ‘हे वीर, दण्डकवन की ओर आपका जाना मुझे अच्छा नहीं लगता; उसका कारण बताती हूँ, मेरी बात सुनिए। आप हाथ में धनुष-बाण लेकर भाई के साथ वन में आए हैं; वहाँ सब वनचरों को देखकर कहीं आप अकारण ही बाण न चला दें, यह मेरा भय है।’ फिर वे एक लौकिक उपमा देती हैं — जैसे अग्नि के पास रखा ईंधन उसके तेज और बल को उद्दीप्त कर देता है, वैसे ही क्षत्रियों के पास रखा धनुष उनके बल और प्रताप को बहुत बढ़ा देता है। शस्त्र का सान्निध्य ही चित्त में विकार उत्पन्न करता है — यह उपमा आगे आने वाले आख्यान का बीज है। हिन्दी भाष्य यहाँ ‘वनचरान्’ (वनचरों को) शब्द को राक्षसों के अर्थ में ही ग्रहण करता है; किन्तु सीता सामान्य रूप से सभी वनवासियों को याद करती हैं, क्योंकि उनका भय किसी विशेष पर नहीं, बल्कि शस्त्र के स्वभाव पर ही टिका है।

‘Seeing you set out like this, my mind is filled with anxiety; thinking over your conduct, all I want is your highest good,’ she said, revealing the source of her fear. ‘Your going to the Daṇḍakas does not please me, hero. Listen while I tell you why. You have come to the forest with your brother, bow and arrow in hand, and I fear that on seeing the creatures of the forest you may spend your arrows on them without cause.’ Then she offered a homely comparison: as fuel placed beside a fire feeds its blaze, so a bow close at hand makes a warrior's strength and fiery spirit flare up. The very nearness of a weapon breeds a change in the mind — and this image is the seed of the story she is about to tell. By the creatures of the forest Sītā means all who live there, not rākṣasas alone, for her fear lay not in any particular foe but in the very nature of weapons.

त्रुटि बताएँ

४खड्गन्यासेन भ्रष्टस्य तपस्विनः आख्यानम्

१६पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवाञ्छुचिः।
कस्मिंश्चिदभवत्पुण्ये वने रतमृगद्विजे॥
“Long ago, mighty-armed one, in a certain holy wood where deer and birds took their pleasure, there lived an ascetic who was truthful and pure.

१७तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः।
खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भटरूपधृक्॥
“To make an obstacle to that very austerity, Indra, the husband of Śacī, came to the hermitage in the guise of a soldier, a sword in his hand.

१८तस्मिंस्तदाश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः।
स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः॥
“He left an excellent sword there in the hermitage, and gave it in trust to the sage who was established in his holy austerity.

१९स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः।
वने तु विचरत्येव रक्षन्प्रत्ययमात्मनः॥
“Having received that weapon, the sage became intent on guarding what was entrusted to him, and roamed the forest keeping faith with himself.

२०यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च।
न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः॥
“Wherever he went to gather roots and fruits, he never went without that sword, so intent was he on guarding the trust.

२१नित्यं शस्त्रं परिवहन्क्रमेण स तपोधनः।
चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम्॥
“Carrying the weapon always, that man whose wealth was austerity by degrees abandoned his resolve in penance and made his own mind cruel.

२२ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्षितः।
तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः॥
“Then, given over to cruel deeds, heedless and dragged down by unrighteousness, that sage went to hell through the mere company of that weapon.

२३एवमेतत्पुरावृत्तं शस्त्रसंयोगकारणम्।
अग्निसंयोगवद्धेतुः शस्त्रसंयोग उच्यते॥
“So it happened long ago, and contact with a weapon was the cause. Contact with a weapon is said to work as contact with fire does.

फिर वे अपने मत को पुष्ट करने के लिए एक प्राचीन आख्यान सुनाती हैं। कहते हैं, पहले किसी पुण्य वन में, जहाँ मृग और पक्षी निर्भय होकर रमण करते थे, एक सत्यवादी, पवित्र तपस्वी रहते थे। उनके तप में विघ्न डालने के लिए शचीपति इन्द्र योद्धा का रूप धरकर, हाथ में तलवार लेकर उस आश्रम में आए। उन्होंने वह उत्तम तलवार उस आश्रम में रखकर, पवित्र तप में लगे उन मुनि को धरोहर के रूप में सौंप दी। मुनि वह शस्त्र पाकर धरोहर की रक्षा में तत्पर होकर, अपनी विश्वसनीयता बचाए रखने के लिए उसे साथ लेकर ही वन में विचरने लगे। मूल और फल लेने के लिए वे जहाँ-जहाँ जाते, वहाँ भी उस तलवार के बिना नहीं जाते। इस प्रकार नित्य शस्त्र ढोते हुए उन तपोधन ने धीरे-धीरे तप का निश्चय छोड़कर अपनी बुद्धि को रौद्र बना लिया। फिर रौद्र कर्मों में रमने वाले, प्रमादी, अधर्म से खिंचे हुए वे मुनि उस शस्त्र के साथ रहने के कारण ही अन्त में नरक को गए। ‘इस प्रकार पहले यह घटना घटी थी — यह शस्त्र के संयोग का फल है; जैसे अग्नि का संयोग ईंधन के जलने का कारण है, वैसे ही शस्त्र का संयोग भी धारण करने वाले के हृदय में विकार का कारण कहा जाता है’ — यह कहकर वे उपसंहार करती हैं। यहाँ कथा का तात्पर्य है — शस्त्र स्वयं दुष्ट नहीं, बल्कि उसका निरन्तर सान्निध्य धीरे-धीरे बुद्धि को बदल देता है। आख्यान का विन्यास भी विचारणीय है — इन्द्र स्वयं न लड़ते हैं, न मुनि को शाप देते हैं; केवल तलवार रखकर चले जाते हैं। धरोहर की रक्षा तो धर्म ही है; इसलिए मुनि धर्म का ही आचरण करते हुए धीरे-धीरे पतित हुए, यही यहाँ करुणा है। ‘न विना याति तं खड्गम्’ (उस तलवार के बिना नहीं जाते) शब्दों से कवि उनकी निष्ठा दिखाते हैं, और वही निष्ठा उनके पतन का कारण बनी। ‘चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिम्’ (अपनी बुद्धि को रौद्र बना लिया) वाक्य में कर्ता मुनि ही हैं, शस्त्र नहीं; फिर भी सीता स्थापित करती हैं कि निमित्त शस्त्र के साथ रहना ही है।

To support her view she then told an old story. Long ago, in a holy wood where deer and birds lived happily without fear, there dwelt an ascetic who was truthful and pure. To put an obstacle in the way of his austerity, Indra, the husband of Śacī, came to the hermitage disguised as a soldier, sword in hand. He left a fine sword in the hermitage, entrusting it for safekeeping to the sage, who was established in holy austerity. Having received the weapon, the sage became intent on guarding the trust, and to keep faith he carried it with him as he roamed the forest; wherever he went to gather roots and fruits, he never went without that sword. Carrying the weapon always, the ascetic little by little abandoned his resolve to practise austerity and made his mind cruel. Then, delighting in cruel deeds, heedless and dragged down by unrighteousness, the sage went at last to hell, through nothing but the company of that weapon. ‘So it happened long ago,’ she concluded, ‘and contact with a weapon was the cause. As contact with fire makes fuel burn, so contact with a weapon, it is said, changes the heart of the one who bears it.’ The point of the story is that the weapon is not evil in itself, but its constant presence slowly transforms the mind. Its design, too, deserves thought: Indra does not fight or curse the sage; he merely leaves the sword and goes. To guard a trust is itself dharma, so the pathos lies in the sage's falling step by step while doing his duty — the very faithfulness shown in never going without the sword became the cause of his fall. The mind he made cruel was his own doing, not the weapon's; yet Sītā holds that living with the weapon was the occasion.

त्रुटि बताएँ

५स्मारणं न शिक्षा — क्षत्रियधर्मस्य मर्यादा

२४स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां तु शिक्षये।
न कथंचन सा कार्या गृहीतधनुषा त्वया॥
“Out of affection and out of great regard I remind you, and I also offer this counsel: once you have taken up the bow you must in no way form that intention —

२५बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान्दण्डकाश्रितान्।
अपराधं विना हन्तुं लोको वीर न मंस्यते॥
“the intention of killing, without enmity, the rākṣasas who dwell in the Daṇḍakas. The world, hero, will not think well of killing where there has been no offence.

२६क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम्।
धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम्॥
“For heroic warriors of disciplined spirit living in the forests, the bow has just this much use — the protection of those in distress.

२७क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च।
व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम्॥
“What has a weapon to do with a forest, or the warrior's calling with austerity? For us these are at odds; let the dharma of this place be honoured.

२८कदर्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात्।
पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि॥
“From the mere handling of weapons the mind grows sullied like a miser's. When you have returned to Ayodhyā you will practise the warrior's dharma.

२९अक्षया तु भवेत्प्रीतिः श्वश्रूश्वशुरयोर्मम।
यदि राज्यं हि संन्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः॥
“My husband's mother and my husband's father would have unfailing joy if you were to renounce the kingdom and live devoted as a sage.

‘स्नेह और अत्यन्त आदर के कारण मैं आपको स्मरण करा रही हूँ, शिक्षा नहीं दे रही’ — वे विनयपूर्वक कहती हैं; गुरु की तरह उपदेश देना वे नहीं चाहतीं, केवल भूली हुई बात याद दिलाना चाहती हैं। ‘धनुष धारण किए हुए आपको किसी प्रकार भी ऐसी बुद्धि नहीं करनी चाहिए, जिससे दण्डकवन में रहने वाले राक्षस बिना वैर के मारे जाएँ; हे वीर, बिना अपराध के वध को लोक उचित नहीं मानेगा। वनों में रहने वाले, संयमी क्षत्रिय वीरों के लिए धनुष का इतना ही काम है — पीड़ितों की रक्षा, निरपराधों का वध नहीं। कहाँ शस्त्र और कहाँ वन, कहाँ क्षात्र-धर्म और कहाँ तप? ये परस्पर विरोधी हैं, यह हमने देखा है; अब तो हमने तपोवन-प्रदेश का आश्रय लिया है, इसलिए यहाँ के देश-धर्म का ही आदर कीजिए। केवल शस्त्र-सेवन से बुद्धि कृपण की बुद्धि की तरह कलुषित हो जाती है; फिर अयोध्या लौटकर आप इच्छानुसार क्षात्र-धर्म का पालन कीजिएगा। और यदि आप राज्य त्यागकर मुनिवृत्ति में ही रत हो जाएँ, तो मेरे सास-ससुर को अक्षय प्रसन्नता होगी।’ ‘स्मारये, न तु शिक्षये’ (स्मरण कराती हूँ, शिक्षा नहीं देती) — यह भाव यहाँ विशेष रूप से याद रखने योग्य है; पत्नी पति पर शासन नहीं करती, केवल स्मरण कराती है। ‘देशधर्मः पूज्यताम्’ (देश-धर्म का आदर कीजिए) इस वचन में वे कोई नया सिद्धान्त स्थापित नहीं करतीं, बल्कि स्थान और काल के अनुरूप धर्म का ही उपदेश देती हैं — नगर में क्षात्र-धर्म, तपोवन में अहिंसा। और ‘पुनर्गत्वा त्वयोध्यायाम्’ (फिर अयोध्या लौटकर) शब्दों से वे क्षात्र-धर्म का सदा के लिए निषेध नहीं करतीं; केवल उसका काल और देश नियमित करती हैं।

‘Out of love and deep regard I am reminding you, not instructing you,’ she said humbly; she had no wish to lecture him like a teacher, only to remind him of what he might have forgotten — a wife does not rule her husband, she reminds him. ‘Now that you have taken up the bow, you must on no account form the intention of killing, without enmity, the rākṣasas who live in the Daṇḍaka forest; the world, hero, will not approve of killing where there has been no offence. For heroic warriors of disciplined mind living in the forest, the bow has this use only: to protect those in distress, not to slay the blameless. What has a weapon to do with a forest, or a warrior's calling with austerity? These are at odds with one another; and now that we have come to a place of austerity, let the dharma of the place be honoured. Merely handling weapons makes the mind foul, like a miser's. When you go back to Ayodhyā you may follow the warrior's dharma as you please. And if you gave up the kingdom and devoted yourself to the life of a sage, my husband's mother and father would have unending joy.’ In saying that the dharma of the place must be honoured, she was not laying down a new doctrine but teaching the dharma that suits the place and the time — the warrior's way in the city, non-violence in the grove of austerity. And by saying he might follow the warrior's dharma on his return to Ayodhyā, she did not forbid it forever, but only fixed its proper time and place.

त्रुटि बताएँ

६धर्ममाहात्म्यम्, स्त्रीचापलक्षमायाचनं च

३०धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम्।
धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत्॥
“From dharma comes wealth, from dharma comes happiness; through dharma one gains everything. This world has dharma for its very essence.

३१आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः।
प्राप्यते निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभते सुखम्॥
“Dharma is won by the skilful, who wear themselves down with one observance after another, taking pains; happiness is not won out of ease.

३२नित्यं शुचिमतिः सौम्य चर धर्मं तपोवने।
सर्वं तु विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यामपि तत्त्वतः॥
“Always pure in mind, gentle one, practise dharma in this grove of austerity. Even the three worlds are known to you as they truly are.

३३स्त्रीचापलादेतदुपाहृतं मे धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः।
विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन यद्रोचते तत्कुरु माचिरेण॥
“It is out of a woman's fickleness that I have offered this to you; who indeed is fit to instruct you in dharma? Weigh it with your own judgement together with your brother, and do at once whatever pleases you.”

अन्त में वे धर्म की महिमा गाती हैं — ‘धर्म से अर्थ उत्पन्न होता है, धर्म से सुख उत्पन्न होता है, और धर्म से ही सब कुछ प्राप्त होता है; यह जगत् धर्म ही का सार है। चतुर लोग उन-उन नियमों से प्रयत्नपूर्वक अपने को कृश करके धर्म प्राप्त करते हैं; सुख के साधनों से सुख का कारण धर्म नहीं मिलता। हे सौम्य, सदा पवित्र बुद्धि रखकर तपोवन में धर्म का आचरण कीजिए; तीनों लोक भी आपको तत्त्वतः विदित ही हैं।’ और उपजाति छन्द में रचे अन्तिम श्लोक में वे अपने वचन को स्त्री-सुलभ चपलता ही बताती हैं — ‘आपको धर्म बताने में कौन समर्थ है? छोटे भाई के साथ अपनी बुद्धि से विचार करके जो आपको अच्छा लगे, वह शीघ्र कीजिए।’ इस प्रकार वे उपदेश को आग्रह के साथ समाप्त नहीं करतीं, बल्कि निर्णय पति के विवेक पर ही छोड़ देती हैं। ‘न सुखाल्लभते सुखम्’ (सुख से सुख नहीं मिलता) इस अर्धश्लोक से वे तप का रहस्य संक्षेप में कह देती हैं — सुख के साधनों से परम सुख नहीं मिलता; नियमों से अपने को कृश करके ही वह प्राप्त होता है।

Finally she sang the greatness of dharma: ‘From dharma comes wealth, from dharma comes happiness, and through dharma one gains everything; dharma is the very essence of this world. The skilful win dharma by wearing themselves down with one observance after another, taking great pains; happiness is not won through ease. Always pure in mind, gentle one, practise dharma in this grove of austerity. You already know the three worlds as they truly are.’ In that one line, that happiness is not won through ease, she sums up the secret of austerity: the highest happiness is gained not by means of comfort but only by disciplining oneself through observances. And in the last verse she calls her own words a woman's fickleness: ‘Who is fit to instruct you in dharma? Weigh it with your own judgement together with your brother, and do at once whatever seems right to you.’ So she did not end her counsel by insisting, but left the decision to her husband's discernment.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३४ पदानि
अभ्यनुज्ञात ९.१ अनुज्ञां प्राप्तः, विसर्जितः
सन्धिः
अभि + अनु + ज्ञात → अभ्यनुज्ञात — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि’ ‘अनु’ इति उपसर्गद्वयपूर्वकात् ‘ज्ञा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रघुनन्दनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हृद्य ९.१ मनोहरः, हृदयग्राही
सन्धिः
हृदय + यत् → हृद्य — ‘हृदय’ इत्यस्य ‘हृद्’ इति आदेशः, ततः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं पदम् (हृदयाय हितम् इति हृद्यम्)
विभक्तिः
मूले स्त्रीलिङ्गे तृतीया एकवचनम् — ‘हृद्यया’ (‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुसूक्ष्म ९.२ अतिसूक्ष्मः, दुर्ज्ञेयः
सन्धिः
सु + सूक्ष्म → सुसूक्ष्म — सन्धिकार्यं नास्ति, उकारानन्तरं सकारः
समासः
सु (प्रशस्तम्) इति अव्ययपूर्वपदः प्रादिसमासः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘विधिना’ इत्यस्य विशेषणम्)
कामज ९.३ कामात् उत्पन्नम्
सन्धिः
काम + ज → कामज — सवर्णदीर्घः न, अकारे जकारः परः, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कामात् जायते इति कामजम् — पञ्चमीतत्पुरुषः (उपपदसमासः)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (नपुंसकलिङ्गे ‘व्यसनानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
गुरुतर ९.३ अधिकतरं भारवत्, गरीयसी
सन्धिः
गुरु + तरप् → गुरुतर — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — तरप्प्रत्ययान्तं तुलनार्थकं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
परदाराभिगमन ९.४ परस्त्रीसंसर्गः
सन्धिः
परदार + अभिगमन → परदाराभिगमन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परेषां दाराः, तेषाम् अभिगमनम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
रौद्रता ९.४ क्रूरता, हिंस्रस्वभावः
सन्धिः
रुद्र + अण् → रौद्र (वृद्धिः), ततः रौद्र + तल् → रौद्रता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — भावार्थे तल्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अभिलषण ९.५ अभिलाषः, स्पृहा
सन्धिः
अभि + लषण → अभिलषण — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘लष्’ धातोः ल्युट्प्रत्यये णत्वम्
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं भाववाचकं नाम
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मनुष्येन्द्र ९.५ नरश्रेष्ठ, राजन्
सन्धिः
मनुष्य + इन्द्र → मनुष्येन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
मनुष्याणाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बुद्धिः, एकवचनम्
स्वदारनिरत ९.६ स्वपत्न्याम् एव अनुरक्तः
सन्धिः
स्व + दार → स्वदार, ततः नि + रत → निरत — उभयत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वेषु दारेषु निरतः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सत्यसंध ९.७ सत्यप्रतिज्ञः
सन्धिः
सत्य + संध → सत्यसंध — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सत्या संधा (प्रतिज्ञा) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निर्देशकारक ९.७ आज्ञापालकः
सन्धिः
निर् + देश → निर्देश — विसर्गस्य रेफादेशः; ततः निर्देश + कारक इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निर्देशं करोति इति निर्देशकारकः — द्वितीयातत्पुरुषः (उपपदसमासः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वश्येन्द्रियत्व ९.८ जितेन्द्रियत्वम्
सन्धिः
वश्य + इन्द्रिय → वश्येन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); ततः त्वप्रत्ययः
समासः
वश्यानि इन्द्रियाणि यस्य सः वश्येन्द्रियः, तस्य भावः — बहुव्रीहिगर्भं भाववाचकम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
परप्राणाभिहिंसन ९.९ अन्येषां प्राणिनां वधः
सन्धिः
परप्राण + अभिहिंसन → परप्राणाभिहिंसन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परेषां प्राणाः, तेषाम् अभिहिंसनम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रौद्रम्’ इत्यस्य समानाधिकरणम्)
निर्वैर ९.९ वैरम् अन्तरेण, विना विरोधम्
सन्धिः
निर् + वैर → निर्वैर — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
निर्गतं वैरं यस्मिन् तत् — नञर्थे बहुव्रीहिः (अव्ययीभाववत् प्रयुक्तम्)
विभक्तिः
क्रियाविशेषणत्वेन द्वितीया, एकवचनम्
शरासन ९.११ धनुः
सन्धिः
शर + आसन → शरासन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
शराणाम् आसनम् (आस्यन्ते क्षिप्यन्ते शराः येन) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘धृतबाणशरासनः’ इति बहुव्रीहौ उत्तरपदम्, प्रथमा एकवचनम्
निःश्रेयस ९.१२ परमं कल्याणम्, मोक्षतुल्यं हितम्
सन्धिः
निस् + श्रेयस् → निःश्रेयस — विसर्गसन्धिः (सकारस्य विसर्गः शकारे परे)
समासः
न श्रेयः अस्मात् अस्ति इति निःश्रेयसम् — बहुव्रीहिः (यस्मात् अधिकं श्रेयः नास्ति)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शरव्यय ९.१४ बाणानां निष्फलः प्रयोगः
सन्धिः
शर + व्यय → शरव्यय — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वि + अय’ इत्यत्र तु यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
शराणां व्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
हुताश ९.१५ अग्निः
सन्धिः
हुत + आश → हुताश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
हुतम् अश्नाति इति हुताशः — द्वितीयातत्पुरुषः (उपपदसमासः)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
उच्छ्रयते ९.१५ उद्दीप्यते, वर्धते
सन्धिः
उद् + श्रयते → उच्छ्रयते — श्चुत्वसन्धिः तथा छत्वम् (द् + श् = च् + छ्)
समासः
समासः नास्ति — ‘उद् + श्रि’ इत्यस्य लटि आत्मनेपदे प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
रतमृगद्विज ९.१६ यत्र मृगाः पक्षिणः च सुखेन रमन्ते
सन्धिः
मृग + द्विज → मृगद्विज — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रताः मृगद्विजाः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः (मृगाः च द्विजाः च इति अन्तः द्वन्द्वः)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘वने’ इत्यस्य विशेषणम्)
भटरूपधृक् ९.१७ योद्धृवेषधारी
सन्धिः
भट + रूप → भटरूप — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘धृक्’ इत्यत्र जश्त्वचर्त्वे
समासः
भटस्य रूपं धारयति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः (क्विप्प्रत्ययान्तः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
न्यासविधि ९.१८ धरोहररूपेण स्थापनस्य विधानम्
सन्धिः
नि + आस → न्यास — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
न्यासस्य विधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
न्यासरक्षणतत्पर ९.१९ धरोहररक्षणे निरतः
सन्धिः
नि + आस → न्यास — यण्सन्धिः; ततः तद् + पर → तत्पर — सन्धौ चर्त्वम्
समासः
न्यासस्य रक्षणम्, तस्मिन् तत्परः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तपोधन ९.२१ यस्य तपः एव सम्पत्तिः, तपस्वी
सन्धिः
तपस् + धन → तपोधन — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणः (अ + उ = ओ)
समासः
तपः एव धनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अधर्मकर्षित ९.२२ अधर्मेण आकृष्टः, अधर्मवशं गतः
सन्धिः
न + धर्म → अधर्म — नञः अकारादेशः; ततः अधर्म + कर्षित इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अधर्मेण कर्षितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शस्त्रसंयोग ९.२३ शस्त्रस्य सहवासः
सन्धिः
सम् + योग → संयोग — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
शस्त्रेण संयोगः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दण्डकाश्रित ९.२५ दण्डकारण्यनिवासिनः
सन्धिः
दण्डक + आश्रित → दण्डकाश्रित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
दण्डकान् आश्रिताः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘राक्षसान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्याविद्ध ९.२७ परस्परविरुद्धम्, व्यत्यस्तम्
सन्धिः
वि + आविद्ध → व्याविद्ध — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + आ + व्यध्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
कदर्यकलुष ९.२८ कृपणस्य इव मलिना
सन्धिः
कदर्य + कलुष → कदर्यकलुष — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कदर्यवत् कलुषा — उपमानपूर्वपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गे ‘बुद्धिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
श्वश्रूश्वशुर ९.२९ पतिमाता पतिपिता च
सन्धिः
श्वश्रू + श्वशुर → श्वश्रूश्वशुर — सन्धिकार्यं नास्ति (ऊकारानन्तरं शकारः)
समासः
श्वश्रूः च श्वशुरः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
षष्ठी, द्विवचनम्
धर्मसार ९.३० यस्य सारभूतः धर्मः एव
सन्धिः
धर्म + सार → धर्मसार — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मः सारः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जगत्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शुचिमति ९.३२ पवित्रचित्तः
सन्धिः
शुचि + मति → शुचिमति — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शुचिः मतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सम्बोध्यस्य विशेषणम्)
स्त्रीचापल ९.३३ नारीस्वभावसुलभा चपलता
सन्धिः
स्त्री + चापल → स्त्रीचापल — सन्धिकार्यं नास्ति (ईकारानन्तरं चकारः)
समासः
स्त्रीणां चापलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)