సర్గ
సరమ రావణుని నిశ్చయాన్ని నివేదించడం
రాముని దగ్గరకు వెళ్తానని సరమ ప్రతిపాదించడం, రావణుని నిశ్చయాన్ని తెలుసుకోమని సీత ప్రార్థన, సరమ రహస్యంగా వినడం, తల్లి, వృద్ధమంత్రి ఉపదేశాలను రావణుడు తిరస్కరించడం, వానరసేన భేరీశంఖనాదం
రావణుని ఆ మాటతో మోహితురాలై సంతాపం పొందిన ఆ సీతను సరమ, కాలిపోయిన భూమిని నీటితో వలె, తన మాటతో ఆహ్లాదపరిచింది. వేసవిలో వేడెక్కిన భూమి వాననీటితో ఎలా చల్లబడుతుందో, అలాగే సీత సంతప్తమైన మనసు సరమ మాటతో శాంతించింది. తరువాత సఖికి మేలు చేయాలనుకుంటూ, సమయం తెలిసినది, చిరునవ్వుతో మాట్లాడేది అయిన సఖి సరమ సమయానికి తగిన మాట అన్నది: ‘నల్లని కళ్ళదానా, నేను వెళ్ళి నీ మాటను రామునికి నివేదించి, నీ క్షేమం చెప్పి, రహస్యంగా మళ్ళీ తిరిగి రాగలను. ఆధారం లేని ఆకాశంలో పయనించే నా గమనాన్ని అనుసరించడానికి వాయువు గానీ గరుడుడు గానీ సమర్థులు కారు.’ సరమ ప్రతిపాదన ఆమె స్నేహానికి పరాకాష్ఠ — రావణుని ఆజ్ఞను పక్కనపెట్టి శత్రువు దగ్గరకు వెళ్ళడానికి కూడా ఆమె సిద్ధపడింది. ‘కాలజ్ఞా’ (సమయం తెలిసినది) అనే విశేషణం ఆమెకు అవకాశం తెలుసని సూచిస్తుంది — యుద్ధం సమీపించిన ఈ సమయంలో సందేశానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యం. ‘స్మితపూర్వాభిభాషిణీ’ (చిరునవ్వుతో మాట్లాడేది) — ఆమె మొదట చిరునవ్వు నవ్వి తరువాత మాట్లాడుతుంది; ఇది సజ్జనుని లక్షణం, వాల్మీకి రాముని వర్ణనలో కూడా దీనిని ప్రయోగిస్తాడు. సరమకున్న ఆకాశగమనశక్తి రాక్షసులకు స్వాభావికమైన మాయాశక్తి; ఆమె దానిని సత్కార్యానికి వినియోగించాలనుకుంటుంది. వాయువు, గరుడుల ప్రస్తావన ఆమె వేగపు అతిశయాన్ని చూపుతుంది — గరుడుడు వేగవంతులలో శ్రేష్ఠుడు, వాయువు సర్వత్రగామి. సమీక్షిత సంస్కరణలో మొదటి శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో ‘పృథివీం ద్యౌరివాంభసా’ (ఆకాశం నీటితో భూమిని వలె) అనే పాఠం, ముద్రణలో ‘మహీం దగ్ధామివాంభసా’ (కాలిపోయిన భూమిని నీటితో వలె) — ఉపమాన స్వరూపం కొంచెం భిన్నం.
ఇలా అంటున్న ఆ సరమతో సీత పూర్వశోకంతో నిండిన మధురమైన మృదువైన మాటతో ఇలా అన్నది: ‘నీవు ఆకాశానికీ రసాతలానికీ వెళ్ళగల సమర్థురాలివి; నా విషయంలో ఏమి చేయవలసి ఉందో దానిని ఈ రోజు తెలుసుకో. నాకు ప్రియం చేయాలని ఉంటే, నీ బుద్ధి స్థిరంగా ఉంటే, వెళ్ళి రావణుడు ఏమి చేస్తున్నాడో నేను తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను. మాయాబలం గలవాడూ క్రూరుడూ శత్రువులను ఏడిపించేవాడూ దుష్టాత్ముడూ అయిన ఆ రావణుడు తాగిన వెంటనే మత్తెక్కించే వారుణి (మద్యం) వలె నన్ను మోహపెడుతున్నాడు. అత్యంత ఘోరమైన రాక్షసస్త్రీలచేత నన్ను ఎప్పుడూ కాపలా కాయించేవాడు, వారిచేత నన్ను నిత్యం బెదిరిస్తాడు, పదేపదే నిందిస్తాడు. నేను కలవరపడుతున్నాను, శంకితురాలినై ఉన్నాను; నా మనసు స్వస్థంగా లేదు; అతని భయంతో కలవరపడుతూ నేను అశోకవనంలో ఉన్నాను. మంత్రులతో అతని చర్చ ఏదైనా ఉంటే, లేదా ఏదైనా నిశ్చయించబడితే, అదంతా నాకు నివేదించు — అది నాకు పరమానుగ్రహం, వరం అవుతుంది.’ సీత ప్రార్థన వివేకపూర్ణమైనది — ఆమె రామునికి సందేశం కాదు, శత్రువు నిశ్చయం గురించిన జ్ఞానాన్ని కోరుతుంది. ఇంతకుముందు మాయతో మోసపోయిన ఆమె ఇప్పుడు సత్యాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటుంది, ఎందుకంటే సత్యజ్ఞానమే మాయకు ఔషధం. వారుణి ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — మద్యం తాగిన వెంటనే బుద్ధిని హరిస్తుంది, అలాగే రావణుని మాయ క్షణంలోనే ఆమె వివేకాన్ని హరించింది. ‘శత్రురావణః’ — శత్రువులను ‘రావయతి’, అంటే ఏడిపించేవాడు — ఇది రావణ నామ వ్యుత్పత్తి. ‘తర్జాపయతి’, ‘భర్త్సాపయతి’ అనేవి ణిజంత (ప్రేరణార్థక) క్రియాపదాలు — అతడు స్వయంగా కాదు, రాక్షసస్త్రీల ద్వారా బెదిరిస్తాడు. సీత ‘ఉద్విగ్నా’ (కలవరపడుతున్నాను) అని రెండుసార్లు వాడటం ఆమె మానసిక క్లేశాన్ని మరింత బలంగా చేస్తుంది.
ఇలా అంటున్న సీతతో మృదుభాషిణి సరమ, కన్నీళ్ళతో తడబడుతున్న ఆమె ముఖాన్ని నిమురుతూ అన్నది: ‘జానకీ, నీ అభిప్రాయం ఇదైతే, ఇదిగో వెళ్తున్నాను; మైథిలీ, శత్రువు అభిప్రాయాన్ని గ్రహించి తిరిగి వస్తాను.’ ఇలా అని ఆమె అక్కడి నుంచి ఆ రాక్షసుని దగ్గరకు వెళ్ళి, మంత్రులతో కూడిన రావణుడు చెప్పినదానిని విన్నది. నిశ్చయాలను గ్రహించగల ఆమె ఆ దురాత్ముని నిశ్చయాన్ని విని మళ్ళీ వెంటనే శుభకరమైన అశోకవనానికి వచ్చింది. అక్కడ ప్రవేశించిన ఆమె, తన కోసమే ఎదురుచూస్తున్న, తామర జారిపోయిన లక్ష్మి వంటి జనకుని కుమార్తెను చూసింది. మళ్ళీ వచ్చిన ప్రియభాషిణి సరమను సీత ఎంతో ఆప్యాయంగా కౌగిలించుకుని తానే ఆమెకు ఆసనం ఇచ్చింది: ‘ఇక్కడ సుఖంగా కూర్చుని, క్రూరుడూ దురాత్ముడూ అయిన ఆ రావణుని నిశ్చయాన్నంతటినీ యథార్థంగా నాకు చెప్పు.’ వణికిపోతున్న సీత ఇలా అడగగా, సరమ మంత్రులతో కూడిన రావణుడు చెప్పినదంతా వివరించింది. ‘భ్రష్టపద్మా శ్రీః’ (తామర జారిపోయిన లక్ష్మి) అనే ఉపమానం హృదయాన్ని తాకుతుంది — చేతిలో నుంచి కమలం జారిపోయిన లక్ష్మి వంటిది సీత; సౌందర్యం ఉంది, కాని శోభ నశించింది. సీత తానే ఆసనం ఇవ్వడం సఖి పట్ల గౌరవాన్ని చూపుతుంది — రాజపుత్రి ఒక రాక్షసికి సేవ చేస్తోంది. ‘నిశ్చయజ్ఞా’ (నిశ్చయాలను గ్రహించగలది) అనే సరమ విశేషణం ఆమె బుద్ధిని సూచిస్తుంది — ఆమె మాటలను మాత్రమే కాదు, వాటి తాత్పర్యాన్నీ గ్రహిస్తుంది. సీత వణుకు — భయం, ఆశ కలగలిసి ఉన్నాయి, ఎందుకంటే ఏమి వినబోతోందో ఆమెకు తెలియదు. సరమ పని శీఘ్రంగా జరిగింది — వెళ్ళడం, వినడం, తిరిగిరావడం క్షణంలో జరిగినట్లే. ‘బాష్పవిక్లవమ్’ (కన్నీళ్ళతో తడబడుతున్న) ముఖాన్ని నిమరడం సఖి ఆత్మీయతను చూపుతుంది. సరమ నివేదించకముందే సీత ‘యథార్థంగా చెప్పు’ అని పట్టుబట్టడం, ఒకసారి మాయతో మోసపోయిన ఆమె ఇప్పుడు ఎవరి మాటనైనా పరీక్షించే స్వీకరిస్తుందని చూపుతుంది.
సరమ చెబుతుంది: ‘వైదేహీ, నిన్ను విడిచిపెట్టమని రాక్షసేంద్రుని అతని తల్లి, అతనిపట్ల ఎంతో ఆప్యాయత గల వృద్ధమంత్రి గొప్ప మాటలతో ప్రేరేపించారు — ‘మైథిలిని మనుజేంద్రుడైన రామునికి సత్కారపూర్వకంగా అప్పగించు; జనస్థానంలో జరిగిన అద్భుతమే నీకు చాలిన నిదర్శనం. సముద్రాన్ని దాటడం, హనుమంతుడు సీతను కనుగొనడం, యుద్ధంలో రాక్షసులను వధించడం — ఇవి యుద్ధంలో ఏ మనుష్యుడు చేయగలడు?’ ఈ విధంగా వృద్ధమంత్రులూ తల్లీ ఎంతో బోధించినప్పటికీ, ధనలోభి ధనాన్ని వలె, అతడు నిన్ను విడిచిపెట్టడానికి ఇష్టపడడం లేదు. మైథిలీ, యుద్ధంలో చనిపోకుండా ఉన్నంతవరకు అతడు నిన్ను విడిచిపెట్టడానికి ఇష్టపడడు — మంత్రులతో కూడిన ఆ క్రూరుని నిశ్చయం ఇదే. మృత్యువు మీది లోభంతో కలిగిన ఈ బుద్ధి అతనిలో సుస్థిరంగా ఉంది; యుద్ధంలో పూర్తిగా ఓడిపోనంతవరకు భయంవల్ల నిన్ను విడిచిపెట్టలేడు — రాక్షసులందరి, తన వధతోనే అది జరుగుతుంది. నల్లని కళ్ళదానా, రాముడు యుద్ధంలో వాడి బాణాలతో రావణుని పూర్తిగా సంహరించి నిన్ను అయోధ్యకు తీసుకువెళ్తాడు.’ హిందీ భాష్యం ‘మంత్రివృద్ధ’ అనే పదాన్ని ‘ఒక ముసలి మంత్రి’ అని వ్యాఖ్యానిస్తుంది — అతడు అవిద్ధుడు లేదా మాల్యవంతుడు అని టీకాకారుల అభిప్రాయం. ‘అర్థమ్ అర్థపరః యథా’ (ధనలోభి ధనాన్ని వలె) అనే ఉపమానం — లోభి ధనాన్ని విడిచిపెట్టనట్లే రావణుడు సీతను విడిచిపెట్టడు. ‘మృత్యులోభాత్’ (మృత్యువు మీది లోభంతో) అనడంలో విడంబన — రావణుడు మృత్యువునే కోరుకుంటున్నట్లున్నాడు, అతని మొండితనం వినాశానికే. ‘అమృతః సన్’ (చనిపోకుండా ఉండగా) — బ్రతికి ఉండగా అతడు నిన్ను విడిచిపెట్టడు, అంటే అతని మరణంతోనే నీకు విముక్తి. ఇరవై ఆరవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది.
ఇంతలో భేరీశంఖాలతో నిండిన, సైన్యాలన్నిటి చేత భూతలాన్ని కంపింపజేసే శబ్దం వినిపించింది. వానరసైన్యపు ఆ నాదాన్ని విని లంకలో ఉన్న రాక్షసరాజు సేవకులు ఓజస్సు కోల్పోయి, దైన్యంతో నిండిన చేష్టలు గలవారయ్యారు; రాజు దోషం వల్ల వారికి శ్రేయస్సు కనిపించడం లేదు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది. వానరుల నాదం రాక్షసుల భేరీనాదానికి ప్రత్యుత్తరం వంటిది — పూర్వసర్గలో లంకలో యుద్ధసన్నాహపు కోలాహలం, ఇప్పుడు వానరసేన గర్జన. ‘నృపస్య దోషాత్’ (రాజు దోషం వల్ల) అని కవి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — ప్రజల దుఃఖానికి కారణం రాజు అధర్మం. రాక్షసులకు కూడా రావణుని దోషం తెలుసు, కాని వారు ఏమీ చేయలేకపోతున్నారు. ఈ విధంగా సరమ ఊరడింపుతో పాటు రాక్షసుల నిరాశను నిలిపి సర్గ ముగుస్తుంది. ‘హతౌజసః’ (ఓజస్సు కోల్పోయినవారు) అనే పదం యుద్ధానికి ముందే వారి మనోబలం భగ్నమైందని చూపుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥