సర్గ
విభీషణుడు లంకారక్షణను నివేదించడం, రాముడు సేనాపతులను నియమించడం
వానరవీరుల మంత్రాలోచన, విభీషణుని మంత్రులు పక్షిరూపంలో చూసిన రావణుని ఏర్పాటు, రాక్షససేన పరిమాణం, నాలుగు ద్వారాలలో, మధ్యలో రాముడు చేసిన నియామకం, మనుష్యరూపాన్ని నిషేధించడం, సువేలం ఎక్కాలనే నిశ్చయం
నరరాజు, వానరరాజు అయిన రామసుగ్రీవులు, వాయుపుత్రుడైన వానరుడు హనుమంతుడు, భల్లూకరాజు జాంబవంతుడు, రాక్షసుడైన విభీషణుడు, వాలిపుత్రుడు అంగదుడు, సుమిత్రాకుమారుడు లక్ష్మణుడు, వానరుడైన శరభుడు, బంధువులతో కూడిన సుషేణుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, గజుడు, గవాక్షుడు, కుముదుడు, నలుడు, పనసుడు — వీరు శత్రుదేశానికి చేరుకుని కలిసి కూర్చుని, విషయాన్ని నిర్ధారిస్తూ ఇలా మంత్రాలోచన చేశారు: ‘రావణుడు పాలిస్తున్న ఆ లంకాపురి ఇదిగో కనిపిస్తోంది; దేవతలు, ఉరగులు, గంధర్వులతో కూడిన అమరులకు కూడా అది జయించరానిది. రాక్షసాధిపతి రావణుడు ఎప్పుడూ నివసించే ఆ పురి విషయంలో నిర్ణయం తీసుకోవడానికి కార్యసిద్ధిని ముందుంచుకుని ఆలోచించండి.’ వారు ఇలా మాట్లాడుతుండగా రావణుని తమ్ముడైన విభీషణుడు గ్రామ్యం కాని పదాలతో, అర్థసమృద్ధమైన మాట అన్నాడు. వీరుల నామావళి ప్రధానులందరి సమావేశాన్ని చూపుతుంది — మనుష్యులు, వానరులు, భల్లూకాలు, రాక్షసుడు ఒక్కచోట. ‘సహదాయాదః’ అనే సుషేణుని విశేషణం — బంధువులతో కూడినవాడు; హిందీ భాష్యం కూడా ‘బంధుబాంధవ సహితుడు’ అని వ్యాఖ్యానిస్తుంది. ‘అగ్రామ్యపదవత్’ (గ్రామ్యం కాని పదాలు గల) అనే మాట విభీషణుని వచనంలోని సంస్కారాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు సుసంస్కృతమైన మాటలతో మాట్లాడతాడు; ‘పుష్కలార్థమ్’ అంటే అర్థగర్భితమైనది. యుద్ధానికి ముందు మంత్రాలోచన రాముని సేన నీతిపరాయణత్వాన్ని చూపుతుంది — పరాక్రమం కూడా విచారపూర్వకమైనది. ‘అమరులకు కూడా జయించరానిది’ అని లంక దుర్గమత్వం అంగీకరించబడుతోంది, కాని భయం లేదు. విభీషణుని మాట తరువాతి శ్లోకాలలో ఉంది, ఎందుకంటే లంక అంతర్గత ఏర్పాటు అతనికే తెలుసు. రాముని పక్షంలో కూడా అతడు ‘రావణావరజః’ (రావణుని తమ్ముడు) అనే పరిచయం చేయబడతాడు — ఇక్కడ అతని కులం లాభకరం, ఎందుకంటే శత్రువు పద్ధతి అతనికి తెలుసు. మొదటి రెండు శ్లోకాలలో పేర్ల క్రమం సమీక్షిత సంస్కరణకు కొంచెం భిన్నంగా ఉంది.
‘అనలుడు, పనసుడు, సంపాతి, ప్రమతి — ఈ నా అమాత్యులు లంకకు వెళ్ళి మళ్ళీ ఇక్కడికి వచ్చారు. వారందరూ పక్షులుగా మారి శత్రుసేనలో ప్రవేశించారు; అక్కడ చేసిన ఏర్పాటును చూసి తిరిగివచ్చారు. రామా, దురాత్ముడైన రావణుని ఏర్పాటును వారు చెప్పినట్లే, యథాతథంగా చెబుతున్న నా మాట విను. తూర్పుద్వారాన్ని ప్రహస్తుడు సేనతో ఆక్రమించి నిలిచి ఉన్నాడు; దక్షిణద్వారాన్ని మహావీర్యులైన మహాపార్శ్వ మహోదరులు. పడమటి ద్వారం దగ్గర అనేక రాక్షసులతో చుట్టబడి ఇంద్రజిత్తు ఉన్నాడు — పట్టిసాలు, ఖడ్గాలు, ధనుస్సులు ధరించి, శూలాలు ముద్గరాలు చేతబట్టిన, నానా ఆయుధాలు గల శూరులతో ఆ రావణపుత్రుడు చుట్టబడి ఉన్నాడు. ఉత్తర నగరద్వారం దగ్గర రావణుడు స్వయంగా నిలిచాడు — మంత్రజ్ఞుడూ లోలోపల అత్యంత కలవరపడుతున్నవాడూ అయిన అతడు శస్త్రాలు చేతబట్టిన అనేక వేల రాక్షసులతో ఉన్నాడు. విరూపాక్షుడైతే శూలాలు, ఖడ్గాలు, ధనుస్సులు గల మహాసేనతో, రాక్షసులతో కలిసి మధ్యమ గుల్మాన్ని ఆశ్రయించాడు.’ విభీషణుని మంత్రులు పక్షిరూపంలో ప్రవేశించడం రాక్షసుల మాయాశక్తికి సదుపయోగం — రావణుని చారులు వానరులకు పట్టుబడ్డారు, విభీషణుని చారులు కనబడకుండా వచ్చారు. పూర్వసర్గలో రావణుడు చేసిన ఏర్పాటే ఇక్కడ యథాతథంగా నివేదించబడుతోంది — కథాసూత్రం అవిచ్ఛిన్నం. ‘పరమసంవిగ్నః’ (అత్యంత కలవరపడుతున్నవాడు) అనే రావణుని విశేషణం మర్మస్పర్శి — బయటకు గర్వంగా కనిపించేవాడు లోపల ఎంతో కలవరపడుతున్నాడు; హిందీ భాష్యం కూడా ‘మనసులోనే అత్యంత ఉద్విగ్నుడు’ అంటుంది. ‘యాథాతథ్యేన’ — యథార్థంగా, ఏమీ మార్చకుండా. విభీషణుడు రాముని ‘రామా’ అని నేరుగా సంబోధిస్తాడు; దీనివల్ల అతని విశ్వాసమూ స్నేహమూ సూచించబడతాయి. విభీషణుని మంత్రుల పేర్లు — అనలుడు, పనసుడు, సంపాతి, ప్రమతి — సమీక్షిత సంస్కరణలో కొంచెం భిన్నంగా ఉన్నాయి (శరభుడు, ప్రఘసుడు); ముద్రిత పేర్లే ఉంచబడ్డాయి. ఆ నలుగురూ విభీషణునితో కలిసి లంకను విడిచి వచ్చారు, కాబట్టి లంక దారులు వారికి పరిచితమైనవి. ఇంద్రజిత్తు వర్ణనలో ఆయుధాల విస్తారం — పట్టిసాలు, ఖడ్గాలు, ధనుస్సులు, శూలాలు, ముద్గరాలు — అతని సేన భయంకరత్వాన్ని చూపుతుంది; రావణుని శ్రేష్ఠయోధుడు అతడేనని విభీషణునికి తెలుసు. మధ్యమ గుల్మం ప్రస్తావన లంక రక్షణ ఐదు భాగాలుగా విభజించబడిందని సూచిస్తుంది — నాలుగు ద్వారాలు, మధ్యభాగం.
‘ఈ విధంగా లంకలో ఆ గుల్మాలను (సైనికశిబిరాలను) పరిశీలించి నా మంత్రులందరూ త్వరగా మళ్ళీ ఇక్కడికి వచ్చారు. రావణునికి పదివేల ఏనుగులు, పదివేల రథాలు, ఇరవై వేల గుర్రాలు, ఒక కోటికి పైగా రాక్షసులు ఉన్నారు. ఈ నిశాచరులు విక్రమవంతులు, బలవంతులు, యుద్ధాలలో ఆయుధాలు ఎత్తి దాడిచేసేవారు, రాక్షసరాజుకు ఎప్పుడూ ఇష్టులు. ప్రజాపాలకా, ఇక్కడ యుద్ధం కోసం ఒక్కొక్క రాక్షసునికి వేవేల మంది పరివారం సిద్ధంగా ఉంటుంది.’ మహాబాహువైన విభీషణుడు మంత్రులు చెప్పిన ఈ వార్తను చెప్పి, ఆ రాక్షసమంత్రులను రామునికి చూపించాడు; సచివులతో కలిసి లంకలో జరిగినదంతా రామునికి నివేదించాడు. ఆ తరువాత శ్రీమంతుడైన రావణుని తమ్ముడు రామునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో కమలదళాక్షుడైన రామునితో ఈ ఉత్తరవాక్యం అన్నాడు: ‘రామా, రావణుడు కుబేరునితో యుద్ధం చేసినప్పుడు అరవై లక్షల రాక్షసులు బయలుదేరారు; వారు పరాక్రమంలో, వీర్యంలో, తేజస్సులో, సత్త్వగౌరవంలో, దర్పంలో దురాత్ముడైన రావణునితో సమానులు. ఇందుకు కోపపడవద్దు; నేను నిన్ను రెచ్చగొడుతున్నాను, భయపెట్టడం లేదు; నీవు వీర్యంతో దేవతలను కూడా నిగ్రహించగల సమర్థుడవు. కాబట్టి నీవు చతురంగబలంతో కూడిన ఈ మహావానరసేనను వ్యూహంగా నిలిపి రావణుని మథించివేస్తావు.’ ఇరవైయవ, ఇరవై ఒకటవ శ్లోకాల మొదటి అర్ధభాగాలు వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి; ఇరవై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. విభీషణుని మాటలో నైపుణ్యం ఉంది — అతడు శత్రుబలపు నిజమైన పరిమాణాన్ని చెబుతాడు, కాని భయం పుట్టించడానికి కాదు, రాముని ఉత్సాహాన్ని పెంచడానికి — ‘నిన్ను రెచ్చగొడుతున్నాను, భయపెట్టడం లేదు’. కుబేరవిజయ ప్రస్తావన రావణుని పూర్వబలాన్ని చూపుతుంది; ఇప్పుడు అలాంటి రాక్షసులే అతని పక్కన ఉన్నారు. విభీషణుని వర్ణనలోని సంఖ్యలు యథార్థంగా కనిపిస్తాయి — ఏనుగులు పదివేలు, రథాలు పదివేలు, గుర్రాలు ఇరవై వేలు, పదాతులు కోటికి పైగా — పూర్వసర్గలలో వానరసేనకు చెప్పిన అతిశయోక్తి సంఖ్యలకు ఇవి భిన్నం. ‘ఒక్కొక్కనికి వేవేల మంది’ అనే పరివార వర్ణన రాక్షసుల అపారబలాన్ని సూచిస్తుంది. రావణుని కుబేరవిజయ స్మరణ ప్రత్యేకంగా అర్థవంతం — కుబేరుడు రావణుని సోదరుడే, అతని లంకను రావణుడు హరించాడు; విభీషణుడు కూడా సోదరుడే, ఇప్పుడు రాముని పక్షాన ఉన్నాడు. ‘ఇందుకు కోపపడవద్దు’ అనే మాటతో విభీషణుడు రామునికి కలగబోయే కోపాన్ని ముందే శమింపజేస్తాడు — శత్రుబలపు ప్రశంసలా వినిపించే వార్త మిత్రుని మనసులో సందేహం పుట్టించవచ్చు. ‘చతురంగబలంతో’ — వానరసేనలో గుర్రాలూ రథాలూ లేవు, అయినా విభీషణుడు దానిని చతురంగబలంగా వర్ణిస్తాడు; దానివల్ల అది రాజసేనకు సమానమని సూచించబడుతోంది. ‘వ్యూహ్య’ (వ్యూహంగా నిలిపి) అనే పదం యుద్ధనీతిని గుర్తుచేస్తుంది — సేనా వ్యూహరచనే విజయానికి మూలం.
రావణుని తమ్ముడు విభీషణుడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, రాఘవుడు శత్రువులను ఎదుర్కోవడానికి ఈ మాట అన్నాడు: ‘లంక తూర్పుద్వారం దగ్గర వానరశ్రేష్ఠుడు నీలుడు అనేక వానరులతో కూడి ప్రహస్తునికి ప్రతియోధుడు కావాలి. వాలిపుత్రుడు అంగదుడు మహాసేనతో కూడి దక్షిణద్వారం దగ్గర మహాపార్శ్వ మహోదరులను అడ్డుకోవాలి. వాయుపుత్రుడూ అప్రమేయాత్ముడూ అయిన హనుమంతుడు అనేక వానరులతో కూడి పడమటి ద్వారాన్ని ఒత్తిడి చేసి లోపల ప్రవేశించాలి. దైత్యదానవ సంఘాలకు, మహాత్ములైన ఋషులకు అపకారం చేయడం ఇష్టపడేవాడు, క్షుద్రుడు, వరదానబలంతో కూడినవాడు, ప్రజలను సంతాపపరుస్తూ లోకాలన్నిటా తిరిగేవాడు — ఆ రాక్షసేంద్రుని వధకు నేను స్వయంగా పూనుకున్నాను. నేను సుమిత్రాకుమారునితో కలిసి ఉత్తర నగరద్వారాన్ని ఒత్తిడి చేసి, సేనతో రావణుడు ఉన్నచోట ప్రవేశిస్తాను. బలవంతుడైన వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుడు, వీర్యవంతుడైన భల్లూకరాజు జాంబవంతుడు, రాక్షసేంద్రుని తమ్ముడు విభీషణుడు మధ్యమ గుల్మం దగ్గర ఉండాలి.’ రాముని నియామకం రావణుని ఏర్పాటుకు ప్రత్యక్షమైన జవాబు — ప్రతి రాక్షససేనాపతికీ తగిన వానరవీరుడు. అగ్నిపుత్రుడైన సేనాపతి నీలుడు సేనాపతి ప్రహస్తునికి; ఇంద్రుని మనుమడు అంగదుడు ఇద్దరు సోదరులకు; హనుమంతుడు మాయావి ఇంద్రజిత్తుకు. రావణునికి రాముడు స్వయంగా — ఇది అతని ప్రతిజ్ఞకు అనుగుణం. రావణుని దోషాల వర్ణన — అపకారప్రియుడు, క్షుద్రుడు, వరబలం గలవాడు, లోకసంతాపకుడు — అతని వధ ధర్మసమ్మతమని నిలుపుతుంది. ముప్పైయవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పరిక్రమతి’ అని హ్రస్వం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పరిక్రామతి’; ముద్రిత పాఠమే ఉంచబడింది. రాముని ఆదేశం సంక్షిప్తమైనది, నిశ్చితమైనది — ప్రతి ఒక్కరి పేరు, స్థానం, ప్రతిపక్షం ఒక్కొక్క వాక్యంలో. నీలునికి ‘ప్రతియోద్ధా స్యాత్’ (ప్రతియోధుడు కావాలి), అంగదునికి ‘బాధతామ్’ (అడ్డుకోవాలి), హనుమంతునికి ‘నిష్పీడ్య ప్రవిశతు’ (ఒత్తిడి చేసి ప్రవేశించాలి) — క్రియాపదాలలోని భేదం కార్యభేదాన్ని సూచిస్తుంది: నీలుడు ప్రతిఘటించాలి, అంగదుడు అడ్డుకోవాలి, హనుమంతుడు ప్రవేశించాలి. పడమటి ద్వారంలో ఇంద్రజిత్తు మాయకు ప్రతీకారం చేయడానికి హనుమంతుడే తగినవాడు; అతనికి లంక పరిచితం, ఇంతకుముందు అక్కడ ప్రవేశించాడు కూడా. మధ్యమ గుల్మంలో సుగ్రీవుడు, జాంబవంతుడు, విభీషణుడు — వానరుల రాజు, భల్లూకాల రాజు, రాక్షసుల కాబోయే రాజు — ముగ్గురు రాజుల సమావేశం సేన కేంద్రాన్ని రక్షిస్తుంది. రావణుడు ఉన్న ఉత్తరద్వారాన్ని రాముడు స్వయంగా తీసుకుంటాడు; దీనితో నాయకునికీ నాయకునికీ మధ్య యుద్ధం సునిశ్చితమైంది. లక్ష్మణుడు అతనితోనే — సోదరులిద్దరూ ఎన్నడూ విడిపోరు. రావణుని దోషాలను వర్ణించి రాముడు తన ప్రతిజ్ఞ ధర్మసమ్మతమని స్థాపిస్తాడు.
‘యుద్ధంలో వానరులు మనుష్యరూపం ధరించకూడదు; ఈ యుద్ధంలో వానరసేనలో ఇదే మన గుర్తు కావాలి. ఈ మన స్వజనంలో వానరులే మనకు చిహ్నం అవుతారు; మేము ఏడుగురమే మనుష్యరూపంలో శత్రువులతో యుద్ధం చేస్తాం — నేను, మహాతేజస్వి అయిన సోదరుడు లక్ష్మణునితో, తనతో కలిపి ఐదుగురుగా ఉన్న నా సఖుడు ఈ విభీషణుడు.’ విభీషణునితో ఇలా అని, కార్యసిద్ధి కోసం బుద్ధిమంతుడైన ప్రభువు రాముడు సువేలపర్వతపు అతి రమణీయమైన చరియను చూసి సువేలాన్ని ఎక్కాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. తరువాత మహాత్ముడైన రాముడు మహాసేనతో భూమినంతటినీ కప్పివేస్తూ, శత్రువధకు మనసు నిశ్చయించుకుని, ఆనందం నిండిన రూపంతో లంక వైపు బయలుదేరాడు. గుర్తు ఏర్పాటు చేసే ఉపాయం యుద్ధనీతిలోని సూక్ష్మత — రాక్షసులు కామరూపులు, మనుష్యరూపం కూడా ధరించగలరు; అందువల్ల వానరులు తమ సహజరూపంలోనే ఉండాలి, మిత్రుడూ శత్రువూ సులభంగా వేరుగా గుర్తించబడేలా. ‘ఏడుగురు’ అనే సంఖ్య — రాముడు, లక్ష్మణుడు, విభీషణుడు, అతని నలుగురు మంత్రులు అని హిందీ భాష్యం. ముప్పై ఆరవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, దాని చివరి అర్ధభాగం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది. ఈ విధంగా పథకం వేసి రాముడు సువేలం వైపు బయలుదేరాడు; తరువాతి సర్గలో అతడు దానిని ఎక్కి లంకను చూస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥