సర్గ
మాల్యవంతుని తిరస్కారం, లంకారక్షణ ఏర్పాటు
మాల్యవంతుని హితవచనాన్ని రావణుడు సహించకపోవడం, రాముని అవమానించడం, తన అభిమానాన్ని చాటడం, మాల్యవంతుడు వెళ్ళిపోవడం, నాలుగు ద్వారాలలో, మధ్య గుల్మంలో సేనాపతుల నియామకం, రావణుడు అంతఃపురంలో ప్రవేశించడం
కాలానికి వశుడైన దుష్టాత్ముడు దశాననుడు మాల్యవంతుడు హితంగా చెప్పిన ఆ మాటను సహించలేదు. క్రోధానికి లోనైన అతడు ముఖంలో కనుబొమలు ముడివేసి, అసహనంతో కళ్ళు తిప్పుతూ మాల్యవంతునితో అన్నాడు: ‘హితబుద్ధితో అన్నట్లుగా నీవు చెప్పిన ఈ అహితమైన పరుషమైన మాట శత్రుపక్షంలో చేరిపోయే చెప్పావు; ఇది నా చెవికెక్కలేదు — నేను దానిని వినను. మనుష్యుడు, దీనుడు, ఒంటరి, కోతులను ఆశ్రయించినవాడు, తండ్రిచేత విడిచిపెట్టబడినవాడు, అడవిని ఆశ్రయించినవాడు అయిన రాముని ఏ కారణంచేత సమర్థుడని భావిస్తున్నావు? రాక్షసులకు ఈశ్వరుడినీ, దేవతలకు కూడా భయంకరుడినీ, అన్ని విక్రమాలలోనూ లోటు లేనివాడినీ అయిన నన్ను దేనిలో హీనుడని భావిస్తున్నావు?’ ‘కాలస్య వశమాగతః’ (కాలానికి వశుడైనవాడు) అని కవి సర్గ ప్రారంభంలోనే రావణుని వినాశాన్ని సూచిస్తున్నాడు — కాలప్రేరితుడైన పురుషుడు హితవచనం వినడు. రాముని గురించి రావణుడు వాడిన విశేషణాలు — మనుష్యుడు, దీనుడు, ఒంటరి, వానరాశ్రయుడు, తండ్రి విడిచిపెట్టినవాడు — అన్నీ అతని అహంకారానికి దర్పణం; రాముని బలాన్ని అతడు ఆయన దుర్బలతకే ప్రమాణాలుగా భావిస్తాడు. ‘పరపక్షం ప్రవిశ్య’ (శత్రుపక్షంలో చేరి) అనే ఆరోపణ తీవ్రమైనది — తన మాతామహుని కూడా అతడు శత్రుపక్షీయునిగా భావిస్తున్నాడు. మాల్యవంతుడు ‘రాముడు విష్ణువు’ అన్నాడు; రావణుడు ‘మనుష్యుడు’ అని మాత్రమే జవాబిస్తాడు. కనుబొమల ముడి, కళ్ళు తిప్పడం — ఈ వర్ణన క్రోధానికి శారీరక చిత్రం. సమీక్షిత సంస్కరణలో నాలుగవ శ్లోకంలో ‘వనాలయమ్’, ముద్రణలో ‘వనాశ్రయమ్’ (రెండిటికీ అడవిలో నివసించేవాడని అర్థం).
‘వీరుల పట్ల ద్వేషంతోనో, శత్రువు పట్ల పక్షపాతంతోనో, ఇతరుల ప్రోత్సాహంతోనో నీవు నాతో పరుషంగా మాట్లాడావని నా అనుమానం. శాస్త్రతత్త్వం తెలిసిన పండితుడెవడు ఇతరుల ప్రోత్సాహం లేకుండా పదవిలో ఉన్న ప్రభావశాలి అయిన రాజుతో పరుషంగా మాట్లాడతాడు? తామర లేని లక్ష్మి వంటి సీతను అడవి నుంచి తెచ్చి, రాఘవుని భయంతో నేను ఆమెను ఎందుకు తిరిగి ఇస్తాను? కోట్లాది వానరులతో చుట్టబడి, సుగ్రీవ లక్ష్మణులతో కూడిన రాఘవుని కొన్ని రోజులలోనే నేను చంపడం చూడు. ద్వంద్వయుద్ధంలో దేవతలు కూడా ఎవరి ఎదుట నిలువలేరో, ఆ రావణుడు యుద్ధంలో ఎందుకు భయపడతాడు? నేను రెండుగా విరిగిపోతాను గానీ ఎవరి ఎదుటా వంగను; ఇది నా సహజదోషం, స్వభావాన్ని అతిక్రమించడం కష్టం. రాముడు యాదృచ్ఛికంగా సముద్రంలో సేతువు కట్టి ఉంటే, అందులో ఆశ్చర్యమేముంది, నీకు భయం కలగడానికి? వానరసేనతో కలిసి సముద్రాన్ని దాటి వచ్చిన రాముడు ప్రాణాలతో తిరిగివెళ్ళడు — ఇది నీకు సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను.’ ‘రెండుగా విరిగిపోతాను గానీ వంగను’ అన్నది రావణుని పాత్ర సారం — తన దోషం అతనికి తెలుసు, కాని దానిని గుణంగా చాటుకుంటాడు. ‘పద్మహీనాం శ్రియమ్’ (తామర లేని లక్ష్మి) అనే ఉపమానం పూర్వసర్గలలో సీతకు వాడిన ‘భ్రష్టపద్మా శ్రీః’ (తామర జారిపోయిన లక్ష్మి) అనే దానికి ప్రతిధ్వని — రావణుని దృష్టిలో కూడా ఆమె లక్ష్మియే. సేతుబంధనం ‘యాదృచ్ఛికంగా’ జరిగిందని చెప్పి అతడు రాముని పరాక్రమాన్ని దైవయోగంగా భావిస్తాడు. ‘ప్రాణాలతో తిరిగివెళ్ళడు’ అనే ప్రతిజ్ఞ విడంబనతో నిండినది — నిజానికి బ్రతకనిది రావణుడే. రావణుని మూడు విధాల ఆరోపణ — వీరద్వేషం, శత్రుపక్షపాతం, పరప్రోత్సాహం — అంతా నిరాధారం; మాల్యవంతుడు హితమే చెప్పాడు. ద్వంద్వయుద్ధంలో దేవతలు కూడా ఓడిపోయారన్న స్మరణ రావణుని పూర్వవిజయాల గర్వాన్ని చూపుతుంది, కాని ఆ యుద్ధాలు వరబలంతో గెలిచినవనీ, ఆ వరం మనుష్యుల నుంచి రక్షించదనీ అతడు గుర్తుచేసుకోడు.
ఇలా ఆవేశంతో కోపంగా మాట్లాడుతున్న రావణుని గ్రహించి, సిగ్గుపడిన మాల్యవంతుడు జవాబు చెప్పలేదు. యథోచితంగా జయాశీస్సులతో రాజును అభినందించి, అనుమతి పొంది మాల్యవంతుడు తన నివాసానికి వెళ్ళిపోయాడు. మాల్యవంతుని మౌనం వివేకానికి లక్షణం — క్రుద్ధుడైన మూఢునితో మాట్లాడటం నిరర్థకమని అతనికి తెలుసు. అవమానించబడినా అతడు రాజమర్యాదను విడిచిపెట్టడు, జయాశీస్సులతో రాజును అభినందించే వెళ్తాడు. ఈ విధంగా అతని పాత్ర శుకసారణుల వంటిది — సత్యవాది, కాని వినయవంతుడు. ‘వ్రీడితః’ (సిగ్గుపడినవాడు) అనే పదం అతని సిగ్గు తనకోసం కాదు, తన దౌహిత్రుని (కూతురి కొడుకు) మూఢత్వం వల్లనని సూచిస్తుంది.
తరువాత రావణుడు అమాత్యులతో కలిసి ఆలోచించి, విమర్శించి అప్పుడు లంక రక్షణ ఏర్పాటు చేయించాడు. తూర్పు దిక్కు ద్వారం దగ్గర అతడు ప్రహస్తుడనే రాక్షసుని నియమించాడు; దక్షిణంలో మహావీర్యులైన మహాపార్శ్వ మహోదరులను; పడమటి ద్వారం దగ్గర అనేక రాక్షసులతో చుట్టబడిన మహామాయావి అయిన తన కుమారుడు ఇంద్రజిత్తును. ఉత్తర పురద్వారం దగ్గర శుకసారణులను నియమించి, ‘నేను స్వయంగా ఇక్కడికి వెళ్తాను’ అని మంత్రులతో అన్నాడు. మహావీర్యపరాక్రమాలు గల విరూపాక్షుడనే రాక్షసుని అనేక రాక్షసులతో కలిసి మధ్యమ గుల్మంలో (నగరమధ్యంలోని సైనిక శిబిరంలో) నిలిపాడు. ఈ విధంగా లంకలో ఏర్పాట్లు చేసి, కాలప్రేరితుడైన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు తనను కృతకృత్యునిగా భావించుకున్నాడు. తరువాత నగరానికి సమృద్ధమైన ఏర్పాట్లు ఆజ్ఞాపించి అతడు మంత్రులను పంపివేశాడు; మంత్రిగణం జయాశీస్సులతో పూజించగా అతడు సంపద్భరితమైన విశాలమైన అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది. నాలుగు ద్వారాలలో, మధ్యలో సేనాపతులను నియమించడం యుద్ధానికి చక్కగా వ్యవస్థీకరించిన సన్నాహాన్ని చూపుతుంది; తరువాతి సర్గలో విభీషణుడు ఇదే ఏర్పాటును రామునికి నివేదిస్తాడు. ‘కృతకృత్యమ్ ఇవ’ (కృతకృత్యునిగా) — అతడు తనను సఫలునిగా భావిస్తాడు, కాని ‘కాలచోదితః’ (కాలప్రేరితుడు) అనే విశేషణం అతని భ్రమను సూచిస్తుంది. యుద్ధం ముందురోజు అంతఃపురంలో ప్రవేశించడం అతని ఆత్మవిశ్వాసానికీ భోగాసక్తికీ చిహ్నం. ఉత్తరద్వారం దగ్గర తానే నిలవడం — రాముడు కూడా అక్కడే దాడి చేస్తాడని తరువాతి సర్గలో నిశ్చయమవుతుంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలోని ‘మేనే కృతార్థమ్ ఆత్మానం కృతాంతవశమ్ ఆగతః’ (కృతాంతునికి వశుడైనవాడు తనను కృతార్థునిగా భావించుకున్నాడు) అనే దానికి బదులుగా వేరే మాటలతో అదే అర్థాన్ని చెబుతుంది. తూర్పుద్వారంలో సేనాపతి ప్రహస్తుడు, పడమటిలో మాయావి ఇంద్రజిత్తు, దక్షిణంలో సోదరులైన మహాపార్శ్వ మహోదరులు, ఉత్తరంలో రావణుడు స్వయంగా — ఈ విధంగా ప్రతి ద్వారం దగ్గర విశిష్టుడైన యోధుడు నియమించబడ్డాడు. శుకసారణులను ఉత్తరద్వారం దగ్గర నియమించడం కూడా గమనించదగినది — ఇంతకుముందు వెళ్ళగొట్టబడినా వారు ఇప్పుడు మళ్ళీ సేవలో స్వీకరించబడ్డారు. మధ్యమ గుల్మంలో విరూపాక్షుని నిలపడం అన్ని ద్వారాలకూ సహాయం చేయడానికి కూడబెట్టిన బలం వంటిది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥