॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 31వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

మాయాశిరస్సును చూపి సీతను మోహపెట్టే ప్రయత్నం

రావణుడు మంత్రులతో ఆలోచించడం, విద్యుజ్జిహ్వుడు మాయతో రాముని శిరస్సునూ ధనుస్సునూ సృష్టించడం, అశోకవనంలో సీతకు రావణుడు కల్పించిన యుద్ధవర్ణన, శిరస్సునూ ధనుస్సునూ చూపడం

చారులు లంకలో రాజైన రావణుని దగ్గరకు వెళ్ళి, క్షోభింపజేయరాని బలం గల రాఘవుడు సువేల పర్వతం మీద విడిది చేశాడని నివేదించారు. మహాబలుడైన రాముడు వచ్చేశాడని చారుల నోట విని రావణుడు కొంత కలవరపడి సచివులతో ఇలా అన్నాడు: ‘మంత్రులందరూ ఏకాగ్రచిత్తులై వెంటనే రావాలి; రాక్షసులారా, మనకు మంత్రాలోచన సమయం వచ్చింది.’ అతని ఆ ఆజ్ఞ విని మంత్రులు త్వరగా వచ్చారు; తరువాత అతడు రాక్షససచివులతో కలిసి ఆలోచించాడు. ఎదిరించరానివాడైన అతడు ఏది తగినదో దానిని ఆలోచించి, ఆ తరువాత సచివులను పంపివేసి తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. ఆ తరువాత మహాబలుడూ మాయావీ మహామాయుడూ అయిన విద్యుజ్జిహ్వుడనే రాక్షసుని వెంటబెట్టుకుని, మైథిలి ఉన్న ఆ ప్రమదవనంలోకి ప్రవేశించాడు. మాయ తెలిసిన విద్యుజ్జిహ్వునితో రాక్షసాధిపతి ఇలా అన్నాడు: ‘మనమిద్దరం మాయతో జనకుని కుమార్తె సీతను మోహపెడదాం. నిశాచరా, రాఘవుని మాయాశిరస్సును తీసుకుని, బాణాలతో కూడిన గొప్ప ధనుస్సును కూడా తీసుకుని, నీవు నా దగ్గరకు రా.’ మొదటి రెండు శ్లోకాలు పూర్వసర్గ ప్రారంభశ్లోకాలతో దాదాపు సమానం — ‘తతస్తమక్షోభ్యబలం…’, ‘చారాణాం రావణః శ్రుత్వా…’ — రెండవదాని ఉత్తరార్ధంలో ‘సచివానిదమబ్రవీత్’ (సచివులతో ఇలా అన్నాడు) అనే భేదం మాత్రమే. ఈ పునరావృత్తి రెండు సర్గల సంధిని చూపుతుంది — కథాసూత్రం మళ్ళీ అందుకోబడుతుంది. మంత్రాలోచన విషయం చెప్పబడలేదు, కాని దాని ఫలం కనిపిస్తుంది — యుద్ధానికి ముందే సీత మనోబలాన్ని భంగపరచడానికి మాయాప్రయోగం. రావణుడు మంత్రులతో చర్చించినా చివరికి తానే మోసపు పథకం వేస్తాడు; నిజమైన పరాక్రమాన్ని వదిలి మాయను శరణుజొచ్చుతాడు. విద్యుజ్జిహ్వుడు ‘మాయావినం మహామాయమ్’ అని రెండుసార్లు మాయాశబ్దంతో వర్ణించబడ్డాడు — అతనికి ఉన్నది ఒకే గుణం, కపటం. ‘సశరం ధనుః’ (బాణాలతో కూడిన ధనుస్సు) — రాముని గుర్తే అతని ధనుస్సు, కాబట్టి అది కూడా మాయతో సృష్టించాలి. మంత్రులను పిలవడమూ త్వరగానే, పంపివేయడమూ త్వరగానే — దీనివల్ల మంత్రాలోచన కేవలం లాంఛనప్రాయమనీ, అసలు నిర్ణయం రావణుని ఒక్కనిదేననీ సూచించబడుతోంది. యుద్ధానికి ముందే శత్రువు భార్య మనసును విరగగొట్టే ప్రయత్నం అతని అధైర్యాన్ని చూపుతుంది.

ఇలా అనిపించుకున్న నిశాచరుడు విద్యుజ్జిహ్వుడు ‘అలాగే’ అని, చక్కగా ప్రయోగించిన ఆ మాయను రావణునికి చూపించాడు. అతని నైపుణ్యానికి సంతోషించిన రాజు అతనికి తన ఆభరణాన్ని బహుమానంగా ఇచ్చాడు. తరువాత సీతను చూడాలనే ఆతురతతో నైరృతుల అధిపతి, మహాబలుడైన రావణుడు అశోకవనంలోకి ప్రవేశించాడు. అక్కడ కుబేరుని తమ్ముడైన అతడు దైన్యానికి తగనిదైనా దీనంగా ఉన్న సీతను చూశాడు — తలవంచుకుని, శోకంలో మునిగి, నేలమీద కూర్చుని, అశోకవనంలో ఉన్నా భర్తనే ధ్యానిస్తూ ఉన్నది. ఆమెకు దగ్గరలోనే ఘోరమైన రాక్షసస్త్రీలు కాపలా కాస్తున్నారు. అప్పుడు అతడు సీతను సమీపించి, సంతోషంతో తన పేరు చెప్పుకుంటూ జనకుని కుమార్తెతో ఈ పొగరుబోతు మాట అన్నాడు: ‘భద్రే, నేను పలువిధాలుగా బుజ్జగించినా ఎవరిని ఆశ్రయించి నీవు నన్ను తిరస్కరిస్తున్నావో…’. ‘అదైన్యార్హామ్’ (దైన్యానికి తగని) అనే పదం హృదయాన్ని తాకుతుంది — సీత దైన్యానికి అర్హురాలు కాదు, కాని పరిస్థితి వల్ల దీనురాలైంది. ‘అశోకవనిక’ అనే పేరులో కూడా విడంబన ఉంది — శోకం లేని వనంలో ఆమె శోకంలో మునిగి ఉంది. ఇక్కడ రావణుని సంతోషం అనుచితం, ఎందుకంటే అతడు సత్యంతో కాక కపటంతో విజయాన్ని చూపడానికి వచ్చాడు. ‘ధృష్టమ్ ఉవాచ’ (పొగరుగా అన్నాడు) అనే పదం అతని సిగ్గులేనితనాన్ని సూచిస్తుంది. కవి సీత మౌనాన్నీ ధ్యానాన్నీ రావణుని బిగ్గరి సంతోషంతో ఎదురెదురుగా నిలుపుతున్నాడు. విద్యుజ్జిహ్వునికి ఆభరణం ఇవ్వడం, కపటం సఫలమవుతుందని రావణుడు ముందే నిశ్చయించుకున్నాడని చూపుతుంది. పదకొండవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణకు భిన్నంగా ఉంది — ‘నైరృతానామధిపతిః’ అనే అర్ధభాగం, పదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘సీతాదర్శనలాలసః’ వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. రావణుడు తన పేరు చెప్పుకోవడం తన గొప్పను చాటుకోవడం వంటిది. సీత తలవంచుకోవడం, నేలమీద కూర్చోవడం ఆమె తపస్విని వంటి జీవనాన్ని సూచిస్తాయి; ఆమె రాజభవన సుఖాలను స్వీకరించదు. రాక్షసస్త్రీల సాన్నిధ్యం ఆమె బంధనానికి గుర్తు, ఎందుకంటే వారు ఎప్పుడూ ఆమె చుట్టూ కాపలా కాస్తూ బెదిరిస్తూ ఉంటారు.

‘ఖరుని చంపిన నీ భర్త రాఘవుడు యుద్ధంలో హతుడయ్యాడు; నీ మూలం పూర్తిగా తెగిపోయింది, నీ దర్పాన్ని కూడా నేను అణచివేశాను. సీతా, నీకు వచ్చిన ఈ ఆపదవల్లనే నీవు నా భార్యవు అవుతావు. మూఢురాలా, ఈ ఆలోచన విడిచిపెట్టు; చచ్చిపోయిన అతనితో నీవు ఏమి చేస్తావు? భద్రే, నా భార్యలందరికీ అధీశ్వరివి కా. అల్పపుణ్యురాలా, ప్రయోజనం కోల్పోయినదానా, తనను పండితురాలిగా భావించుకునే మూఢురాలా, వృత్రవధ వంటి ఘోరమైన నీ భర్త వధను విను. వానరరాజు నడిపిన మహాసేనతో కూడి రాఘవుడు నన్ను చంపడానికి సముద్రతీరం వరకు వచ్చాడట. సూర్యుడు అస్తమిస్తున్న వేళ అతడు మహాసేనతో సముద్రపు ఉత్తరతీరాన్ని ఆక్రమించి విడిది చేశాడు. అప్పుడు దారిలో అలసిపోయి, అర్ధరాత్రి వేళ సుఖంగా నిద్రిస్తున్న ఆ సేనను సమీపించి మొదట చారులు పరిశీలించారు. ఆ తరువాత ప్రహస్తుడు నడిపిన నా మహాసేన రాత్రివేళ లక్ష్మణసహితుడైన రాముడు ఉన్నచోట అతని సేనను సంహరించింది. పట్టిసాలు, పరిఘలు, చక్రాలు, ఋష్టులు, దండాలు, మహాయుధాలు, బాణసమూహాలు, శూలాలు, మెరిసే కూటముద్గరాలు, యష్టులు, తోమరాలు, ప్రాసాలు, చక్రాలు, ముసలాలు — వీటిని మళ్ళీ మళ్ళీ ఎత్తి రాక్షసులు వానరులపై ప్రయోగించారు.’ రావణుని కథ సూక్ష్మంగా రచించబడింది — అతడు మొదట ఫలితం చెబుతాడు (భర్త హతుడయ్యాడు), ఆ తరువాత కారణం (నిద్రిస్తున్నవారిపై దాడి). పదిహేడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; దాని మొదటి అర్ధభాగం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. ‘పండితమానిని’ (తనను పండితురాలిగా భావించుకునేదానా) అనే సంబోధనతో అతడు సీత ధైర్యాన్ని ఎగతాళి చేస్తాడు — రాముని విజయంపై ఆమెకు నమ్మకం ఉండేది. ‘వృత్రవధ వలె’ అనే ఉపమానం రావణుని అహంకారాన్ని చూపుతుంది — అతడు తనను ఇంద్రునితో పోల్చుకుంటున్నాడు. రాత్రివేళ నిద్రిస్తున్నవారిపై దాడి చేయడం వీరధర్మం కాదు; రావణుడు కల్పితకథలో కూడా తన అధర్మాన్ని దాచుకోడు. పూర్వసర్గలో చారులను ‘అతడు ఎలా నిద్రిస్తాడు, ఎలా మేలుకుంటాడు’ అని అడిగిన ప్రశ్న ఇక్కడ సార్థకమవుతుంది — నిద్రిస్తున్నవానిని చంపడమే అతని కల్పన. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘తీరమాసాద్య దక్షిణమ్’ (దక్షిణతీరాన్ని చేరి), ముద్రణలో ‘పీడ్య తీరమథోత్తరమ్’ (ఉత్తరతీరాన్ని ఆక్రమించి). ఈ కల్పితవర్ణనలో ఆయుధాల పొడవైన జాబితా — పట్టిసాలు, పరిఘలు, చక్రాలు, ఋష్టులు, దండాలు, బాణసమూహాలు, శూలాలు, కూటముద్గరాలు, యష్టులు, తోమరాలు, ప్రాసాలు, ముసలాలు — కథకు విశ్వసనీయత పెంచడానికేనన్నట్లు చేర్చబడింది. వివరాలతోనే అసత్యాన్ని సత్యంగా చూపాలని రావణుడు కోరుకుంటున్నాడు.

‘అప్పుడు నిద్రిస్తున్న రాముని శిరస్సును, ఆరితేరిన చేయి గల సంహారకుడైన ప్రహస్తుడు మహాఖడ్గంతో అడ్డు లేకుండా నరికేశాడు. విభీషణుడు ఎగిరిపోబోతుండగా అనుకోకుండా పట్టుబడ్డాడు; లక్ష్మణుడు వానరసైన్యాలతో కలిసి దిక్కులకు తరిమివేయబడ్డాడు. సీతా, వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు విరిగిన మెడతో పడి ఉన్నాడు; దవడ విరిగిన హనుమంతుడు రాక్షసుల చేత హతుడయ్యాడు. మోకాళ్ళపై లేవబోతున్న జాంబవంతుడు యుద్ధంలో హతుడయ్యాడు, అనేక పట్టిసాలతో నరకబడి, నరికిన చెట్టులా పడిపోయాడు. శత్రుసంహారకులైనప్పటికీ, వానరశ్రేష్ఠులైన మైందద్వివిదులు నిట్టూర్పులు విడుస్తూ, ఏడుస్తూ, రక్తంతో తడిసిపోయి, ఖడ్గంతో నడుము దగ్గర రెండుగా నరకబడ్డారు. పనసుడు పండిన పనసపండులా నేలమీద పడి కొనఊపిరి తీస్తున్నాడు; అనేక నారాచాలతో నరకబడిన దరీముఖుడు గుహలో పడి ఉన్నాడు; మహాతేజస్వి కుముదుడు బాణాలతో హతుడై శబ్దం లేకుండా పడిపోయాడు. అంగదుడు అనేక బాణాలతో నరకబడి, అంతటా రక్తం కక్కుతూ నేలమీద పడిపోయాడు. వానరులు ఏనుగుల చేత, రథసమూహాల చేత మథించబడి, వాయువేగానికి చెదిరిన మేఘాల్లా నలిగి పడి ఉన్నారు. మరికొందరు భయపడి, వెనుకనుంచి కొట్టబడుతూ పారిపోయారు, సింహాలు తరిమిన మహాగజాల్లా రాక్షసులు వారిని వెంటాడారు. కొందరు సముద్రంలో పడిపోయారు, కొందరు ఆకాశాన్ని ఆశ్రయించారు; భల్లూకాలు వానరుల పద్ధతిని ఆశ్రయించి చెట్లెక్కాయి. సముద్రతీరాలలో, పర్వతాలలో, అడవులలో వికారమైన కళ్ళు గల రాక్షసులు అనేక పింగళవర్ణ వానరులను చంపారు. ఈ విధంగా నా సేన సైన్యసహితంగా నీ భర్తను సంహరించింది; రక్తంతో తడిసి ధూళితో మలినమైన అతని ఈ శిరస్సును తీసుకురావడం జరిగింది.’ ముద్రణలో ‘భగ్నయా గ్రీవయా సీతే’ అని సీతకు సంబోధన ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శేతే’ (పడి ఉన్నాడు) అనే క్రియ — ముద్రిత పాఠమే ఉంచబడింది. పనసుని ఉపమానం శ్లేషతో కూడినది — పనసుడు ఒక వానరుని పేరు, పనస ఒక పండు కూడా. ప్రతి వీరుని మరణం అతని పేరుకు తగినట్లుగా కల్పించబడింది — హనుమంతునికి ‘హను’ (దవడ), సుగ్రీవునికి ‘గ్రీవ’ (మెడ), జాంబవంతునికి ‘జాను’ (మోకాలు) — దీనితో రావణుడు పేర్లను ఎగతాళి చేస్తున్నాడు. ఇదంతా కల్పితమని పాఠకునికి తెలుసు, కాని సీత దానిని నిజమని వింటుంది; ఆమె దుఃఖపు లోతు అక్కడి నుంచే వస్తుంది. రావణుని కథలోని క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట రాముని వధ, తరువాత అతని సహాయకుల — విభీషణుడు, లక్ష్మణుడు, సుగ్రీవుడు, హనుమంతుడు — తరువాత జాంబవంతుడు మొదలైనవారి, చివరికి సాధారణ వానరుల. ఈ విధంగా అతడు సీత ఆశలన్నిటి మూలాలను ఒక్కొక్కటిగా తెగ్గొడతాడు. విభీషణుడు ‘పట్టుబడ్డాడు’ అనడం ప్రత్యేకంగా అర్థవంతం — తన సోదరుడు ప్రాణాలతో పట్టుబడ్డాడని రావణుడు కల్పిస్తాడు, ఎందుకంటే అతనికి స్వయంగా శిక్ష విధించాలనుకుంటున్నాడు. లక్ష్మణుడు పారిపోయాడని కల్పించి అతని వీరత్వాన్ని కూడా ఎగతాళి చేస్తాడు. భల్లూకాలు వానరుల పద్ధతిని ఆశ్రయించి చెట్లెక్కాయన్న వాక్యంలో విడంబన ఉంది — భల్లూకాలు కూడా వానరుల్లాగే పలాయనమార్గం పట్టాయి. ‘పింగలాః’ (పింగళవర్ణులు) అన్నది వానరుల రంగు; ‘విరూపాక్షాః’ (వికారమైన కళ్ళు గలవారు) అన్నది రాక్షసుల విశేషణం. సముద్రతీరం, పర్వతాలు, అడవులు అనే మూడు విధాల స్థలాలు వధ వ్యాప్తిని చూపుతాయి — ఎక్కడా ఎవరూ మిగలలేదని భావం. చివరికి ‘ఈ శిరస్సు తీసుకురాబడింది’ అనే వాక్యంతో కథ ప్రమాణంతో సహా ముగుస్తుంది, సీత అపనమ్మకానికి అవకాశం లేకుండా. ఈ వర్ణనంతా యుద్ధపు భవిష్యద్దృశ్యం వంటిది, కాని తలక్రిందులుగా — నిజానికి రాక్షసులే ఇలా హతులవుతారు. పనసుని వర్ణనలో ‘అనుశ్వసితి’ అనే పదం మెల్లని శ్వాసను సూచిస్తుంది — మరణాసన్నుడై అతడు కొనఊపిరి తీస్తున్నాడు. దరీముఖుడు ‘దర్యామ్’ (గుహలో) పడి ఉన్నాడనడం పేరు అర్థంతో క్రీడ — దరీముఖుడు గుహలోనే పడిపోయాడు. కుముదుడు ‘నిష్కూజన్’ — శబ్దం లేకుండా, మౌనంగా హతుడయ్యాడు. అంగదుడు ‘పరితః రుధిరోద్గారీ’ — అంతటా రక్తం కక్కుతూ నేలమీద పడ్డాడు. ఈ విధంగా కవి రావణుని నోటనే యుద్ధపు భీషణత్వాన్ని చిత్రిస్తాడు.

తరువాత ఎదిరించడానికి అత్యంత కష్టుడైన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు, సీత వింటుండగా ఒక రాక్షసితో ఇలా అన్నాడు: ‘క్రూరకర్ముడైన విద్యుజ్జిహ్వుడనే రాక్షసుని తీసుకురా; అతడే స్వయంగా యుద్ధరంగం నుంచి ఆ రాఘవుని శిరస్సును తెచ్చాడు.’ అప్పుడు విద్యుజ్జిహ్వుడు ధనుస్సుతో సహా ఆ శిరస్సును తీసుకుని, తలవంచి నమస్కరించి రావణుని ఎదుట నిలిచాడు. అప్పుడు రాజు రావణుడు సమీపంలో నిలిచిన పెద్ద నాలుక గల విద్యుజ్జిహ్వుడనే రాక్షసునితో అన్నాడు: ‘దశరథుని కుమారుని శిరస్సును వెంటనే సీత ఎదుట ఉంచు; దీనురాలైన ఆమె తన భర్త చివరి స్థితిని చక్కగా చూడనీ.’ ఇలా అనిపించుకున్న ఆ రాక్షసుడు చూడముచ్చటైన ఆ శిరస్సును సీత దగ్గర ఉంచి వెంటనే అంతర్ధానమయ్యాడు. రావణుడు కూడా ‘ఇది రామునిది’ అంటూ ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధమైన, ప్రకాశించే గొప్ప ధనుస్సును విసిరివేశాడు: ‘అల్లెత్రాడు బిగించిన నీ రాముని ధనుస్సు ఇదే; రాత్రివేళ ఆ మనుష్యుని చంపి ప్రహస్తుడు దీనిని ఇక్కడికి తెచ్చాడు.’ తరువాత అతడు విద్యుజ్జిహ్వునితో కలిసి ఆ శిరస్సునూ ధనుస్సునూ నేలమీద పడవేసి, కీర్తిమంతురాలైన విదేహరాజు కుమార్తెతో ‘నాకు వశవర్తినివి కా’ అన్నాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది; ముద్రణలో రెండవ పాదంలో ‘వినికీర్యమాణః’ అని పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వినికీర్య రావణః’ — ఇక్కడ ముద్రిత పాఠమే ఉంచబడింది, ఆ పాదం పదకొండు అక్షరాలదని టిప్పణిలో సూచించబడింది. ‘ప్రియదర్శనమ్’ (చూడముచ్చటైన) అనే విశేషణం కరుణార్ద్రం — సీతకు అత్యంత ప్రియమైన ముఖాన్నే మాయతో ఆమె దుఃఖానికి కారణంగా చేశారు. ‘పశ్చిమామ్ అవస్థామ్’ (చివరి స్థితి) అనే మాటలో రావణుని క్రూరత్వం పరాకాష్ఠకు చేరింది. విద్యుజ్జిహ్వుని అంతర్ధానం మాయ స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది — కపటి ప్రశ్నలు రాకముందే మాయమవుతాడు. ధనుస్సును చూపడం గుర్తింపుకు పూరకం, సీతకు సందేహం కలగకుండా. సీత జవాబు లేకుండానే సర్గ ముగుస్తుంది; ఆమె విలాపం తరువాతి సర్గలో. శిరస్సును తీసుకురమ్మని రావణుడు ఒక రాక్షసినే ఆదేశిస్తాడు, తాను వెళ్ళడు — దీనివల్ల నాటకీయ ప్రభావం పెరుగుతుంది, సీత ఎదురుచూపుల యాతనను భరిస్తుంది. ‘మహాజిహ్వమ్’ (పెద్ద నాలుక గలవాడు) అనే విశేషణం విద్యుజ్జిహ్వుని పేరు అర్థాన్ని స్ఫుటం చేస్తుంది. ధనుస్సు ‘ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధమైనది’ అని రావణుడే అంటాడు — శత్రువు ధనుస్సు కీర్తి అతనికీ తెలుసు. ‘జ్యాసమావృతమ్’ (అల్లెత్రాడు బిగించినది) — ధనుస్సు ఎక్కుపెట్టిన స్థితిలోనే తేబడింది, అంటే రాముడు యుద్ధానికి సన్నద్ధుడై ఉన్నాడు, అయినా నిద్రలో హతుడయ్యాడన్న కథలోని వైరుధ్యం సూక్ష్మమైనది. ‘నాకు వశవర్తినివి కా’ అనే చివరి వాక్యం ఈ కపటమంతటి ఉద్దేశాన్ని బయటపెడుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి