సర్గ
సరమ సీతను ఊరడించడం
సరమ స్నేహం, రావణుని మాయను భేదించడం, రాముని రాకను గురించిన ప్రియవృత్తాంతం, లంకలో యుద్ధసన్నాహపు కోలాహలం, రామునితో మళ్ళీ కలుసుకునే ఆశ, సూర్యుని శరణు పొందమనే ఉపదేశం
రావణుని మాయతో మోహితురాలై పరమదుఃఖంలో ఉన్న సీతను చూసి, వైదేహికి ప్రేమగల ప్రియసఖి అయిన సరమ అనే రాక్షసి ఆమెను సమీపించింది. మృదువుగా మాట్లాడే ఆ సరమ అప్పుడు రాక్షసేంద్రుని చేత మోహితురాలైన సీతను ఊరడించింది. రావణుని ఆజ్ఞతో ఆమె సీతకు కాపలా కాసేది, కాని తాను కాపలా కాస్తున్న సీతతోనే స్నేహం చేసుకుంది; ఆమె దయగలది, దృఢవ్రత. స్పృహ కోల్పోయిన సఖి సీతను ఆమె చూసింది — ధూళిలో పొర్లి లేచిన, అలసిపోయిన, నలిగిపోయిన ఆడగుర్రంలా ఉన్నది. సువ్రత అయిన ఆమెను సరమ సఖీస్నేహంతో ఊరడించింది: ‘వైదేహీ, ఊరడిల్లు; నీ మనసుకు వ్యథ వద్దు. భీరూ, రావణుడు నీతో ఏమి అన్నాడో, నీవు స్వయంగా అతనికి ఏమి జవాబిచ్చావో — అదంతా సఖీస్నేహంతో రావణుని భయాన్ని విడిచిపెట్టి, నిర్జనమైన దట్టమైన చోట దాగి ఉండి నేను విన్నాను. విశాలాక్షీ, నీ కోసం నాకు రావణుడంటే భయం లేదు.’ సరమ రాక్షసి అయినప్పటికీ సజ్జనురాలు — లంకలో సీతకు ఉన్న ఏకైక సఖి. ‘రావణుడంటే భయం లేదు’ అనే ఆమె మాట సాహసాన్ని చూపుతుంది — రాజాజ్ఞను పక్కనపెట్టి ఆమె సఖికి మేలు చేస్తుంది. ఆడగుర్రం ఉపమానం సీత దశను చిత్రిస్తుంది — నేలపై పొర్లి లేచిన అలసిన గుర్రంలా. ఐదవ, ఆరవ శ్లోకాలు ఆరు పాదాలవి. ఐదవ శ్లోకపు మూడవ అర్ధభాగంలో ముద్రణలో ‘ప్రయుక్తశ్చ’ అని పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ప్రత్యుక్తం చ’ (జవాబిచ్చినది), హిందీ భాష్యంలో కూడా ‘నీవు అతనికి ఇచ్చిన జవాబు’ అనే అర్థం ఉంది; ముద్రిత పాఠమే ఉంచబడింది. ఆరవ శ్లోకం చివర ముద్రణలో ‘నహి మే రావణాద్భయమ్’ (నాకు రావణుడంటే భయం లేదు), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘న హి మే జీవితం ప్రియమ్’ (నాకు ప్రాణం ప్రియం కాదు).
‘మైథిలీ, రాక్షసేశ్వరుడు దేనికోసం కంగారుపడి బయటకు వెళ్ళాడో, అదంతా నేను బయటకు వెళ్ళి తెలుసుకున్నాను. ఆత్మజ్ఞుడైన రాముని నిద్రలో చంపడం సాధ్యం కాదు; ఆ పురుషవ్యాఘ్రుని విషయంలో వధ అసలు పొసగదు. చెట్లతో పోరాడే వానరులను కూడా ఇలా చంపడం సాధ్యం కాదు; దేవశ్రేష్ఠుడైన ఇంద్రుడు దేవతలను వలె రాముడు వారిని చక్కగా రక్షిస్తున్నాడు. సీతా, దీర్ఘమైన గుండ్రని భుజాలు గలవాడు, శ్రీమంతుడు, విశాలవక్షస్కుడు, ప్రతాపవంతుడు, ధనుర్ధారి, దృఢశరీరుడు, ధర్మాత్ముడు, భూమిపై ప్రసిద్ధుడు, విక్రమశాలి, తనను పరులను రక్షించేవాడు, సోదరుడు లక్ష్మణునితో కూడినవాడు, కులీనుడు, నయశాస్త్రజ్ఞుడు, శత్రుసేనాసమూహాలను సంహరించేవాడు, ఊహించలేని బలపౌరుషాలు గలవాడు, శత్రునాశకుడు అయిన శ్రీమంతుడు రాఘవుడు హతుడు కాలేదు. అనుచితమైన బుద్ధితో పనులు చేసేవాడు, సర్వభూతాలకూ విరోధి, రౌద్రుడు, మాయావి అయినవాడు ఈ మాయను నీపై ప్రయోగించాడు. నీ శోకం తొలగిపోయింది; సర్వకల్యాణం నీ దగ్గరకు వచ్చింది; నిశ్చయంగా లక్ష్మి నిన్ను వరిస్తోంది; నీకు ప్రియమైనది జరుగుతోంది, విను.’ సరమ తర్కం రెండు విధాలు — మొదట రాముని స్వభావం (ఆత్మజ్ఞుడు, జాగరూకుడు), రెండవది అతని గుణాలు (వీరుడు, రక్షకుడు, నీతిజ్ఞుడు). ‘సౌప్తికమ్’ అనే పదం నిద్రిస్తున్నవారి వధను సూచిస్తుంది — అలాంటి కపటం రామునిపై ఫలించదు. సీత మనసులో విశ్వాసాన్ని మళ్ళీ నిలపడానికే గుణాల పొడవైన జాబితా వాడబడింది. ‘సర్వభూతవిరోధినా’ (సర్వభూతాలకూ విరోధి) అనే రావణుని విశేషణం అతని వినాశానికి కారణాన్ని సూచిస్తుంది — అందరికీ విరోధి అయినవానిని అందరూ ఎదిరిస్తారు. సరమ సీతను ‘సీతే’ అని సంబోధిస్తుంది, స్నేహంతో ‘నీకు ప్రియమైనది జరుగుతోంది, విను’ అని కుతూహలం పుట్టిస్తుంది. సరమ స్వయంగా రాక్షసి, కాబట్టి రాక్షసుల మాయాపద్ధతి ఆమెకు తెలుసు; ఆమె సాక్ష్యం సీతకు ప్రత్యేకంగా నమ్మదగినది. రావణుడు బయటకు వెళ్ళిన కారణం కూడా ఆమెకు తెలిసింది — ప్రహస్తుని రాక, యుద్ధమంత్రాలోచన — దీనివల్ల రాముడు బ్రతికే ఉన్నాడని రుజువవుతుంది, లేకపోతే యుద్ధమంత్రాలోచన అనవసరమయ్యేది. ఈ తర్కం సరళమైనది, దృఢమైనది.
‘రాముడు వానరసేనతో కలిసి సముద్రాన్ని దాటి, సముద్రపు దక్షిణతీరాన్ని చేరి విడిది చేశాడు. లక్ష్మణసహితుడై, పరిపూర్ణార్థుడైన కాకుత్స్థుని నేను చూశాను; సముద్రతీరం వరకు నిలిచిన సమైక్యమైన సేనలచేత రక్షించబడుతూ అతడు ఉన్నాడు. ఈ రావణుడు పంపిన వేగంగా కదిలే రాక్షసులు ‘రాఘవుడు సముద్రం దాటాడు’ అనే వార్తను ఇక్కడికి తెచ్చారు. విశాలాక్షీ, ఆ వార్త విని ఈ రాక్షసాధిపతి రావణుడు సచివులందరితో కలిసి మంత్రాలోచన చేస్తున్నాడు.’ ఇలా చెబుతుండగానే సరమ అనే రాక్షసి సీతతో కలిసి, పూర్తి సన్నాహంతో కదులుతున్న సైన్యాల భయంకరమైన శబ్దాన్ని విన్నది. దండంతో మోదే భేరి యొక్క మహానాదాన్ని విని మధురభాషిణి అయిన సరమ సీతతో ఇలా అన్నది. సరమ వృత్తాంతం పూర్వసర్గల సంఘటనలను సంక్షిప్తంగా చెబుతుంది — శుకసారణులను, శార్దూలుని పంపడం, వారు తిరిగిరావడం, మంత్రాలోచన. ‘పరిపూర్ణార్థః’ (పరిపూర్ణార్థుడు) అనే రాముని విశేషణం విజయానికి పూర్వసూచన — అతని ప్రయోజనాలన్నీ సిద్ధించినట్లే. కథాకాలం ఇక్కడ కలిసిపోతుంది — సరమ మాట్లాడుతున్న సమయంలోనే భేరీనాదం, దానిని పూర్వసర్గ చివర రావణుడు ఆదేశించాడు. ‘దృష్టో మే’ (నేను చూశాను) — తానే స్వయంగా రాముని చూశానని సరమ అంటుంది, కాబట్టి ఆమె మాట ప్రత్యక్షప్రమాణం. ‘లఘువిక్రమాః’ (వేగంగా కదిలేవారు) అనే చారుల విశేషణం — శీఘ్రగాములు, కాని వారి వార్త రావణునికి అశుభం. ‘దండనిర్ఘాతం’ అనే భేరిని మోదే పద్ధతి పూర్వసర్గలోని ‘కోణాహతేన’ (కోణంతో కొట్టిన) అనే దానితో సరిపోతుంది. ‘సర్వోద్యోగం’ — నగరమంతా యుద్ధానికి సిద్ధం కావడం. సరమ మాట భేరీనాదంతోనే రుజువైంది — రాముడు హతుడై ఉంటే లంకలో యుద్ధసన్నాహం ఎందుకు?
‘భీరూ, ఇది సన్నాహాన్ని పురికొల్పే భయంకరమైన భేరి; మేఘగర్జన వంటి గంభీరమైన భేరీనాదం విను. మదపుటేనుగులను సిద్ధం చేస్తున్నారు, రథాలకు గుర్రాలను పూన్చుతున్నారు; ప్రాసాలు చేతబట్టిన అశ్వారూఢులు వేలకొద్దీ కనిపిస్తున్నారు. అక్కడక్కడ సన్నద్ధులైనవారు వేలకొద్దీ పరుగెత్తి వస్తున్నారు; వేగంగా ఘోషిస్తూ ప్రవహించే జలప్రవాహాలతో సముద్రం వలె, అద్భుతంగా కనిపించే సైన్యాలతో రాజమార్గాలు నిండిపోతున్నాయి. మెరిసే శస్త్రాలు, డాళ్ళు, కవచాలు, రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, రాక్షసేంద్రుని అనుసరించే ఉత్సాహవంతులైన వేగశాలులైన రాక్షసులు — వీరందరి కోలాహలం ఇది. వేసవిలో అడవిని దహించే అగ్నిలా నానావర్ణాల నుంచి ఉద్భవించిన కాంతిని వెదజల్లుతున్న వారి రూపం చూడు. గంటల ఘోషను, రథాల ధ్వనిని, సకిలిస్తున్న గుర్రాల శబ్దాన్ని, వాద్యధ్వనిని విను. ఆయుధాలు ఎత్తిపట్టిన, రాక్షసేంద్రుని అనుచరులైన రాక్షసుల ఈ తుములమైన, రోమాంచకరమైన కోలాహలం ఇది.’ ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం సంస్కృత సంఖ్యల ప్రకారం ‘వేగవద్భిర్నదద్భిశ్చ…’, ‘శస్త్రాణాం చ ప్రసన్నానాం…’ అనే రెండు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘తుములో లోమహర్షణమ్’ అని పాఠం ఉంది — పుంలింగమైన ‘సంభ్రమః’కు నపుంసకలింగ విశేషణం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘లోమహర్షణః’; ముద్రిత పాఠమే ఉంచబడింది. సరమ వర్ణనలో యుద్ధకోలాహలం శ్రవ్య దృశ్య చిత్రాలతో ప్రదర్శించబడుతుంది — భేరీనాదం మేఘగర్జన వలె, సైన్యం సముద్రం వలె, ఆయుధాల కాంతి దావాగ్ని వలె. కాని ఆమె అభిప్రాయం దీనికి విరుద్ధం — రాక్షసుల కంగారు భయానికి లక్షణం, విజయానికి కాదు. ఇరవై రెండవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, ఇరవై ఐదవ శ్లోకపు అర్ధభాగాలు వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి. సరమ యుద్ధకోలాహలాన్నే సీత ఆశకు కారణంగా మారుస్తుంది — రాక్షసులు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నారన్నదే రాముడు బ్రతికి ఉన్నాడనడానికి నిశ్చితమైన ప్రమాణం. గంటలు, రథాలు, గుర్రాలు, వాద్యాలు — ఈ నాలుగు విధాల శబ్దాలు సేన చతురంగత్వాన్ని గుర్తుచేస్తాయి. ‘హృషితానామ్’ (ఉత్సాహవంతులైన) అనే పదం రాక్షసుల ఉత్సాహాన్ని చూపుతుంది, కాని ‘సంభ్రమః’ అనే పదం వారి వ్యాకులతను కూడా. ఆయుధాల కాంతిని అగ్నితో పోల్చడం వినాశానికి సూచన — అగ్ని అడవిని దహించినట్లు యుద్ధం లంకను దహిస్తుంది. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘శృణు’ (విను) అనే క్రియాపదం మూడుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది; దానివల్ల శ్రవ్యచిత్రం సజీవమవుతుంది.
‘శోకాన్ని పోగొట్టే శ్రీ నిన్ను వరిస్తోంది; రాక్షసులకు భయం వచ్చింది. కమలదళాల వంటి కళ్ళు గలవాడు, క్రోధాన్ని జయించినవాడు, ఊహించలేని పరాక్రమం గలవాడు అయిన నీ భర్త రాముడు, ఇంద్రుడు దైత్యులను వలె, యుద్ధంలో రావణుని జయించి చంపి నిన్ను పొందుతాడు. విష్ణువుతో కలిసి ఇంద్రుడు శత్రువులపై వలె, లక్ష్మణసహితుడైన నీ భర్త రాక్షసులపై పరాక్రమిస్తాడు. శత్రువు కూలిన తరువాత వచ్చిన రాముని ఒడిలో, కోరిక తీరిన సాధ్వివైన నిన్ను నేను త్వరలోనే చూస్తాను. జానకీ, విశాలవక్షస్కుడైన అతని వక్షస్థలాన్ని చేరి కౌగిలించుకుని నీవు ఆనందబాష్పాలు రాలుస్తావు. దేవీ సీతా, ఎన్నో నెలలుగా ధరించిన, నడుము వరకు వేలాడుతున్న నీ ఒంటిజడను మహాబలుడైన రాముడు త్వరలోనే విప్పుతాడు. దేవీ, ఉదయించిన పూర్ణచంద్రుని వంటి అతని ముఖాన్ని చూసి, ఆడపాము కుబుసాన్ని విడిచినట్లు నీవు శోకాశ్రువులను విడిచిపెడతావు. మైథిలీ, యుద్ధంలో రావణుని చంపి త్వరలోనే, సుఖానికి అర్హుడైన రాముడు సంపూర్ణంగా, ప్రియురాలివైన నీతో సుఖాన్ని పొందుతాడు. మహాత్ముడైన రాముని ఆదరణ పొంది, మంచి వర్షంతో పంటతో కూడిన భూమి వలె నీవు ఆనందిస్తావు.’ ఒంటిజడను విప్పడం వియోగవ్రతం ముగిసిందనడానికి చిహ్నం. ఆడపాము కుబుసం ఉపమానం — సర్పిణి పాత చర్మాన్ని విడిచినట్లు సీత శోకాన్ని విడిచిపెడుతుంది. మంచి వర్షంతో భూమి అనే ఉపమానం పునర్మిలనపు ఫలవంతత్వాన్ని సూచిస్తుంది. సరమ ఊరడింపులో భవిష్యత్కాల ప్రయోగం నిశ్చయాన్ని చూపుతుంది — ‘అధిగమిష్యతి’ (పొందుతాడు), ‘విక్రమిష్యతి’ (పరాక్రమిస్తాడు), ‘ద్రక్ష్యామి’ (చూస్తాను), ‘వర్తయిష్యసి’ (రాలుస్తావు), ‘మోక్ష్యతే’ (విప్పుతాడు), ‘మోక్ష్యసే’ (విడిచిపెడతావు), ‘లప్స్యతే’ (పొందుతాడు), ‘మోదిష్యసి’ (ఆనందిస్తావు) — ఈ క్రియాపదాలన్నీ రాబోయే సుఖం గురించిన దృఢమైన వాగ్దానం. ఇంద్రవిష్ణువుల ఉపమానం రామలక్ష్మణుల సంబంధానికి దివ్యరూపం ఇస్తుంది — లక్ష్మణుడు విష్ణువు వలె సహాయకుడు, రాముడు ఇంద్రుని వలె నాయకుడు. ‘సిద్ధార్థామ్’ (కోరిక తీరినదానిని) అనే సీత విశేషణం — ఆమె వ్రతానికీ తపస్సుకూ ఫలం సిద్ధించింది. ‘సుఖార్హః’ (సుఖానికి అర్హుడు) అనే రాముని విశేషణం కరుణాభరితం — సుఖానికి అర్హుడైనవాడు వనవాసంలో దుఃఖాన్నే అనుభవించాడు. ‘జఘనం గతాం వేణీమ్’ (నడుము వరకు వేలాడే జడ) అనే వర్ణన సీత దీర్ఘవియోగ కాలాన్ని సూచిస్తుంది — ఎన్నో నెలలుగా సంస్కరించని కేశాలు ఒంటిజడగా కట్టబడి నడుము వరకు వేలాడుతున్నాయి. సరమ సీత వియోగచిహ్నాలను ఒక్కొక్కటిగా చూపి అవి తొలగిపోతాయని చెబుతుంది — కన్నీళ్ళు, జడ, శోకం. ఈ విధంగా ఆమె మాట కేవలం వార్త కాదు, రాబోయే పునర్మిలనానికి చిత్రం.
చివరిగా సరమ పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో సీతకు ఉపదేశిస్తుంది: ‘గిరిశ్రేష్ఠమైన మేరువు చుట్టూ గుర్రంలా వేగంగా మండలాకారంగా తిరిగే ఆ దివసకరుడైన సూర్యుని, దేవీ, ఇక్కడ శరణు పొందు; ఇతడే ప్రజలకు మూలం.’ సూర్యుడు ఇక్ష్వాకుకులానికి ఆదిదేవుడు, కాబట్టి అతనిని శరణు పొందడం రాముని కులదేవతను శరణు పొందడమే. సమీక్షిత సంస్కరణలో మొదటి పాదంలో ‘అనువర్తమానః’, ముద్రణలో ‘వివర్తమానః’ (రెండిటికీ చుట్టూ తిరుగుతున్నవాడని అర్థం). ఈ శ్లోకం తరువాత సర్గ ముగుస్తుంది; సూర్యోపాసన ఆదిత్యహృదయానికి పూర్వసూచన వంటిది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥