॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 28వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

శుకుడు వానరయూథపతులను పరిచయం చేయడం, సైన్యసంఖ్య

మైంద ద్వివిదుల, హనుమంతుని వర్ణన, రామలక్ష్మణ విభీషణ సుగ్రీవుల పరిచయం, కోటి శంకువు బృందం మొదలైన సంఖ్యల పరిభాష, రావణునికి జాగ్రత్తగా ఉండమని ఉపదేశం

సారణుడు వానరసైన్యపు ప్రధానులను చూపించి మౌనం వహించగానే, అతని మాట విని శుకుడు ఆ సైన్యమంతటినీ వేలితో చూపిస్తూ రాక్షసాధిపతి రావణునితో ఇలా అన్నాడు. పూర్వసర్గలో సారణుడు మొదలుపెట్టినదానినే ఈ సర్గలో శుకుడు పూర్తిచేస్తాడు; ఇద్దరూ రావణుని గూఢచారులే, రాముడు దయతో విడిచిపెట్టినవారే. ‘రాజా, నిలిచి ఉన్నట్టు నీవు చూస్తున్న వీరు — మదించిన మహాగజాల వలె, గంగాతీరంలో పెరిగిన మహావటవృక్షాల వలె, హిమాలయంలో పుట్టిన సాలవృక్షాల వలె ఉన్నవారు — సహించరానివారు, బలవంతులు, కోరిన రూపం ధరించగలవారు. వారు దైత్యదానవుల వంటివారు, యుద్ధంలో దేవతల వంటి పరాక్రమాన్ని చూపుతారు. వీరి సంఖ్య తొమ్మిది, ఐదు, ఏడు వేల కోట్లు, అలాగే వేలాది శంకువులు, వందలాది బృందాలు. వీరు సుగ్రీవుని సచివులు, ఎల్లప్పుడూ కిష్కింధలో నివసిస్తారు; వారు దేవతల వల్లా గంధర్వుల వల్లా పుట్టినవారు, ఇచ్ఛానుసారం ఏ రూపమైనా ధరించగల సమర్థులు.’ తరువాత అతడు ఇద్దరు విశిష్టమైన కుమారులను చూపిస్తాడు: ‘దేవరూపులై నిలిచి ఉన్నట్టు నీవు చూస్తున్న ఆ ఇద్దరూ మైందుడూ ద్వివిదుడూ. యుద్ధంలో వారితో సమానుడు ఎవడూ లేడు. బ్రహ్మ అనుజ్ఞతో వారు అమృతం తాగారు, కాబట్టి అమరుల వంటివారు; తమ ఓజస్సుతో లంకను మర్దించాలని వారు ఆశిస్తున్నారు.’ ఈ కోటి, శంకువు, బృందం మొదలైన సంఖ్యల వివరణను సర్గ చివరలో ఇచ్చిన పరిభాష ప్రకారం చూడాలని ముద్రణలోని పాదటిప్పణి సూచిస్తుంది. శుకుని మాటలలో భయం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది — రాజు జాగ్రత్తపడేలా అతడు ప్రతి వీరుని రావణుని దృష్టిలో మరింత గొప్పవానిగా చేస్తాడు. ఏనుగులు, వటవృక్షాలు, సాలవృక్షాలు అనే మూడు ఉపమలు వానరుల బరువునూ విస్తారాన్నీ స్థైర్యాన్నీ ఒకేచోట చూపుతాయి. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ సుముఖ విముఖులు కూడా వర్ణించబడ్డారు, ముద్రణలో మాత్రం ఆ రెండు అర్ధభాగాలు లేవు. సుగ్రీవుని సచివులు దేవగంధర్వుల నుండి పుట్టడం బాలకాండ కథను గుర్తుచేస్తుంది, అక్కడ దేవతలు రామునికి సహాయం చేయడానికి వానరరూపంలో పుత్రులను సృష్టించారు.

తరువాత శుకుడు అందరికీ పరిచితుడైన వానరుని చూపిస్తాడు: ‘మదజలం స్రవిస్తున్న మత్తగజంలా నిలిచి ఉన్నట్టు నీవు చూస్తున్నవాడు, కోపిస్తే తన బలంతో సముద్రాన్ని కూడా కల్లోలపరచగలవాడు — ఆ వానరుడే ఇంతకుముందు లంకకు వచ్చి వైదేహినీ నిన్నూ కలిశాడు. ఇంతకుముందు చూసిన ఇతడు మళ్ళీ రావడం చూడు. ఇతడు కేసరి పెద్దకుమారుడు, వాయుపుత్రుడని ప్రసిద్ధుడు, హనుమంతుడనే పేరుతో విఖ్యాతుడు, ఇతడే మహాసముద్రాన్ని లంఘించాడు. ఇతడు కామరూపుడు, వానరశ్రేష్ఠుడు, బలమూ రూపమూ గలవాడు; ఇతని గమనం నిరంతరం వీచే వాయువులా అనివార్యమైనది, అంతటా అప్రతిహతంగా సాగుతుంది.’ తరువాత శుకుడు అతని అద్భుతమైన బాల్యకథను చెబుతాడు: ‘ఇతడు బాలుడై ఉన్నప్పుడు ఆకలితో ఉదయిస్తున్న సూర్యుని చూసి పండని భావించాడు. “సూర్యుని తెచ్చుకుంటాను, లేకపోతే నా ఆకలి తీరదు” అని మనస్సులో నిశ్చయించుకుని, బలగర్వంతో ఆకాశంలో మూడు వేల యోజనాల దూరం ఎగిరాడు. కాని దేవతలకూ ఋషులకూ రాక్షసులకూ కూడా అందని ఆ సూర్యదేవుని చేరుకోకుండానే అతడు ఉదయగిరిపై పడ్డాడు. రాతిపై పడిన ఈ కపి దవడ ఒకవైపు కొంచెం చీలి, తరువాత దృఢమైంది; అందువల్ల ఇతడు హనుమంతుడనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. నమ్మదగిన వ్యక్తుల ద్వారా నేను ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకున్నాను; ఇతని బలమూ రూపమూ ప్రభావమూ మాటలతో చెప్పలేము. ఇతడొక్కడే తన ఓజస్సుతో లంకను మథించాలని కోరుతున్నాడు. తోకకు అంటించిన నిప్పుతో నీ లంకను దహించినవాడు, దానివల్ల ఇప్పటికీ ధూమకేతువు మండుతున్నట్టున్నాడు, లంకలో బంధింపబడి కూడా విడివడినవాడు — ఆ కపిని నీవు ఎలా మరచిపోగలవు?’ పదిహేడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది; దాని చివరి రెండు అర్ధభాగాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ఇక్కడ శుకుడు రావణుని అవమానాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — లంకాదహనం అతని హృదయంలో ఇప్పటికీ గాయంలా నిలిచి ఉంది. బాల్యకథ ఇతడు పుట్టుకతోనే అసాధారణుడని, సూర్యుని కూడా మింగాలనుకున్నాడని చూపుతుంది. హిందీ భాష్యం ‘ఆగమ’ అనే పదాన్ని ‘నమ్మదగిన వ్యక్తులు’ అని వివరిస్తుంది. ‘పురా దృష్టం పునరాగతమ్’ (ఇంతకుముందు చూసిన ఇతడు మళ్ళీ వచ్చాడు) అని చెప్పడం ద్వారా శుకుడు రావణుని జ్ఞాపకాన్ని హెచ్చరిస్తాడు — ఒక్క వానరుడే ఇంతకుముందు రాక్షసులందరినీ అధిగమించాడు, ఇప్పుడు వేలాది వానరులతో కలిసి వచ్చాడు. హనుమంతుని వేగం వాయువు వంటిదనే ఉపమ అతని తండ్రితో ఉన్న సంబంధాన్ని కూడా సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు వాయుపుత్రుడు. బాల్యంలోనే సూర్యుని వైపు ఎగిరినవానికి సముద్రాన్ని లంఘించడం ఆశ్చర్యం కాదని శుకుని తర్కం. పదిహేడవ శ్లోకంలో ధూమకేతువు ప్రస్తావన లంకాదహనపు మిగిలిన గుర్తును చూపుతుంది, దానివల్ల రావణుని అవమానం మళ్ళీ కొత్తదవుతుంది.

తరువాత శుకుడు సైన్యపు నాయకుని చూపిస్తాడు: ‘హనుమంతుని తరువాత నిలిచి ఉన్న శూరుడు, శ్యామవర్ణుడు, తామరరేకుల వంటి కళ్ళు గలవాడు, ఇక్ష్వాకులలో అతిరథుడు, లోకంలో ప్రసిద్ధమైన పౌరుషం గలవాడు. ఎవనిలో ధర్మం ఎన్నడూ చలించదో, ఎవడు ధర్మాన్ని అతిక్రమించడో, ఎవడు బ్రహ్మాస్త్రాన్నీ వేదాలనూ చక్కగా ఎరుగునో, అతడు వేదవిదులలో శ్రేష్ఠుడు. బాణాలతో ఆకాశాన్ని కూడా భేదించగలవాడు, భూమిని కూడా చీల్చగలవాడు; ఎవని కోపం మృత్యువులా భయంకరమో, పరాక్రమం ఇంద్రునిలా సాటిలేనిదో — ఎవని భార్య సీతను నీవు జనస్థానం నుండి అపహరించావో — రాజా, ఆ రాముడే నీతో యుద్ధం చేయడానికి వస్తున్నాడు.’ తరువాత లక్ష్మణుని వర్ణన: ‘ఇతని కుడిపక్కన నిలిచి ఉన్నవాడు, శుద్ధమైన బంగారం వంటి కాంతి గలవాడు, విశాలమైన వక్షస్సు గలవాడు, ఎర్రని కళ్ళు గలవాడు, నల్లని ఉంగరాల జుట్టు గలవాడు — అతడు లక్ష్మణుడు, అన్నకు ప్రియమైనదానిలోనూ హితమైనదానిలోనూ ఎల్లప్పుడూ నిమగ్నుడు, నీతిలోనూ యుద్ధంలోనూ నేర్పరి, శస్త్రధారులందరిలో శ్రేష్ఠుడు. అసహనుడూ, జయించరానివాడూ, జేతా, విక్రాంతుడూ, జయశీలుడూ, బలవంతుడూ అయిన అతడు రాముని కుడిభుజం, శరీరం వెలుపల సంచరించే ప్రాణం వంటివాడు. అతడు రాఘవుని కోసం తన ప్రాణాలను కాపాడుకోడు; యుద్ధంలో రాక్షసులందరినీ చంపాలని కోరుకుంటున్నాడు.’ శుకుడు శత్రువులను కూడా వారి గుణాలతోనే వర్ణిస్తాడు — కాబట్టి అతని మాట కేవలం స్తుతి కాదు, రావణునికి సత్యాన్ని చూపే దర్పణం. ‘బహిశ్చరః ప్రాణః’ (శరీరం వెలుపల సంచరించే ప్రాణం) అనే ఉపమ సోదరుల ఐక్యాన్ని మర్మస్పర్శిగా చూపుతుంది — లక్ష్మణుడు రాముని నుండి వేరైనా ఆయన జీవితమే. రాముని వర్ణనలోని ‘యస్య భార్యా త్వయా హృతా’ (ఎవని భార్యను నీవు అపహరించావో) అనే వాక్యం యుద్ధానికి మూలకారణం రావణుని అపరాధమేనని గుర్తుచేస్తుంది. రాముని ధర్మనిష్ఠ, వేదజ్ఞత, అస్త్రబలం — ఈ మూడూ ఒకేచోట చెప్పబడ్డాయి, దానివల్ల ఆయన కేవలం వీరుడు కాదు, ధర్మాత్ముడైన రాజు అని తెలుస్తుంది. లక్ష్మణుని వర్ణనలో ఆరు విశేషణాలు — అమర్షీ, దుర్జయః, జేతా, విక్రాంతః, జయీ, బలీ — ఒకే పాదంలో సంగ్రహించబడ్డాయి, దానివల్ల అతని వీరత్వం పుంజీభూతమైనట్టు కనిపిస్తుంది. ‘నయే యుద్ధే చ కుశలః’ (నీతిలోనూ యుద్ధంలోనూ నేర్పరి) అనే పదంతో అతడు కేవలం యోధుడు కాదు, నీతిజ్ఞుడు కూడా అని సూచించబడింది. రామలక్ష్మణులను కలిపి వర్ణించడం ద్వారా శుకుడు వారి అవిభాజ్యతను చూపుతాడు.

తరువాత శుకుడు రాముని ఎడమపక్కను చూపిస్తాడు: ‘రాముని ఎడమపక్కను ఆశ్రయించి రాక్షసగణాలతో చుట్టుముట్టబడి నిలిచి ఉన్నవాడు రాజు విభీషణుడు, నీ సోదరుడే. శ్రీమంతుడూ రాజరాజూ అయిన రాముడు అతనిని లంకారాజ్యంలో అభిషేకించాడు; నీపై ఆవేశంతో అతడు యుద్ధానికి వస్తున్నాడు.’ ఇక్కడ తీక్ష్ణమైన వ్యంగ్యం కనిపిస్తుంది — రావణుడు ఇప్పుడు కూర్చున్న సింహాసనంపైనే రాముడు విభీషణుని ముందుగానే అభిషేకించాడు. తరువాత అతడు సైన్యపు మధ్యభాగాన్ని చూపిస్తాడు: ‘మధ్యలో కదలని పర్వతంలా నిలిచి ఉన్నట్టు నీవు చూస్తున్నవాడు వానరేంద్రులందరికీ ప్రభువు, అమితమైన ఓజస్సు గల సుగ్రీవుడు. తేజస్సులో, యశస్సులో, బుద్ధిలో, బలంలో, వంశంలో అతడు, హిమవంతుడు అన్ని పర్వతాలనూ మించినట్టు, కపులందరినీ మించినవాడు. దట్టమైన చెట్లు గల, దుర్గమమైన, పర్వతాలతో చేరరానిదైన కిష్కింధ అనే గుహలో అతడు ప్రధాన యూథపతులతో కలిసి నివసిస్తాడు. ఎవని కంఠంలో వంద తామరలు గల బంగారుమాల శోభిస్తోందో, అది దేవతలకూ మనుష్యులకూ ప్రియమైనది, అందులో లక్ష్మి ప్రతిష్ఠితమై ఉంది — ఆ మాలనూ, తారనూ, శాశ్వతమైన కపిరాజ్యాన్నీ రాముడు వాలిని చంపి సుగ్రీవునికి అప్పగించాడు.’ ఇలా శుకుడు సుగ్రీవుని వైభవాన్ని రాముని ఉపకారంతో ముడిపెట్టి చూపుతాడు — వానరరాజు కృతజ్ఞతతో రాముని కోసం ప్రాణాలు కూడా ఇస్తాడని అతని ఆశయం. వాలివధ స్మరణ కూడా అర్థగర్భితమైనది — మహాబలుడైన వాలిని చంపిన రాముడు రావణుని కూడా చంపగలడని సూచించబడింది. బంగారుమాల రాజ్యలక్ష్మికి చిహ్నం, అది ఇప్పుడు సుగ్రీవుని కంఠంలో శోభిస్తోంది. విభీషణుని ప్రస్తావన రావణునికి మిక్కిలి కటువైనది, ఎందుకంటే అతడు తన సహోదరుడు, తానే సభ నుండి బహిష్కరించినవాడు. హిమవంతునితో సుగ్రీవుని పోలిక అతని శ్రేష్ఠత్వాన్నీ స్థైర్యాన్నీ చూపుతుంది. కిష్కింధ దుర్గమత్వాన్ని వర్ణిస్తూ శుకుడు వానరుల స్వదేశపు బలాన్ని కూడా సూచిస్తాడు.

తరువాత శుకుడు సుగ్రీవుని సైన్యపు పరిమాణాన్ని స్పష్టంగా చెప్పడానికి సంఖ్యల పరిభాషను ఇస్తాడు, ఎందుకంటే సాధారణ సంఖ్యలు దానిని వర్ణించడానికి చాలవు. ‘వంద లక్షలను కోటి అని పండితులు చెబుతారు; వంద వేల కోట్లను శంకువు అంటారు. వంద వేల శంకువులు మహాశంకువు అని చెప్పబడింది; వంద వేల మహాశంకువులను బృందం అంటారు. వంద వేల బృందాలు మహాబృందం; వంద వేల మహాబృందాలు పద్మం. వంద వేల పద్మాలు మహాపద్మం; వంద వేల మహాపద్మాలు ఖర్వం. వంద వేల ఖర్వాలు మహాఖర్వం; వేల మహాఖర్వాలు సముద్రం; వంద వేల సముద్రాలు ఓఘం; వంద వేల ఓఘాలు మహౌఘమని ప్రసిద్ధం.’ ప్రతి పదమూ ముందటిదానికి లక్ష రెట్లు అని హిందీ భాష్యం కూడా వివరిస్తుంది. ‘ఇలా వేయి కోట్లతో, వంద శంకువులతో, వేయి మహాశంకువులతో, వంద బృందాలతో, వేయి మహాబృందాలతో, వంద పద్మాలతో, వేయి మహాపద్మాలతో, వంద ఖర్వాలతో, సముద్రంతో, మహౌఘంతో, సముద్రం వంటి కోటి మహౌఘాలతో కూడిన సైన్యంతో, వీరుడైన విభీషణునితో, సచివులతో చుట్టుముట్టబడి, మహాబలపరాక్రమం గల వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుడు యుద్ధం కోసం నీ వైపు వస్తున్నాడు.’ చివరలో శుకుడు వంశస్థ వృత్తంలో హితోపదేశం చేస్తాడు: ‘మహారాజా, మండుతున్న గ్రహం వంటి ఈ సమీపించిన సైన్యాన్ని చూసి, నీకు జయం కలిగేలా, శత్రువుల చేతిలో పరాభవం కలగకుండా పరమ ప్రయత్నం చేయి.’ ముప్పై మూడు నుండి నలభై ఒకటి వరకు ఉన్న సంఖ్యాపరిభాష శ్లోకాలు దాదాపు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఏవం కోటిసహస్రేణ’ అనే అర్ధభాగమూ ‘సుగ్రీవో వానరేంద్రస్త్వామ్’ అనే అర్ధభాగమూ మాత్రమే కనిపిస్తాయి. ఈ సంఖ్యలు అతిశయోక్తితో సైన్యపు అనంతతను చూపుతాయి — లెక్కించలేని బలం అని భావం. శుకుడు లెక్కింపుతోనే రావణుని మనస్సులో భయాన్ని పుట్టించాలనుకుంటాడు, కాని చివరి శ్లోకంలో సేవకధర్మాన్ని విడిచిపెట్టడు — పరాజయం నుండి రక్షణ కోసం ప్రయత్నాన్నే ఉపదేశిస్తాడు, సంధిని కాదు. ఇలా సర్గ గూఢచారి నివేదనతో ముగుస్తుంది, నిర్ణయం మాత్రం రావణుని చేతిలోనే ఉంటుంది. సంఖ్యల పరిభాష ప్రాచీన గణితపు పరంపరను చూపుతుంది — కోటికి పైన శంకువు, బృందం, పద్మం, ఖర్వం, సముద్రం, ఓఘం అనే పేర్లు క్రమంగా పెరుగుతాయి. ఇలాంటి పరిభాష కావ్యంలో అరుదు, అందుకే ముద్రణ సంపాదకుడు పాదటిప్పణితో పాఠకుని దృష్టిని ఆకర్షిస్తాడు. నలభైవ శ్లోకంలోని ‘తేనైవ’ (దానితోనే) అనే పదం ముందు చెప్పిన సముద్రం, మహౌఘం మొదలైన సంఖ్యలే ఇక్కడ అభిప్రేతమని సూచిస్తుంది. నలభై ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది — అందులో విభీషణుడు, సచివులు, సుగ్రీవుడు, అతని మహాబలం అనే నాలుగు అంగాలు ఒకే వాక్యంలో సమాహరించబడ్డాయి. నలభై రెండవ శ్లోకంలోని ‘ప్రజ్వలితగ్రహోపమామ్’ (మండుతున్న గ్రహం వంటిది) అనే ఉపమ ఉత్పాతానికి సూచిక — మండుతున్న గ్రహం లోకంలో అమంగళ చిహ్నంగా భావించబడుతుంది. కాబట్టి శుకుడు స్పష్టంగా చెప్పకపోయినా పరోక్షంగా రావణుని వినాశాన్ని సూచిస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి