॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 30వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

శార్దూలుడు వానరవీరులను పరిచయం చేయడం

సువేలంపై రాముడు విడిది చేశాడని చారులు నివేదించడం, శార్దూలుని భయమూ పట్టుబడిన వృత్తాంతమూ, రావణుని చలించని నిశ్చయం, వానరవీరుల దేవతాపితృత్వ వర్ణన

క్షోభింపజేయరాని బలం గల రాఘవుడు సువేల పర్వతం మీద విడిది చేశాడని చారులు లంకాధిపతి రావణునికి నివేదించారు. మహాబలుడైన రాముడు వచ్చేశాడని చారుల నోట విని రావణుడు కొంత కలవరపడ్డాడు; శార్దూలునితో ఈ మాట అన్నాడు: ‘నిశాచరా, నీ ముఖవర్ణం మునుపటిలా కనిపించడం లేదు, నీవు దీనునిలా ఉన్నావు. కోపించిన శత్రువుల వశంలో పడలేదు కదా?’ రాజు ఇలా అడగగా భయంతో తల్లడిల్లిన శార్దూలుడు మెల్లగా మాట పలుకుతూ రాక్షసశార్దూలుడైన రావణునితో అన్నాడు: ‘రాజా, ఆ వానరశ్రేష్ఠుల మధ్య గూఢచర్యం చేయడం సాధ్యం కాదు; వారు విక్రమవంతులు, బలవంతులు, రాఘవుని రక్షణలో ఉన్నారు. వారితో మాట్లాడటం కూడా సాధ్యం కాదు, అక్కడ ప్రశ్నించడానికి అవకాశమే దొరకదు; పర్వతాల వంటి వానరులు దారిని అన్నివైపుల నుంచీ కాపాడుతున్నారు.’ శార్దూలుని ముఖం వెలవెలబోవడమే అతని అనుభవానికి సాక్ష్యం — అతనిని చూడగానే ఏదో అశుభం జరిగిందని రావణుడు ఊహిస్తాడు. ‘శార్దూలః’ అన్నది చారుని పేరు, ‘రాక్షసశార్దూలః’ (రాక్షసులలో పులి వంటివాడు) అన్నది రావణుని విశేషణం — కవి ఒకే పాదంలో ఈ పేరుతో, పదంతో క్రీడిస్తున్నాడు. వానరులు దారిని పర్వతాల వలె కాపాడుతున్నారన్న ఉపమానం వారి దృఢమైన వ్యూహాన్ని చూపుతుంది. గూఢచర్యం అంటే రహస్యంగా పరసేనలో ప్రవేశించడం; రాముని సేనలో అది కూడా అసాధ్యమని శార్దూలుడు అంగీకరిస్తున్నాడు. ఈ విధంగా రాముని సేన క్రమశిక్షణా జాగ్రత్తా శత్రువు నోటనే బయటపడుతున్నాయి. నాలుగవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘భయవిహ్వలః’ అనే పాఠం, ముద్రణలో ‘భయవిక్లవః’ (రెండిటికీ భయంతో తల్లడిల్లినవాడని అర్థం). రావణుని ప్రశ్నలో కూడా అతని సొంత భయమే ప్రతిబింబిస్తోంది — ‘కచ్చిత్’ (కాదు కదా) అనే పదం అనుమానాన్ని సూచిస్తుంది.

శార్దూలుడు తన అనుభవాన్ని చెబుతాడు: ‘ఆ సేనలో ప్రవేశించానో లేదో, నేను ఇంకా పరిశీలిస్తుండగానే నన్ను గుర్తుపట్టారు; విభీషణుని అనుచరులైన రాక్షసులు నన్ను బలవంతంగా పట్టుకుని అటూ ఇటూ పలువిధాలుగా విచారించారు. సహనం లేని వానరులు మోకాళ్ళతో, పిడికిళ్ళతో, పళ్ళతో, అరచేతులతో నన్ను గట్టిగా కొట్టి, సేన మధ్యలో అంతటా తిప్పారు. అంతటా తిప్పి నన్ను రాముని సభకు తీసుకుపోయారు — రక్తం కారుతూ దీనంగా ఉన్న అవయవాలతో, తల్లడిల్లుతూ, ఇంద్రియాలు చెదరిపోయి ఉన్నాను. వానరులు కొడుతుండగా చేతులు జోడించి వేడుకుంటున్న నన్ను రాఘవుడు ‘వద్దు, వద్దు’ అని యాదృచ్ఛికంగా కాపాడాడు. ఈ రాముడు పర్వతశిలలతో మహాసముద్రాన్ని నింపి, లంక ద్వారాన్ని ఆశ్రయించి ఆయుధాలతో నిలిచి ఉన్నాడు. గరుడవ్యూహం పన్ని, అన్నివైపులా వానరులతో చుట్టబడి, ఆ మహాతేజస్వి నన్ను విడిచిపెట్టి లంక వైపే వస్తున్నాడు. అతడు ప్రాకారం దగ్గరకు రాకముందే త్వరగా ఏదో ఒకటి చేయి — సీతను వెంటనే అప్పగించు, లేదా యుద్ధం ఇవ్వు.’ అది విని రాక్షసాధిపతి అప్పుడు దానిని మనసులో పరిశీలించి శార్దూలునితో చాలా గొప్ప మాట అన్నాడు. శార్దూలుని కథ పూర్వసర్గలోని సంక్షిప్త వర్ణనను విస్తరిస్తుంది — అక్కడ పట్టుకోవడం మాత్రమే చెప్పబడింది, ఇక్కడ కొట్టడం, రాముని కరుణ — వీటి సూక్ష్మచిత్రం ఉంది. ‘మా మా’ (వద్దు, వద్దు) అనే రాముని మాట అతని కరుణను చూపుతుంది; శత్రువు చారుని కూడా అతడు రక్షిస్తాడు. గరుడవ్యూహం అంటే — గరుడుని ఆకారంలో సేనను నిలపడం; అందులో రెక్కలు, ముక్కు, తోక సైన్యవిభాగాలు. శార్దూలుని చివరి సలహా స్పష్టం — రెండే మార్గాలు, సంధి లేదా యుద్ధం; మధ్యేమార్గం లేదు. ఈ సలహా ఇవ్వడంలోని సాహసం కూడా చెప్పుకోదగినది, ఎందుకంటే పూర్వసర్గలోనే శుకసారణులు సత్యం పలికినందుకు వెళ్ళగొట్టబడ్డారు. విభీషణుని అనుచరులైన రాక్షసులే శార్దూలుని గుర్తుపట్టారు, కాబట్టి రావణుని గూఢచర్యం అతని సోదరుని కారణంగానే నిష్ఫలమైంది. ‘బహుధా విచారితః’ (పలువిధాలుగా విచారించబడ్డాను) అనే పదం అతడు పలుమార్లు పరీక్షించబడ్డాడని, ప్రశ్నలతో పీడించబడ్డాడని సూచిస్తుంది. శార్దూలుడు తన దుర్దశను సంకోచం లేకుండా చెబుతాడు; దానివల్ల అతని సత్యవాదిత్వం తెలుస్తుంది. రాముడు సేతువు కట్టడం, లంకాద్వారం దగ్గర నిలవడం, గరుడవ్యూహం — ఈ మూడూ రావణునికి సమీపిస్తున్న సంకటానికి సూచనలు.

రావణుడు దృఢంగా అంటాడు: ‘దేవతలూ గంధర్వులూ దానవులూ నాతో యుద్ధం చేసినా, సర్వలోకాల భయం ఉన్నా, నేను సీతను ఎన్నటికీ ఇవ్వను.’ ఇలా అని మహాతేజస్వి రావణుడు మళ్ళీ అన్నాడు: ‘ఆ సేనలో నీవు తిరిగావు; అక్కడ శూరులైన వానరులెవరు? సౌమ్యుడా, ఎదిరించరాని ఆ వానరులు ఎంత ప్రభావం గలవారు, ఎలాంటివారు? వారు ఎవరి పుత్రులు, ఎవరి పౌత్రులు — ఇది యథార్థంగా చెప్పు, రాక్షసా. వారి బలాబలాలను తెలుసుకుని నేను దానికి తగినట్లు ఇక్కడ వ్యవహరిస్తాను; యుద్ధం కోరేవాడు తప్పకుండా శత్రువులను లెక్కించాలి.’ రావణుడు ఇలా అనగా ఉత్తమ చారుడైన శార్దూలుడు రావణుని సన్నిధిలో ఈ మాట చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. ఇక్కడ రావణుని నిశ్చయం మార్చలేనిది — సర్వలోకాల భయం కూడా అతనికి తక్కువే. కాని అతనికి యుద్ధనీతి తెలుసు — శత్రుబలాన్ని మొదట లెక్కించాలి. అతని ప్రశ్నలు మూడు విధాలు — ప్రభావం, స్వరూపం, వంశం. వంశం గురించిన ప్రశ్న ప్రత్యేకంగా అర్థవంతమైనది, ఎందుకంటే వానరులు దేవతల పుత్రులని విని అతడు వారి బలానికి మూలాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. ఇంతకుముందు శత్రువులను పొగిడినందుకు అతడు శుకసారణులను నిందించాడు, ఇప్పుడు తానే శత్రువుల వివరాలు అడుగుతున్నాడు — అతని మనసులోని అస్థిరత స్పష్టం. ‘సౌమ్య’ అనే సంబోధన కూడా గమనించదగినది — శుకసారణుల పట్ల కఠినంగా ఉన్నవాడు శార్దూలుని పట్ల మృదువుగా ఉన్నాడు, ఎందుకంటే అతని భయం లోలోపల పెరుగుతోంది.

శార్దూలుడు చెబుతాడు: ‘రాజా, యుద్ధంలో జయించడానికి చాలా కష్టమైనవాడు ఋక్షరజసుని కుమారుడు; గద్గదుని కుమారుడు జాంబవంతుడని ప్రసిద్ధుడు. గద్గదుని మరొక కుమారుడు కూడా ఇక్కడ ఉన్నాడు — హిందీ భాష్యం ప్రకారం అతని పేరు ధూమ్రుడు. శతక్రతువైన ఇంద్రుని గురువు బృహస్పతి కుమారుడు కేసరి; అతని కుమారుడైన హనుమంతుడు ఒక్కడే రాక్షసులను సంహరించాడు. ధర్మాత్ముడూ వీర్యవంతుడూ అయిన సుషేణుడు ధర్ముని కుమారుడు; సౌమ్యుడైన దధిముఖుడనే వానరుడు సోముని కుమారుడు. సుముఖుడు, దుర్ముఖుడు, వేగదర్శి అనే వానరులు మృత్యువు కుమారులు — నిశ్చయంగా స్వయంభువైన బ్రహ్మ మృత్యువునే వానరరూపంలో సృష్టించాడు. సేనాపతి నీలుడు స్వయంగా హుతవహుడైన అగ్ని కుమారుడు; హనుమంతుడని ప్రసిద్ధుడైనవాడు వాయువు కుమారుడు. ఇంద్రుని మనుమడు, ఎదిరించరానివాడు, బలవంతుడైన యువకుడు అంగదుడు; బలశాలులైన మైందద్వివిదులు అశ్వినీదేవతల వల్ల పుట్టినవారు. గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు — కాలుని, అంతకుని వంటి ఈ ఐదుగురు వివస్వంతుని కుమారుడైన యముని పుత్రులు. యుద్ధం కోరే, శ్రీమంతులైన, దేవపుత్రులైన శూర వానరులు పది కోట్లు; మిగిలినవారిని చెప్పడానికి నాకు శక్యం కాదు. సింహం వంటి దృఢమైన దేహం గల ఈ యువకుడు దశరథుని కుమారుడు రాముడు; ఇతడే దూషణుని, ఖరుని, త్రిశిరుని చంపాడు.’ ముద్రణ పాదటిప్పణిలో ఇలా సూచించబడింది — ఇక్కడి వానరుల జన్మవర్ణన బాలకాండలోని పదిహేడవ సర్గకు భిన్నంగా ఉంది; అక్కడ సుషేణుడు వరుణుని వల్ల, శరభుడు పర్జన్యుని వల్ల, గంధమాదనుడు కుబేరుని వల్ల పుట్టారని చెప్పబడింది; ఈ విరోధానికి పరిహారం — ఇక్కడ వర్ణించిన సుషేణాదులు వేరే వ్యక్తులు. ‘గద్గదుని కుమారుడు’ అనే రెండు వాక్యాలూ సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా కనిపిస్తాయి; జాంబవంతుని తండ్రి పేరు గద్గదుడని చెప్పడం ఈ సర్గ ప్రత్యేకత. ఇరవై ఏడు, ఇరవై ఎనిమిది శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇరవై తొమ్మిది, ముప్పై శ్లోకాల స్థానంలో ఉన్నాయి. ఈ విధంగా శార్దూలుని వర్ణనలో దాదాపు దేవతలందరూ — ఇంద్రుడు, బృహస్పతి, ధర్ముడు, సోముడు, మృత్యువు, అగ్ని, వాయువు, అశ్వినీదేవతలు, యముడు, సూర్యుడు, వరుణుడు, విశ్వకర్మ, వసువు — తమ అంశతో వానరులలో ఉన్నారు. అందువల్ల రావణుని యుద్ధం కేవలం వానరులతో కాదు, దేవతలందరితో అని సూచించబడుతోంది. ఇంతకుముందు రావణుడు దేవతలను జయించాడు; ఇప్పుడు వారే వానరరూపంలో అతనికి వ్యతిరేకంగా కూడివచ్చారు. ‘మృత్యుర్వానరరూపేణ’ (మృత్యువే వానరరూపంలో) అనే వాక్యం ప్రత్యేకంగా భయంకరమైనది — మృత్యువే స్వయంగా వానరవేషంలో వచ్చిందని శార్దూలుడు అంటున్నాడు. ‘మిగిలినవారిని చెప్పడానికి నాకు శక్యం కాదు’ అనే మాటతో సేన లెక్కకు అందనిదని మళ్ళీ సూచించబడుతోంది.

‘భూమిపై పరాక్రమంలో రామునికి సాటి ఎవరూ లేరు; అతడే అంతకుని వంటి విరాధుని, కబంధుని చంపాడు. రాముని గుణాలను చెప్పగల మనిషి భూమిపై ఎవరూ లేరు; అతడే జనస్థానానికి వెళ్ళిన అంతమంది రాక్షసులను చంపాడు. ఏనుగులలో శ్రేష్ఠమైన మదగజం వంటి ధర్మాత్ముడు లక్ష్మణుడు కూడా ఇక్కడ ఉన్నాడు; అతని బాణమార్గంలోకి వస్తే ఇంద్రుడు కూడా బ్రతకడు. ఇక్కడ శ్వేతుడు, జ్యోతిర్ముఖుడు అనే సూర్యపుత్రులు ఉన్నారు; హేమకూటుడనే వానరుడు వరుణుని కుమారుడు. విశ్వకర్మ కుమారుడు, వీరుడు, వానరశ్రేష్ఠుడు నలుడు; విక్రమశాలి, వేగవంతుడు అయిన దుర్ధరుడు వసువు కుమారుడు. రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడైన నీ సోదరుడు విభీషణుడు లంకాపురిని పొంది రాఘవుని హితంలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు. ఈ విధంగా సువేలం మీద నిలిచిన వానరసేన అంతటినీ నేను వివరించాను; మిగిలిన కార్యంలో నీవే గతి.’ ముప్పై రెండు, ముప్పై మూడు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇరవై ఏడు, ఇరవై ఎనిమిది శ్లోకాల స్థానంలో ఉన్నాయి, అంటే రెండు శ్లోకాల స్థానాలు తారుమారయ్యాయి. ‘శేషకార్యే భవాన్ గతిః’ (మిగిలిన కార్యంలో నీవే గతి) అనే శార్దూలుని చివరి మాట వినయంతో కూడినది — అతడు నిర్ణయాన్ని రాజుకే వదిలిపెడతాడు, సలహా ఇవ్వడు. విభీషణుని ప్రస్తావన కూడా అర్థగర్భితం — ‘లంకను పొంది’ అంటే, రాముడు అతనిని రాజుగా చేశాడని మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతోంది. రాముని పరాక్రమానికి ఉదాహరణలు — విరాధుడు, కబంధుడు, జనస్థానంలోని పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు — రావణుని స్వజనుల వధే, కాబట్టి అవి అతనికి చాలా చేదైనవి. లక్ష్మణుని బాణమార్గంలో ఇంద్రుడు కూడా బ్రతకడు అనే అతిశయోక్తి అతని ధనుర్విద్య ఉత్కర్షను చూపుతుంది. శార్దూలుడు రాముని ‘సింహసంహననః యువా’ (సింహం వంటి దృఢశరీరం గల యువకుడు) అని వర్ణిస్తాడు — శారీరకబలం, యౌవనం, పరాక్రమం అతనిలో ఒక్కచోట ఉన్నాయి. ఈ విధంగా సర్గ రావణుని మొండితనానికీ వానరబలానికీ మధ్య ఉద్రిక్తతను నిలిపి ముగుస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి