॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 32వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

సీతావిలాపం, రావణుని యుద్ధసన్నాహం

మాయాశిరస్సును చూసి సీత మూర్ఛపోవడం, కైకేయిని నిందించడం, రాముని గురించి కరుణాపూర్ణమైన విలాపం, తనకు మరణం ప్రసాదించమని వేడుకోవడం, ప్రహస్తుని రాక, రావణుడు సభలో ప్రవేశించడం, భేరీనాదంతో సైన్యాలను పిలిపించడం

ఆ సీత ఆ శిరస్సునూ, ఆ ఉత్తమమైన ధనుస్సునూ చూసి, హనుమంతుడు చెప్పిన సుగ్రీవునితో రాముని స్నేహాన్ని తలచుకుని, భర్తవే అనిపించే కళ్ళు, ముఖవర్ణం, ముఖాకృతి, కేశాలు, కేశాంతభాగమైన నుదురు, ఆ శుభకరమైన చూడామణి — ఈ గుర్తులన్నిటితో ఆ శిరస్సు రామునిదేనని గుర్తించి అత్యంత దుఃఖితురాలైంది. కురరీపక్షిలా ఆక్రోశిస్తూ ఆమె కైకేయిని నిందించింది: ‘కైకేయీ, నీ కోరిక తీరిందిలే; ఈ కులనందనుడు హతుడయ్యాడు; కలహస్వభావురాలైన నీవల్ల కులమంతా నాశనమైంది. ఆర్యుడైన రాముడు కైకేయికి ఏమి అప్రియం చేశాడని నారచీరలు ఇచ్చి నాతో కలిసి అతనిని అడవికి పంపించారు?’ ఇలా అని వణికిపోతూ ఆ తపస్విని, బాల అయిన వైదేహి నరికిన అరటిచెట్టులా నేలమీద పడిపోయింది. ముహూర్తకాలం తరువాత తేరుకుని స్పృహ పొంది, విశాలనేత్రి అయిన ఆమె ఆ శిరస్సును దగ్గర ఉంచుకుని విలపించింది: ‘హా మహాబాహూ, వీరవ్రతాన్ని అనుసరించినవాడా, నేను హతురాలినయ్యాను; నీ ఈ చివరి స్థితిని చూస్తూ నేను విధవనయ్యాను.’ సీత గుర్తుపట్టిన క్రమం సూక్ష్మమైనది — మొదట ఆమె ధనుస్సును చూసింది, తరువాత శిరస్సులోని ప్రతి అవయవాన్నీ. చూడామణి ప్రస్తావన కరుణాభరితం — హనుమంతుడు గుర్తుగా రామునికి ఇచ్చిన ఆ మణియే ఇప్పుడు మాయతో ఆమె దుఃఖానికి ప్రమాణంగా చేయబడింది. హనుమంతుడు చెప్పిన సుగ్రీవస్నేహం గుర్తుకు వస్తుంది, ఎందుకంటే రాముడు లంకకు రావడానికి అదే మూలం — అందువల్ల రాముడు వచ్చాడు, హతుడయ్యాడు అని ఆమె భావిస్తుంది. దుఃఖపు మొదటి ఉద్గారం కైకేయి మీద, రావణుని మీద కాదు — సర్వానర్థాలకూ ఆదియైన మూలకారణాన్ని సీత తలచుకుంటుంది. ‘కలహశీలయా’ (కలహస్వభావురాలివైన నీచేత) అనే పదం తీక్ష్ణమైనది; ‘ఆర్యుడు ఏమి అప్రియం చేశాడు’ అనే ప్రశ్న రాముని నిర్దోషత్వాన్ని చాటుతుంది. అరటిచెట్టు ఉపమానం సీత కోమలత్వాన్నీ, పతనంలోని ఆకస్మికతనూ చూపుతుంది. ఐదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం సమీక్షిత సంస్కరణకు భిన్నంగా ఉంది — అక్కడ ‘ఆమె నారచీరలు కట్టినవానిగా అతనిని ఇంటి నుంచి పంపింది’, ముద్రణలో ‘యన్మయా చీరవసనం దత్త్వా ప్రవ్రాజితో వనమ్’ (నారచీరలు ఇచ్చి నాతో అడవికి పంపబడ్డాడు). మాయ ఎంత సూక్ష్మమైనదంటే, పతివ్రత అయిన సీత కూడా ప్రతి అవయవాన్నీ చూసి మోసపోయింది.

‘భర్త ముందుగా మరణించడం స్త్రీకి వైగుణ్యం — స్త్రీ అమంగళానికి ఫలం — అని చెబుతారు. నేను సదాచారిణిని, సదాచారుడవైన నీవు నా కంటే ముందే మరణించావు. మహాదుఃఖంలో పడి శోకసముద్రంలో మునిగిన నన్ను రక్షించడానికి పూనుకున్న నీవు కూడా కూలిపోయావు. రాఘవా, నా అత్తగారైన ఆ కౌసల్య కుమారుడవైన నిన్ను కోల్పోయి, దూడను కోల్పోయిన వాత్సల్యం గల ఆవులా అయిపోయింది. దైవజ్ఞులు నీకు దీర్ఘాయువు చెప్పారు; రాఘవా, వారి మాట అసత్యమైంది, నీవు అల్పాయుష్కుడవయ్యావు. లేదా ప్రాజ్ఞుడవైనప్పటికీ నీ ప్రజ్ఞ నశిస్తుంది; ప్రాణులకు మూలమైన ఈ కాలమే జీవిని పచనం చేస్తుంది. నయశాస్త్రం తెలిసినవాడవు, ఆపదలకు ఉపాయాలు తెలిసినవాడవు, వాటిని తప్పించుకోవడంలో నిపుణుడవు — నీవు ఎలా ఊహించని మృత్యువును పొందావు? కమలలోచనా, రౌద్రమైన అతిక్రూరమైన కాళరాత్రి నిన్ను కౌగిలించుకుని నా నుంచి లాక్కుపోయింది. మహాబాహూ, పురుషశ్రేష్ఠా, తపస్వినినైన నన్ను విడిచి ప్రియమైన స్త్రీని వలె భూమిని కౌగిలించుకుని ఇక్కడ పడుకున్నావు.’ ‘వైగుణ్యమ్’ అనే పదం సీత ఆత్మనిందను చూపుతుంది — భర్త మరణాన్ని ఆమె తన దోషంగా భావిస్తుంది. ‘సువృత్తః సాధువృత్తాయాః’ (సదాచారిణి అయిన నా సదాచారుడవైన భర్త) అనే పదాలలో సౌందర్యం — ఇద్దరూ సదాచారులే, అయినా విపత్తు. దూడను కోల్పోయిన ఆవుగా కౌసల్యను పోల్చడం తల్లి వాత్సల్యాన్ని మర్మస్పర్శిగా చూపుతుంది; సీత తన దుఃఖంలో కూడా అత్తగారి దుఃఖాన్ని తలచుకుంటుంది. దైవజ్ఞుల మాట ప్రస్తావన పట్టాభిషేక సమయంలో చెప్పిన దీర్ఘాయువును గుర్తుచేస్తుంది. కాలం ‘పచతి’ (పచనం చేస్తుంది) అనే రూపకం కర్మఫలపరిపాకాన్ని సూచిస్తుంది — హిందీ భాష్యం కూడా దీనిని ‘శుభాశుభకర్మల ఫలంతో జతపరుస్తుంది’ అని వ్యాఖ్యానిస్తుంది. భూమిని కౌగిలించుకోవడం అనే రూపకం — ప్రియురాలి కౌగిలిలో వలె రాముడు భూమిపై పడుకున్నాడు — సీత ఈర్ష్యను కూడా కరుణతో మేళవిస్తుంది. కాళరాత్రి కౌగిలి కూడా ఆ రూపకానికి ప్రతిబింబమే — ఒకరు ప్రియురాలు, మరొకరు మృత్యువు. సీత విలాపంలో రాముని గుణాల స్మరణ ప్రశ్నరూపంలో ఉంది — నయజ్ఞుడూ ఉపాయజ్ఞుడూ నిపుణుడూ అయి ఎలా మరణించాడు అని. ఈ ప్రశ్నే ఆమె అపనమ్మకపు బీజాన్ని చూపుతుంది; అది తరువాతి సర్గలో సరమ మాటలతో బలపడుతుంది.

‘వీరా, నేను ఎప్పుడూ శ్రద్ధగా గంధమాల్యాలతో అర్చించిన, నాకు ప్రియమైన, బంగారంతో అలంకరించిన నీ ధనుస్సు ఇదిగో. అనఘా, నీవు నా మామగారైన నీ తండ్రి దశరథునితో, పితృదేవతలందరితో కలిసి నిశ్చయంగా స్వర్గంలో కలుసుకున్నావు. మహత్కార్యం చేసి ఆకాశంలో నక్షత్రరూపమైన పుణ్యమైన నీ రాజర్షివంశాన్ని నీవు ఉపేక్షిస్తున్నావు. రాజా, నన్నెందుకు చూడవు, ఎందుకు మాట్లాడవు? బాలుడవుగా ఉండగా బాలికగా నిన్ను చేరిన సహచారిణినైన భార్యను నేను. కాకుత్స్థా, పాణిగ్రహణం చేస్తూ ‘ధర్మాన్ని ఆచరిస్తాను’ అని నీవు చేసిన వాగ్దానాన్ని గుర్తుచేసుకో; దుఃఖితురాలినైన నన్ను కూడా తీసుకుపో. గమనశీలులలో శ్రేష్ఠుడా, నన్ను విడిచి, ఈ లోకాన్నీ దుఃఖితురాలినైన నన్నూ వదిలి ఆ లోకానికి ఎందుకు వెళ్ళావు? శుభోపచారాలతో నేనే కౌగిలించుకున్న నీ సుందరమైన దేహాన్ని నిశ్చయంగా మాంసభక్షకులు ఈడ్చుకుపోతున్నారు. దక్షిణలతో కూడిన అగ్నిష్టోమాది యజ్ఞాలు చేసినవాడవు, ఏ కారణంచేత అగ్నిహోత్రంతో సంస్కారం పొందవు?’ ముద్రణ పాదటిప్పణిలో ఇలా సూచించబడింది — ఇక్ష్వాకువంశ రాజైన త్రిశంకుడు ఆకాశంలో నక్షత్రమై ప్రకాశిస్తున్నాడు, అందువల్ల ‘ఛత్రిన్యాయం’ చొప్పున (ఒకరి లక్షణాన్ని సమూహమంతటికీ వర్తింపజేసే పద్ధతిలో) కులమంతటినీ నక్షత్రకులమని అంటారు. ధనుస్సును అర్చించిన స్మరణ వనవాసంలోని దైనందిన భక్తిని చూపుతుంది — సీత రాముని ఆయుధాన్ని కూడా పూజించేది. ‘బాలాం బాలేన’ (బాలుడవైన నీవు బాలికనైన నన్ను) — వివాహ సమయంలో ఇద్దరూ బాలలే, దీర్ఘకాల సహజీవనం. పాణిగ్రహణ ప్రతిజ్ఞ ‘సహధర్మచరణం’ — ఆ ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేసి మరణంలో కూడా తనను వెంటతీసుకుపొమ్మని ఆమె వేడుకుంటుంది. మాంసభక్షకుల ప్రస్తావన సీత భయానకమైన ఊహాచిత్రం — ప్రియుని దేహాన్ని మాంసాహారులు ఈడ్చుకుపోతున్నారు. యజ్ఞకర్త అయిన క్షత్రియునికి అగ్నిహోత్రసంస్కారం లేకపోవడం మహాదుఃఖం; ధర్మాత్మునికి కూడా అంత్యేష్టి జరగదనేది ఆమె వేదన. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘మామపి దుఃఖితామ్’ (దుఃఖితురాలినైన నన్ను కూడా) అనే పునరుక్తి ఇరవై ఒకటవ శ్లోకపు ముగింపును ప్రతిధ్వనిస్తుంది — ‘నయ మామపి దుఃఖితామ్’ (దుఃఖితురాలినైన నన్నూ తీసుకుపో), ‘త్యక్త్వా మామపి దుఃఖితామ్’ (దుఃఖితురాలినైన నన్నూ వదిలి) — దుఃఖపు ఆవృత్తి మాటల ఆవృత్తితో వ్యక్తమవుతుంది. ‘గతిమతాం వర’ (గమనశీలులలో శ్రేష్ఠుడా) అనే సంబోధనలో విడంబన ఉంది — గమనశీలులలో శ్రేష్ఠుడు, తానే పరలోకానికి వెళ్ళిపోయాడు. రాజర్షివంశాన్ని ఉపేక్షిస్తున్నాడనే మాట, రాముని మృత్యువుతో ఇక్ష్వాకువంశ పరంపర కూడా భగ్నమైందని సూచిస్తుంది.

‘వనవాసానికి బయలుదేరిన ముగ్గురిలో లక్ష్మణుడొక్కడే తిరిగిరావడం శోకంతో ఆతురపడుతున్న కౌసల్య చూస్తుంది. ఆమె అడిగినప్పుడు, రాత్రివేళ రాక్షసులు నీ మిత్రసేనను, నిన్ను చంపిన సంగతి అతడు చెబుతాడు. నీవు నిద్రలో హతుడవయ్యావనీ, నేను రాక్షసుని ఇంటికి వెళ్ళిపోయాననీ తెలిసి, బద్దలైన హృదయంతో ఆమె బ్రతకదు — రాఘవా, ప్రాణాలు విడిచిపెడుతుంది. అనార్యురాలినైన నా కారణంగా పాపరహితుడూ వీర్యవంతుడూ రాజకుమారుడూ అయిన రాముడు సముద్రాన్ని దాటి ఆవుగిట్ట గుంటలో హతుడయ్యాడు. నా కులానికి కళంకమైన నన్ను మోహంవల్ల దశరథకుమారుడు పెళ్ళాడాడు; ఆర్యపుత్రుడైన రామునికి భార్య మృత్యువే అయింది. నిశ్చయంగా పూర్వజన్మలో నేను ఒక ఉత్తమదానాన్ని అడ్డుకుని ఉంటాను; అందుకే అందరికీ ఆతిథ్యమిచ్చేవాని భార్యనైన నేను ఈనాడు శోకిస్తున్నాను. రావణా, నన్ను వెంటనే రాముని మీద చంపివేయి; భర్తతో భార్యను కలుపు; ఉత్తమమైన మేలు చేయి. నా శిరస్సుతో అతని శిరస్సును, నా దేహంతో అతని దేహాన్ని కలుపు; మహాత్ముడైన నా భర్త గతిని నేను అనుసరిస్తాను.’ ఇలా దుఃఖంతో తపించిపోయిన విశాలనేత్రి జనకుని కుమార్తె భర్త శిరస్సునూ ధనుస్సునూ చూస్తూ విలపించింది. ‘గోష్పదే హతః’ (ఆవుగిట్ట గుంటలో హతుడయ్యాడు) అనే ఉపమానం తీక్ష్ణమైనది — మహాసముద్రాన్ని దాటి ఆవు గిట్ట ముద్రలో నిలిచిన నీటిలో మునిగినట్లు, చిన్న ఆపదలోనే నశించాడు. సీత ఆత్మనింద పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — ‘భార్య మృత్యువే అయింది’ అని. పూర్వజన్మలో దానాన్ని అడ్డుకోవడమే తన దుఃఖానికి కారణమని ఆమె భావిస్తుంది — కర్మసిద్ధాంతానికి ప్రతిబింబం. చివరి వేడుకోలు — రావణునితోనే — ‘నన్ను చంపి భర్తతో కలుపు’ — మరణంలోనైనా రామునితో ఐక్యాన్ని ఆమె కోరుకుంటుంది, రావణుని భార్య కావడం మాత్రం ఎన్నటికీ కాదు. ఇరవై ఎనిమిది నుంచి ముప్పై శ్లోకాల వరకు ఆరు అర్ధభాగాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం వేరే ఐదు అర్ధభాగాలు (029e–031c — ‘ముహూర్తమపి నేచ్ఛామి…’ (ఒక్క ముహూర్తం కూడా కోరను), పతివ్రతల లోకాలు, రాముని గుణాలు) ఉన్నాయి, అవి ముద్రణలో కనిపించవు. లక్ష్మణుడు ఒక్కడే తిరిగివస్తాడన్న ఊహ సీత కరుణను విస్తరిస్తుంది — తన దుఃఖాన్ని మించి ఆమె కౌసల్య దుఃఖాన్ని ఆలోచిస్తుంది; ఇది ఆమె స్వభావంలోని ఔదార్యాన్ని చూపుతుంది. ‘రక్షోగృహం గతామ్’ (రాక్షసుని ఇంటికి వెళ్ళినదానిని) అనే పదంతో ఆమె తన స్థితిని సిగ్గుతో వర్ణిస్తుంది — బలవంతంగా అపహరించబడింది, అయినా లోకుల దృష్టిలో అది దోషం వంటిదే. ‘స్వకులపాంసనీ’ (నా కులానికి కళంకం) అనే ఆత్మనింద పరాకాష్ఠ — కులానికి భూషణమైన ఆమె తనను కళంకంగా భావిస్తుంది. రావణునితో చేసిన చివరి ప్రార్థన విడంబనతో నిండి ఉంది — తన దుఃఖానికి కర్త అయినవానినే ఆమె ‘మేలు చేయి’ అని వేడుకుంటుంది.

సీత అక్కడ ఇలా విలపిస్తుండగా, రావణుని సేనలోని ఒక రాక్షసుడు చేతులు జోడించి తన ప్రభువును సమీపించాడు. ‘ఆర్యపుత్రా, విజయం పొందు’ అని అభివాదం చేసి ప్రసన్నుని చేసుకుని, సేనాపతి ప్రహస్తుడు వచ్చాడని అతడు నివేదించాడు: ‘మంత్రులందరితో కలిసి ప్రహస్తుడు నీ దగ్గరకు వచ్చాడు; ప్రభూ, నిన్ను చూడాలనుకుని అతడు నన్ను పంపాడు. క్షమాశీలుడవైన మహారాజా, రాజకార్యంలో నిశ్చయంగా ఏదో అత్యవసరమైన పని ఉంది; నీవు వారిని దర్శించు.’ రాక్షసుడు నివేదించిన ఈ మాట విని దశగ్రీవుడు అశోకవనాన్ని విడిచి మంత్రులను చూడడానికి వెళ్ళాడు. అతడు తన కర్తవ్యమంతటినీ మంత్రులతో నిశ్చయించుకుని, రాముని పరాక్రమాన్ని తెలుసుకుని, సభలో ప్రవేశించి ఏర్పాట్లు చేశాడు. ‘ఆత్యయికమ్’ (అత్యవసరమైన) అనే పదం యుద్ధం సమీపిస్తోందని సూచిస్తుంది — ఆలస్యం లేకుండా చేయవలసిన కార్యం. రావణుని మాయాప్రయోగం అసంపూర్ణంగానే మిగిలింది — సీత వశం కాలేదు, కాని రాజకార్యం అతనిని అక్కడి నుంచి లాగివేస్తుంది. దూత ‘ఆర్యపుత్ర’ అని సంబోధించడం విశేషం — సేవకుడు కూడా రావణుని కులీనశబ్దంతో పిలుస్తాడు. ముప్పై ఆరవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, ముప్పై ఏడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఇక్కడ కథాగమనం మారుతుంది — అంతఃపురపు కరుణరసం నుంచి సభలోని వీరరసం వైపు. రాముని పరాక్రమం తెలియడం రావణుని కూడా జాగ్రత్తపరుస్తుంది; ఇప్పుడు మాయతో కాక బలంతో జవాబు ఇవ్వాలని అతడు నిశ్చయించుకుంటాడు. అశోకవనానికీ సభకూ మధ్య అతని రాకపోకలు రావణుని ద్వివిధ జీవితాన్ని చూపుతాయి — ఒకచోట కామం, మరొకచోట రాజ్యం. ప్రహస్తుడు సేనాపతి, కాబట్టి అతని రాక యుద్ధవిషయమేనని రావణునికి తెలుసు.

రావణుడు వెళ్ళిన వెంటనే ఆ శిరస్సూ ఆ ఉత్తమమైన ధనుస్సూ అంతర్ధానమయ్యాయి — మాయ అవధి అతని ఉనికితోనే ముగిసింది. తరువాత రాక్షసేంద్రుడు భయంకర పరాక్రమం గల మంత్రులతో కలిసి రాముని విషయంలో చేయవలసిన కార్యాన్ని నిశ్చయించాడు. దగ్గరలో నిలిచిన హితైషులైన సేనాధ్యక్షులందరితో రాక్షసాధిపతి రావణుడు కాలుని వంటి మాట అన్నాడు: ‘కోణంతో (భేరీదండంతో) కొట్టిన భేరి యొక్క స్పష్టమైన నాదంతో వెంటనే సైన్యాలను సమీకరించండి; కాని కారణం చెప్పకూడదు.’ అప్పుడు దూతలు ‘అలాగే’ అని ఆ మాటను స్వీకరించి అప్పటికప్పుడే హఠాత్తుగా మహాసేనను సమీకరించారు; అది వచ్చి చేరిందని యుద్ధం కోరుతున్న తమ ప్రభువుకు నివేదించారు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది. మాయాశిరస్సు అంతర్ధానం సీతకు రహస్యంగానే మిగులుతుంది — తరువాతి సర్గలో సరమ ఆమె భ్రమను తొలగిస్తుంది. ‘కారణం చెప్పకూడదు’ అనే ఆదేశం రావణుని రహస్యప్రియత్వాన్ని చూపుతుంది — సైన్యాలకు యుద్ధకారణం తెలియదు, వారు రాజాజ్ఞను మాత్రమే పాటిస్తారు. ‘కాలసదృశమ్’ (కాలుని వంటి) అనే మాట విశేషణం రాబోయే వినాశాన్ని సూచిస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో చివరి శ్లోకపు ప్రథమార్ధంలో ‘బలాధిపాస్తే మహదాత్మనో బలమ్’ అనే భిన్నపాఠం ఉంది. భేరిని కోణంతో కొట్టడం యుద్ధారంభానికి సాంప్రదాయిక చిహ్నం. దూతలు ‘సహసా’ (హఠాత్తుగా) పనిచేయడం లంక సైన్యవ్యవస్థ సన్నద్ధతను సూచిస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి