సర్గ
శుకసారణులను తిరస్కరించడం, శార్దూలుడు మొదలైన గూఢచారులను పంపడం
వానరవీరులను చూసి రావణుని క్రోధం, శుకసారణులను నిందించి వెళ్ళగొట్టడం, మహోదరుని ద్వారా కొత్త గూఢచారులను పిలిపించడం, శార్దూలుడు మొదలైనవారిని పంపడం, విభీషణుడు వారిని పట్టుకోవడం, రాముడు వారిని విడిపించడం
శుకుడు చూపిన ఆ వానర యూథపతులను రావణుడు స్వయంగా ప్రాసాదం మీది నుంచి చూశాడు. రాముని కుడిభుజంలా నిలిచిన మహావీర్యుడైన లక్ష్మణుని, రాముని సమీపంలో ఉన్న తన సోదరుడు విభీషణుని, వానరులందరికీ రాజైన భయంకర పరాక్రమశాలి సుగ్రీవుని, వజ్రహస్తుడైన ఇంద్రుని మనుమడైన బలశాలి అంగదుని, విక్రమశాలి హనుమంతుని, జయించరాని జాంబవంతుని అతడు చూశాడు. అలాగే సుషేణుని, కుముదుని, నీలుని, వానరశ్రేష్ఠుడైన నలుని, గజుని, గవాక్షుని, శరభుని, మైందుని, ద్వివిదుని కూడా అతడు పరికించాడు. వీరందరినీ ఒక్కచోట చూసి రావణుని హృదయం కొంత కలవరపడింది, క్రోధమూ పుట్టింది. కథనం ముగిసిన తరువాత అతడు వీరులైన శుకసారణులను తీక్ష్ణమైన మాటలతో నిందించాడు. ఇక్కడ ‘కించిదావిగ్నహృదయః’ (కొంత కలవరపడిన హృదయం గలవాడు) అనే పదం సూక్ష్మమైనది — రావణుడు భయాన్ని ఒప్పుకోవడానికి ఇష్టపడడు, కాని అతని మనసు చలించిందన్నది నిజం. భయానికి బదులు క్రోధం బయటపడుతుంది — తన బలహీనతను ఇతరులపై మోపడం బలహీనుని స్వభావం. మొదటి రెండు శ్లోకాలలో అర్ధభాగాల క్రమం సమీక్షిత సంస్కరణకు భిన్నంగా ఉంది — అక్కడ విభీషణుని ప్రస్తావన మొదట, లక్ష్మణునిది తరువాత; ముద్రణలో మాత్రం లక్ష్మణుడు మొదట. అంగదుడు మొదలైనవారిని లెక్కించే మూడవ, నాలుగవ శ్లోకాలు వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి. వీరుల నామావళి మరొకసారి సేన అంతటినీ రావణుని కళ్ళముందు నిలుపుతుంది; దానితో అతని క్రోధానికి కారణం స్పష్టమవుతుంది. ఈ నామావళి సారణశుకుల వర్ణనకు సారాంశం వంటిది. శుకుని విస్తారమైన వర్ణన విన్న తరువాతే రావణుడు వారిని ప్రత్యక్షంగా చూశాడు, అందువల్ల అతని భయం రెట్టింపయింది.
శుకసారణులు వినయంతో తలవంచుకుని నమస్కరిస్తూ నిలిచి ఉన్నారు. అప్పుడు రావణుడు రోషంతో గద్గదమైన గొంతుతో ఆవేశపడి కఠినమైన మాట అన్నాడు: ‘రాజాశ్రయంతో జీవించే సచివులు రాజు ఎదుట అప్రియం పలకడం తగదు, ఎందుకంటే నిగ్రహించడానికీ అనుగ్రహించడానికీ రాజే ప్రభువు. ప్రతికూలులై యుద్ధానికి వచ్చిన శత్రువులను సందర్భం లేకుండా పొగడటం మీకు తగదు. మీరు ఆచార్యులనూ గురువులనూ వృద్ధులనూ వ్యర్థంగానే సేవించారు, ఎందుకంటే ఆశ్రితులు అనుసరించవలసిన రాజశాస్త్రాల సారాన్ని మీరు గ్రహించలేదు. గ్రహించి ఉంటే మరిచిపోయారు; మీరు మోస్తున్నది అజ్ఞానపు భారం మాత్రమే. ఇలాంటి మూర్ఖులైన సచివులు ఉన్నప్పటికీ నేను రాజ్యాన్ని నిలుపుకుంటున్నానంటే అదృష్టమే. శాసించే నా నాలుక శుభాన్నీ అశుభాన్నీ ప్రసాదిస్తుంది; అలాంటి నా ఎదుట పరుషంగా మాట్లాడటానికి మీకు మృత్యుభయం లేదా? దావాగ్ని తాకినా అడవిలో చెట్లు ఒకప్పుడు నిలిచి ఉండవచ్చు, కాని రాజదండం తాకిన అపరాధులు నిలువలేరు. శత్రుపక్షాన్ని పొగిడే పాపులైన మిమ్మల్ని నేను చంపేవాడినే — మీ పూర్వోపకారాలు నా క్రోధాన్ని మెత్తబరచకపోతే. ఇక్కడి నుంచి, నా సన్నిధి నుంచి తొలగిపోండి, నశించండి; మీ ఉపకారాలను తలచుకుని నేను మిమ్మల్ని చంపను. నాపట్ల స్నేహం విడిచిన కృతఘ్నులైన మీరు చచ్చినవారితో సమానమే.’ ఇలా అనిపించుకున్న శుకసారణులు సిగ్గుపడి రావణుని ‘జయము’ అని అభినందించి వెళ్ళిపోయారు. పద్నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. రావణుని మాటలలో రాజనీతి పదాలు ఉన్నాయి, కాని వాటి వినియోగం విపరీతం — సత్యం పలికినవారే దండించబడుతున్నారు. దావాగ్ని ఉపమానం రాజదండం తప్పించుకోలేనిదని చూపుతుంది. రావణుని ఆక్షేపణ మూడు విధాలు — మొదట, రాజు ఎదుట అప్రియం పలికారు కాబట్టి వారు అవినయులు అంటాడు; రెండవది, గురుసేవ నిష్ఫలమైంది కాబట్టి వారు అజ్ఞులు అంటాడు; మూడవది, శత్రువులను పొగిడి స్వామి స్నేహాన్ని వదిలారు కాబట్టి వారు కృతఘ్నులు అంటాడు. కాని నిజానికి శుకసారణులు రాజు అడిగిన సత్యాన్నే నివేదించారు; వారిది అపరాధమంటూ ఉంటే అది సత్యం చెప్పడం ఒక్కటే. ‘దిష్ట్యా ధరామ్యహమ్’ (అదృష్టవశాత్తు నేను రాజ్యాన్ని నిలుపుకుంటున్నాను) అనే మాట రావణుని అహంకారాన్ని చూపుతుంది — తన సామర్థ్యంతోనే రాజ్యాన్ని రక్షిస్తున్నానని అతడు భావిస్తాడు, మంత్రుల బుద్ధిని లెక్కచేయడు. ‘జిహ్వా ప్రయచ్ఛతి శుభాశుభమ్’ (నాలుక శుభాశుభాలను ఇస్తుంది) అనే పదంతో రాజు మాటే దండరూపమని చెప్పబడింది — అతని ఒక్క మాటే జీవితాన్నో మరణాన్నో ఇస్తుంది. పూర్వోపకారాలను తలచుకుని అతడు వారిని చంపడు, కాని రాజసభ నుంచి వెళ్ళగొట్టబడటం కూడా సేవకునికి మరణంతో సమానమే; అందుకే ‘చచ్చినవారే’ అంటాడు. శుకసారణుల మౌనమూ జయశబ్దమూ వారి సేవకధర్మాన్ని చూపుతాయి — అవమానించబడినా వారు స్వామికి నమస్కరించే వెళ్ళిపోతారు.
తరువాత దశగ్రీవుడు సమీపంలో ఉన్న మహోదరునితో ‘వెంటనే నా గూఢచారులను నా ఎదుట నిలుపు’ అన్నాడు. ఇలా ఆజ్ఞాపించబడిన మహోదరుడు వెంటనే చారులను ఆదేశించాడు. అప్పుడు రాజాజ్ఞతో త్వరగా వచ్చిన చారులు చేతులు జోడించి నిలిచి, జయాశీస్సులు పలికి రాజును అభినందించారు. నమ్మదగినవారూ విశ్వసనీయులూ శూరులూ ధీరులూ భయం లేనివారూ అయిన ఆ చారులతో రాక్షసాధిపతి రావణుడు ఇలా అన్నాడు: ‘రాముని సంకల్పాన్ని పరీక్షించడానికి ఇక్కడి నుంచి వెళ్ళండి. మంత్రాలోచనలలో అతనికి ఆంతరంగికులైనవారు, ప్రీతితో అతనితో కలిసినవారు — వారి నిశ్చయాన్ని కూడా తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నించండి. అతడు ఎలా నిద్రిస్తాడు, ఎలా మేలుకుంటాడు, ఈ రోజు ఏమి చేయబోతున్నాడు — ఇదంతా నైపుణ్యంతో పూర్తిగా తెలుసుకుని రావాలి. చారుల ద్వారా తెలిసిన శత్రువును వివేకులైన రాజులు యుద్ధంలో కొద్దిపాటి ప్రయత్నంతోనే ఎదుర్కొని తొలగిస్తారు.’ ఆ చారులు ‘అలాగే’ అని సంతోషంతో శార్దూలుని ముందుంచుకుని రాక్షసేశ్వరునికి ప్రదక్షిణం చేశారు. పదహారవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; దాని మూడవ అర్ధభాగం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. రావణుడు పూర్వపు చారుల సత్యనివేదనను సహించడు, అయినా మళ్ళీ చారులనే పంపుతాడు — అతని వైరుధ్యం స్పష్టం. ‘చారేణ విదితః శత్రుః’ (చారుల ద్వారా తెలిసిన శత్రువు) అనే నీతివాక్యం సత్యమే, కాని రావణుడు దాని ఫలాన్ని వినడానికి ఇష్టపడడు. రాముని నిద్రనూ మేలుకొనుటనూ తెలుసుకోవాలనే రావణుని కోరిక, నిద్రిస్తున్న శత్రువును మోసంతో చంపాలని కూడా అతడు ఆలోచిస్తున్నాడని సూచిస్తుంది — తరువాతి సర్గలో మాయతో నిద్రిస్తున్న రాముని వధించినట్లు కల్పించిన కథ దీని ప్రతిధ్వనే. ఈ చారుల సమూహంలో శార్దూలుడు ప్రముఖుడు; అతడు ఇంతకుముందు కూడా వానరసేనను చూశాడని పూర్వసర్గలలో చెప్పబడింది. ప్రదక్షిణం రాజు పట్ల గౌరవానికీ శుభయాత్రకూ చిహ్నం.
ఆ చారులు రాక్షసశ్రేష్ఠుడూ మహాత్ముడూ అయిన రావణునికి ప్రదక్షిణం చేసి, లక్ష్మణసహితుడైన రాముడు ఉన్నచోటికి వెళ్ళారు. సువేల పర్వతం దగ్గర వారు దాగి ఉండి సుగ్రీవ విభీషణులతో కూడిన రామలక్ష్మణులను చూశారు. ఆ మహాసేనను చూస్తూ వారు భయంతో వణికిపోయారు. ధర్మాత్ముడైన రాక్షసేంద్రుడు విభీషణుడు అక్కడ ఉన్న ఆ రాక్షసులను చూశాడు, అనుకోకుండా వారు పట్టుబడ్డారు. ‘ఇతడు పాపి’ అని శార్దూలుడు ఒక్కడూ ప్రత్యేకంగా పట్టించబడ్డాడు. వానరులు కొడుతుండగా రాముడు అతనిని కూడా విడిపించాడు; మిగిలిన రాక్షసులు కూడా రాముని దయవల్ల విడుదలయ్యారు. విక్రమవంతులూ వేగంగా పరాక్రమించేవారూ అయిన వానరుల చేత బాధించబడి, ఆయాసపడుతూ, స్పృహ కోల్పోయినట్లై వారు మళ్ళీ లంకకు చేరుకున్నారు. తరువాత ఎప్పుడూ బయట తిరిగే ఆ మహాబలులైన చారులు దశగ్రీవుని దగ్గరకు వచ్చి, సువేల పర్వతం దగ్గర విడిది చేసిన రాముని సేనను గురించి నివేదించారు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది. ఇరవై రెండవ శ్లోకం నుంచి ఇరవై ఏడవ శ్లోకం వరకు చాలా అర్ధభాగాలు వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి — శార్దూలుడు పట్టుబడిన కథ సమీక్షిత సంస్కరణలో సంక్షిప్తంగా ఉంది. రాముని కరుణ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — శత్రువు పంపిన చారులను కూడా అతడు చంపడు. విభీషణుని జాగరూకత కూడా స్పష్టం — అతనికి రాక్షసుల రూపం తెలుసు, అందుకే వారిని సులభంగా గుర్తుపడతాడు. ఈ విధంగా రావణుని రెండవ చారప్రయోగం కూడా భయాన్నే తెచ్చిపెడుతుంది. శార్దూలుని ప్రత్యేకంగా పట్టుకోవడానికి కారణం ‘పాపోఽయమ్’ (ఇతడు పాపి) అన్నదే — అతడు ఇంతకుముందు కూడా చారకర్మ చేశాడు, అందుకే వానరులు అతనిని గుర్తుపట్టారని హిందీ భాష్యం కూడా సూచిస్తుంది. వానరులు అతనిని కొడతారు, కాని రాముడు ‘వద్దు, వద్దు’ అని వారించి అతనిని విడిపిస్తాడు — దూతలూ చారులూ అవధ్యులన్న ధర్మాన్ని అతడు పాటించాడు. ‘శ్వసంతః నష్టచేతసః’ (ఆయాసపడుతూ, స్పృహ కోల్పోయి) అనే పదాలలో వారి భయాతిశయం కనిపిస్తుంది. చివరికి వారు సేన ఉన్న స్థలాన్ని మాత్రమే నివేదిస్తారు, రాముని సంకల్పాన్ని తెలుసుకోలేకపోయారు — రావణుని ఉద్దేశం అసంపూర్ణంగానే మిగిలింది. సువేలం లంకకు సమీపంలోని పర్వతం; అక్కడే రాముడు సేనతో విడిది చేశాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥