॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 35వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

సంధి గురించి మాల్యవంతుని ఉపదేశం

భేరీశంఖనాదాలతో రాముని దండయాత్ర, సభలో రావణుని ఆక్షేపణ, మాల్యవంతుని రాజనీతి ఉపదేశం, ధర్మాధర్మ పక్షాల వివేచన, ఋషుల తపఃప్రభావం, లంకలో ఉత్పాతాలు, రాముడు విష్ణువేనని నిశ్చయం, సంధికై ప్రార్థన

శంఖాలతో కలిసిన, ప్రతిధ్వనించే భేరీశబ్దంతో పాటు శత్రుపురాలను జయించే మహాబాహువు రాముడు లంక వైపు వస్తున్నాడు. ఆ నినాదాన్ని విని రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు ముహూర్తకాలం ధ్యానంలో ఉండి సచివుల వైపు చూశాడు. అప్పుడు ఆ మహాబలుడు అక్కడ ఉన్న ఆ సచివులందరినీ సంబోధించి, సభ అంతా మారుమోగేలా ఇలా అన్నాడు. జగత్తును సంతాపపరిచే క్రూరుడైన రాక్షసేశ్వరుడు ఎవరినీ నిందించకుండా ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ సముద్రాన్ని దాటడం, రాముని విక్రమం, బలపౌరుషాలు — మీరు చెప్పినదంతా నేను విన్నాను. యుద్ధంలో మీరు కూడా సత్యపరాక్రములని నాకు తెలుసు; అయినా రాముని విక్రమం తెలుసుకుని మీరు మౌనంగా ఒకరినొకరు చూసుకుంటున్నారు.’ రావణుని మాట రెండు విధాలు — ప్రశంస, నింద కలగలిసి ఉన్నాయి. అతడు సచివులను సత్యపరాక్రములని అంటాడు, కాని వారి మౌనం భయానికి లక్షణమని ఎగతాళి చేస్తాడు. ‘అగర్హయన్’ (నిందించకుండా) అనే పదం సూక్ష్మమైనది — అతడు స్పష్టంగా నిందించడు, వ్యంగ్యంతోనే ఆక్షేపిస్తాడు; ఇంతకుముందు శుకసారణుల పట్ల చేసిన స్పష్టమైన తిరస్కారానికి ఇది భిన్నం. ‘జగత్సంతాపనః’ (జగత్తును సంతాపపరిచేవాడు) అనే విశేషణం అతని స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. నాలుగవ శ్లోకం సంస్కృత సంఖ్యల ప్రకారం ‘జగత్సంతాపనః…’, ‘తరణం సాగరస్యాస్య…’ అనే రెండు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ఐదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — దాని మూడవ అర్ధభాగం ‘తూష్ణీకానీక్షతోఽన్యోన్యమ్’ (మౌనంగా ఒకరినొకరు చూసుకుంటున్న) వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది.

అప్పుడు మహాప్రాజ్ఞుడూ రావణుని మాతామహుడూ అయిన మాల్యవంతుడనే రాక్షసుడు అతని మాట విని ఇలా అన్నాడు: ‘రాజా, విద్యలలో చక్కని శిక్షణ పొంది నీతిని అనుసరించే రాజు చిరకాలం ఐశ్వర్యాన్ని పాలిస్తాడు, శత్రువులను వశపరచుకుంటాడు. సమయానుకూలంగా శత్రువులతో సంధి చేసుకుంటూ, విగ్రహం (యుద్ధం) చేస్తూ, తన పక్షాన్ని వృద్ధిపరచుకుంటూ ఉండేవాడు మహైశ్వర్యాన్ని అనుభవిస్తాడు. క్షీణిస్తున్న రాజు, సమానబలుడైన రాజు సంధి చేసుకోవాలి; శత్రువును అవమానించకూడదు; అధికబలుడే యుద్ధం చేయాలి. అందువల్ల, రావణా, రామునితో సంధి నాకు నచ్చుతోంది; దేనికోసం నీపై దండెత్తబడిందో ఆ సీతను అతనికి అప్పగించు. దేవర్షులూ గంధర్వులూ అందరూ అతని విజయాన్ని కోరుతున్నారు; అతనితో విరోధం పెట్టుకోవద్దు; అతనితో సంధి నీకు నచ్చుగాక.’ మాల్యవంతుని ఉపదేశం షాడ్గుణ్యనీతి సారం — సంధి, విగ్రహం, కాలజ్ఞానం. అతడు రావణుని ప్రత్యక్షంగా నిందించడు, సామాన్యనియమాలనే చెబుతాడు, రాజు తానే నిర్ణయించుకునేలా. ‘హీయమానేన’ (క్షీణిస్తున్నవాని చేత) అనే పదం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — రావణుడు ఇప్పుడు క్షీణిస్తున్నాడని మాల్యవంతుడు పరోక్షంగా సూచిస్తున్నాడు. ‘జ్యాయాన్ కుర్వీత విగ్రహమ్’ (అధికబలుడే యుద్ధం చేయాలి) — రాముడు అధికబలుడని అతని తాత్పర్యం. దేవర్షులూ గంధర్వులూ రాముని పక్షాన ఉండటం లోకమంతా రావణునికి వ్యతిరేకమని చూపుతుంది. మాతామహుని మాట కాబట్టి దానికి మరింత గౌరవం — కులవృద్ధుడు, హితైషి. ‘విద్యాస్వభివినీతః’ (విద్యలలో శిక్షణ పొందినవాడు) — విద్యల ద్వారా వినయం పొందిన రాజే స్థిరంగా ఉంటాడు; రావణుని అవినయమే అతని పతనానికి కారణమవుతుంది.

‘భగవంతుడైన పితామహుడు రెండే పక్షాలను సృష్టించాడు — దేవతలది, అసురులది; ధర్మం, అధర్మం వాటికి ఆశ్రయాలు. మహాత్ములైన అమరుల పక్షం ధర్మం అని వినికిడి; రాక్షసా, రాక్షసుల, అసురుల పక్షం అధర్మం. కృతయుగం ఉన్నప్పుడు ధర్మం అధర్మాన్ని మింగివేస్తుంది; తిష్యం, అంటే కలియుగం ప్రవర్తించినప్పుడు అధర్మం ధర్మాన్ని మింగివేస్తుంది. లోకాలలో సంచరిస్తూ నీవు మహాధర్మాన్ని నాశనం చేశావు, అధర్మాన్ని అంగీకరించావు; అందువల్ల మన శత్రువులు బలవంతులయ్యారు. నీ ప్రమాదం (అజాగ్రత్త) వల్ల పెరిగిన ఆ అధర్మం పాములా మనలను మింగుతోంది; దేవతలను వృద్ధిపరిచే ధర్మం దేవతల పక్షాన్ని బలపరుస్తోంది. విషయాసక్తుడవై ఇష్టం వచ్చినట్లు చేసే నీవు అగ్ని వంటి ఋషులకు గొప్ప కలవరం కలిగించావు. వారి ప్రభావం మండుతున్న అగ్నిలా ఎదిరించరానిది; తపస్సుతో పవిత్రమైన అంతఃకరణం గల వారు ధర్మాన్ని అనుగ్రహించడంలో నిమగ్నులై ఉన్నారు. ఆ ద్విజులు ముఖ్యమైన యజ్ఞాలు చేస్తున్నారు, ఆయా ప్రయత్నాలతో విధిపూర్వకంగా అగ్నులలో హోమం చేస్తున్నారు, వేదాలను బిగ్గరగా అధ్యయనం చేస్తున్నారు. రాక్షసులను అణచివేసి బ్రహ్మఘోషను వినిపిస్తున్నారు; దానివల్ల వేసవిలో మేఘాల్లా రాక్షసులు అన్ని దిక్కులకూ పారిపోయారు. అగ్ని వంటి ఋషుల అగ్నిహోత్రం నుంచి లేచిన పొగ పది దిక్కులనూ వ్యాపించి రాక్షసుల తేజస్సును హరిస్తోంది. ఆయా పుణ్యదేశాలలో దృఢవ్రతులు ఆచరిస్తున్న తీవ్రమైన తపస్సు రాక్షసులను సంతాపపరుస్తోంది.’ మాల్యవంతుని తర్కం ఆధ్యాత్మికమైనది — బలానికి మూలం ధర్మం; ధర్మాన్ని నాశనం చేసి రావణుడు తన బలాన్నే నశింపజేసుకున్నాడు. యుగాల ప్రస్తావన కాలనియమాన్ని చూపుతుంది — ధర్మాధర్మాల బలం కాలాన్ని బట్టి మారుతుంది. అధర్మాన్ని పాముతో పోల్చడం — తనను పెంచినవానినే మింగే పాము. ఋషుల తపస్సు శస్త్రం లేకుండానే రాక్షసులను దహిస్తుంది — ఇది భారతీయ పరంపరలోని దృఢమైన నమ్మకం. ఇరవైయవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సర్వే’, ముద్రణలో ‘సర్వాః’ (‘దిశః’తో అన్వయం); పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘తైస్తైర్యత్తే’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నిత్యం తైస్తైర్’. రాక్షసుడైన మాల్యవంతుడు కూడా ధర్మపు శ్రేష్ఠత్వాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు — ఇదే అతని మాటకు బలం; అతడు శత్రుపక్షీయుడు కాదు, రావణుని కులవృద్ధుడే. ‘అస్మత్ పరే బలినః’ (మన శత్రువులు బలవంతులు) అనే వాక్యం స్పష్టమైన అంగీకారం — ఇప్పుడు దుర్బలులు రాక్షసులే, వానరులు కాదు. ఇంతకుముందు రాక్షసులు ఋషుల యజ్ఞాలను నాశనం చేసేవారు; ఇప్పుడు ఋషుల తపస్సే వారిని నాశనం చేస్తోంది — కాలపు విపర్యయం. బ్రహ్మఘోష, వేదాధ్యయనం, అగ్నిహోత్రం అనే మూడు విధాల బలం శస్త్రబలం కంటే అధికమని మాల్యవంతుని దృఢవిశ్వాసం. ‘యత్కించిత్కారిణా’ (ఇష్టం వచ్చినట్లు చేసేవాని చేత) అనే విశేషణంతో అతడు రావణుని స్వేచ్ఛాచారాన్ని స్పష్టంగా నిందిస్తాడు — రాజు తాను కోరినది చేస్తాడు, ఉచితమైనది కాదు. ఈ విధంగా మాల్యవంతుడు రాజనీతి తరువాత ధర్మశాస్త్ర ఆధారంతో కూడా సంధిని సమర్థిస్తాడు.

‘దేవతలు, దానవులు, యక్షుల చేత చావులేకుండా ఉండే వరాన్ని నీవు పొందావు; కాని మనుష్యులు, వానరులు, భల్లూకాలు, మహాబలులైన గోలాంగూలాలు — దృఢపరాక్రములూ బలవంతులూ అయినవారు — ఇక్కడికి వచ్చి గర్జిస్తున్నారు. విధవిధాలైన ఘోరమైన అనేక ఉత్పాతాలను చూసి రాక్షసులందరి వినాశాన్ని నేను చూస్తున్నాను. కర్కశంగా గర్జిస్తున్న ఘోరమైన భయంకర మేఘాలు లంకపై అన్నివైపులా వేడి రక్తాన్ని వర్షిస్తున్నాయి. ఏడుస్తున్న వాహనాల (పశువుల) కన్నీటిబిందువులు రాలుతున్నాయి; ధూళితో మలినమైన ధ్వజాలు రంగు వెలిసి మునుపటిలా ప్రకాశించడం లేదు. క్రూరమృగాలు, నక్కలు, గద్దలు అతి భయంకరంగా అరుస్తున్నాయి; లంకలోని ఉద్యానవనాలలోకి ప్రవేశించి గుంపులు కడుతున్నాయి. తెల్లని పళ్ళతో నల్లని స్త్రీలు ఎదుట నిలిచి నవ్వుతున్నారు; కలలో ఇళ్ళను పలకరించి దోచుకుంటున్నారు. ఇళ్ళలోని బలికర్మలను కుక్కలు తింటున్నాయి; ఆవులకు గాడిదలు, ముంగిసలకు ఎలుకలు పుడుతున్నాయి. పిల్లులు చిరుతపులులతో, పందులు కుక్కలతో, కిన్నరులు రాక్షసులతో మనుష్యులతో కలుస్తున్నారు. తెల్లని, ఎర్రని కాళ్ళు గల, కాలప్రేరితమైన పావురాలు అనే పక్షులు రాక్షసుల వినాశానికి తిరుగుతున్నాయి. ఇళ్ళలో ఉన్న గోరువంకలు ‘చీచీకూచీ’ అని అరుస్తూ, కలహం కోరే పక్షుల చేత జయించబడి, పెనవేసుకుని పడిపోతున్నాయి. పక్షులూ మృగాలూ అన్నీ సూర్యునికి అభిముఖంగా ఏడుస్తున్నాయి. వికృతమైన, భయంకరమైన, బోడితల గల, నల్లని పింగళవర్ణుడైన పురుషరూపంలోని కాలుడు ఎప్పటికప్పుడు అందరి ఇళ్ళనూ పరిశీలిస్తున్నాడు. ఇవీ ఇంకా ఇతర దుష్టనిమిత్తాలూ పుట్టుకొస్తున్నాయి.’ ఇక్కడ వరానికి ఉన్న పరిమితే ముఖ్యమైన తర్కం — రావణుడు మనుష్యులనూ వానరులనూ తుచ్ఛులుగా భావించి వారి నుంచి అవధ్యత్వాన్ని కోరలేదు; ఇప్పుడు వారే వచ్చారు. ఇరవై మూడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, మొత్తం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. ఉత్పాతాల పొడవైన జాబితా — ఆకాశంలో, పశువులలో, పక్షులలో, స్త్రీలలో, ఇళ్ళలో — అంతటా విపరీతత్వం, ప్రకృతినియమభంగం; ఇదంతా వినాశపు పూర్వలక్షణం. పురుషరూపంలో కాలుడు ఇళ్ళను పరిశీలించడం అందరికీ భయానకం — మృత్యువే ఇంటింటినీ లెక్కిస్తోంది. ఉత్పాతాల వర్ణనలో ప్రకృతిలోని అన్ని విభాగాలూ ప్రభావితమయ్యాయి — మేఘాలు రక్తం వర్షిస్తున్నాయి, పశువులు ఏడుస్తున్నాయి, హింస్రజంతువులు నగరంలో ప్రవేశిస్తున్నాయి, విజాతీయ ప్రాణులు కలుస్తున్నాయి, పక్షులు కలహిస్తున్నాయి. ఈ విపర్యయమంతా ధర్మనాశపు బాహ్యరూపం — రాజు అధర్మం చేసినప్పుడు ప్రకృతి కూడా వికృతమవుతుందని ప్రాచీన విశ్వాసం. కలలో ఇళ్ళను దోచుకునే నల్లని స్త్రీల వర్ణన ప్రత్యేకంగా భయానకం — వారు మృత్యువు దూతికల వంటివారు. ‘ప్రత్యాదిత్యం రుదంతి’ (సూర్యునికి అభిముఖంగా ఏడుస్తున్నాయి) — సూర్యాభిముఖంగా ఏడవడం శకునశాస్త్రంలో అశుభలక్షణంగా ప్రసిద్ధం. పావురాల రాక కూడా అమంగళం. కాలుని పురుషరూపం — వికృతుడు, భయంకరుడు, బోడితలవాడు, నల్లని పింగళవర్ణుడు — మృత్యువు సాక్షాత్ మూర్తి. కేవలం తర్కం రావణుని చెవికెక్కదు కాబట్టి మాల్యవంతుడు ఈ లక్షణాలతో అతనికి ప్రత్యక్షప్రమాణంతో బోధించాలనుకుంటున్నాడు. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘ఉత్పతంతి’ (పుట్టుకొస్తున్నాయి) అనే క్రియాపదం నిమిత్తాలు అకస్మాత్తుగా ప్రాదుర్భవించడాన్ని సూచిస్తుంది. వరం విషయంలో మాల్యవంతుని తర్కం అతి తీక్ష్ణమైనది — రావణుడు దేవదానవయక్షుల నుంచి అవధ్యత్వాన్ని కోరాడు, మనుష్యులూ వానరులూ తుచ్ఛులని ఉపేక్షించాడు; ఇప్పుడు వారే గర్జిస్తూ లంకాద్వారం దగ్గర నిలిచారు. ఈ విధంగా వరంలోని రంధ్రమే రావణుని మృత్యువుకు ద్వారమవుతుంది. గోలాంగూలాలు వానరులలో ఒక జాతి, ఆవుతోక వంటి తోక గలవి; హిందీ భాష్యం వీటిని కొండముచ్చులని వివరిస్తుంది.

‘మనుష్యరూపం ధరించిన విష్ణువే రాముడని మేము భావిస్తున్నాం; దృఢపరాక్రముడైన రాఘవుడు కేవలం మనుష్యుడు కాదు. సముద్రంలో పరమాద్భుతమైన సేతువును కట్టిన ఆ నరరాజు రామునితో, రావణా, సంధి చేసుకో; అతని కర్మలను తెలుసుకుని, నిశ్చయించుకుని, భవిష్యత్తుకు హితమైనది చేయి.’ ఈ మాట చెప్పి, రాక్షసాధిపతి మనసును మళ్ళీ పరీక్షించి, శ్రేష్ఠులలో ఉత్తమ పౌరుషం గల బలవంతుడైన మాల్యవంతుడు రావణుని చూస్తూ మౌనంగా ఉన్నాడు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది. ముప్పై ఆరవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; దాని చివరి అర్ధభాగం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. రాముని విష్ణువని స్పష్టంగా చెప్పిన మొదటి రాక్షసుడు మాల్యవంతుడే — ఇది అతని ప్రాజ్ఞతకు ప్రమాణం. ‘ఆయతిక్షమమ్’ — భవిష్యత్కాలంలో హితకరమైనది; మాల్యవంతుడు దీర్ఘదృష్టితో ఉపదేశిస్తున్నాడు. అతని మౌనం రావణుని ప్రతిక్రియ కోసం ఎదురుచూపు; తరువాతి సర్గలో రావణుడు క్రుద్ధుడై అతనిని తిరస్కరిస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి