సర్గ
సారణుడు మళ్ళీ వానరయూథపతులను వర్ణించడం
హరుడు, ధూమ్రుడు, జాంబవంతుడు, దంభుడు, సంనాదనుడు, క్రథనుడు, ప్రమాథి, గవాక్షుడు, కేసరి, శతబలి, ఇతర యూథపతులు
సారణుడు ఇలా అన్నాడు: ‘రాజా, నీవు చూస్తుండగానే, రాఘవుని కోసం పరాక్రమిస్తూ తమ ప్రాణాలను కాపాడుకోని ఆ యూథపతులను గురించి చెబుతాను. ఎవని పొడవైన తోకను ఆశ్రయించిన, నునుపైన, అనేక బారల పొడవైన, ఎర్రని, పసుపు, తెల్లని, ధవళమైన, చెదిరిన, భయంకరమైన పనులు చేసే వాని వెంట్రుకలు పైకెత్తబడి సూర్యకిరణాలలా ప్రకాశిస్తున్నాయో, నేలపై ఈడ్చబడుతున్నాయో — ఇతడు హరుడనే వానరుడు. ఇతని వెనుక వందలాది వేలాది వానరులు చెట్లను ఎత్తిపట్టుకుని, హఠాత్తుగా లంకను ఎక్కాలనే ఆతురతతో అనుసరిస్తున్నారు.’ ‘యే న రక్షంతి జీవితమ్’ (ప్రాణాలను కాపాడుకోనివారు) అనే ఆరంభవాక్యం ఈ సర్గ అంతటి భావాన్నీ నిర్దేశిస్తుంది — ఈ యూథపతులు ఆత్మబలిదానానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు. హరుని తోక వెంట్రుకలు పైకెత్తబడి సూర్యకిరణాలలా ప్రకాశిస్తున్నాయి, నేలపై కూడా పాకుతున్నాయి — ఈ చిత్రాత్మకమైన వర్ణనాపద్ధతి సారణుని ప్రత్యక్షదర్శనాన్ని ప్రమాణీకరిస్తుంది. అనుచరుల ‘లంకారోహణతత్పరాః’ (లంకను ఎక్కాలనే ఆతురత గలవారు) అనే విశేషణం వారి లక్ష్యాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — ప్రాకారం ఎక్కి నగరంలో ప్రవేశించడం. ఈ సర్గ పూర్వసర్గకు కొనసాగింపు — సారణుడు ఇంకా ప్రాసాదంపై రావణుని పక్కన నిలిచి వానరులను చూపిస్తున్నాడు. పూర్వసర్గలో వానరుల సేనాపతులు, ఈ సర్గలో భల్లూకులూ దివ్యజన్మ గల వానరులూ ప్రత్యేకంగా వర్ణించబడ్డారు. ‘ప్రేక్షమాణస్య తే’ (నీవు చూస్తుండగా) అనే మాటతో సారణుడు రావణుని ప్రత్యక్షదర్శనంలో నియోగిస్తాడు — అతడు కేవలం వినడం కాదు, స్వయంగా చూడాలి. హరుని అనుచరులు చెట్లు చేతబట్టినవారు — వానరుల ఆయుధాలు చెట్లూ శిలలే, ఇనుప ఆయుధాలు కావు.
‘వానరరాజు సేవకులైన యూథపతులు వచ్చి నిలిచారు. నల్లని మహామేఘాలలా నిలిచి ఉన్నట్టు నీవు చూస్తున్నవారు — నల్లని కాటుక వంటివారు, యుద్ధంలో సత్యపరాక్రములు, లెక్కించలేనివారు, నిర్దేశించలేనివారు, సముద్రపు ఆవలి తీరంలా అంతు తెలియనివారు — పర్వతాలలో, దేశాలలో, నదుల దగ్గర నివసించేవారు — రాజా, ఈ అతి భయంకరమైన భల్లూకులు నీ వైపు వస్తున్నారు. వీరి మధ్యలో నిలిచి ఉన్నవాడు, భయంకరమైన కళ్ళు గలవాడు, భయంకరంగా కనిపించేవాడు, మేఘాలచేత అన్నివైపులా చుట్టుముట్టబడిన పర్జన్యునిలా ఉన్నవాడు, పర్వతశ్రేష్ఠమైన ఋక్షవంతంపై నివసిస్తూ నర్మదానది నీరు తాగేవాడు — ఇతడు భల్లూకులందరికీ అధిపతి, ధూమ్రుడనే యూథపతి. పర్వతం వంటి ఇతని తమ్ముని చూడు — రూపంలో అన్నతో సమానుడు, పరాక్రమంలో మాత్రం విశిష్టుడు.’ భల్లూకులు వానరుల నుండి వేరుగా వర్ణించబడ్డారు — వారి నల్లని రంగు, మేఘాల వంటి ఆకారాలు. ‘అసంఖ్యేయాన్’ (లెక్కించలేనివారు), ‘పరం పారమివోదధేః’ (సముద్రపు ఆవలి తీరంలా) అనే ఉపమలతో వారి సంఖ్య లెక్కించలేనిదని సూచించబడింది. ధూమ్రుడు ఋక్షవత్పర్వతంపై నర్మదాతీరంలో నివసిస్తాడు — మధ్యభారతపు స్థలం. అతని తమ్ముడు తరువాతి శ్లోకంలో పేరుతో నిర్దేశించబడతాడు — జాంబవంతుడు. ‘పర్జన్య ఇవ జీమూతైః’ (మేఘాలచేత చుట్టుముట్టబడిన పర్జన్యునిలా) అనే ఉపమ ధూమ్రుని నాయకత్వాన్ని సూచిస్తుంది — వర్షాధిపతి చుట్టూ మేఘాలు ఉన్నట్టు, అతని చుట్టూ భల్లూకులు. ‘భీమాక్షః భీమదర్శనః’ (భయంకరమైన కళ్ళు గలవాడు, భయంకరంగా కనిపించేవాడు) అనే రెండు విశేషణాలు అతని భీషణరూపాన్ని దృఢం చేస్తాయి. అన్నదమ్ముల పోలిక — రూపంలో సమానులు, పరాక్రమంలో తమ్ముడు విశిష్టుడు — జాంబవంతుని గొప్పతనాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. నర్మదానది నీరు తాగడం అనే మాట అతని నివాసానికి స్పష్టమైన గుర్తు; ఋక్షవత్పర్వతం నర్మదా ఉద్గమానికి దగ్గరలో ఉంది.
‘ఇతడే జాంబవంతుడు, యూథపతులకు మహాయూథపతి — ప్రశాంతుడు, గురువుల మాట పాటించేవాడు, యుద్ధాలలో సహనం లేనివాడు. బుద్ధిమంతుడైన ఈ జాంబవంతుడు దేవాసుర యుద్ధంలో ఇంద్రునికి గొప్ప సహాయం చేశాడు, అనేక వరాలు పొందాడు. ఇతని సైనికులు అనేకులు, అమితమైన ఓజస్సు గలవారు — రాక్షసుల వంటివారు, పిశాచాల వంటివారు, రోమశులు — పర్వతశిఖరాలపైకి ఎక్కి మహామేఘాలంత పెద్ద శిలలను విసురుతారు, విశాలమైన ఆకారం గల వారు మృత్యువుకు భయపడకుండా సంచరిస్తారు. ఆవేశంతో ఎగురుతూ నిలిచి ఉన్న ఏ యూథపతుల యూథపతిని వానరులందరూ నిలిచి చూస్తున్నారో — రాజా, ఈ వానరేశ్వరుడు సహస్రాక్షుని (ఇంద్రుని) సేవిస్తాడు — బలంతో బలసంయుక్తుడైన ఇతడు దంభుడనే యూథపతి.’ జాంబవంతుని చరిత్ర మరీ గౌరవయుక్తమైనది — అతడు వృద్ధుడు, ప్రశాంతుడు, గురువులను అనుసరించేవాడు, కాని యుద్ధంలో సహనం లేనివాడు. దేవాసుర యుద్ధంలో ఇంద్రునికి సహాయం చేసి వరాలు పొందాడు — కాబట్టి అతడు దేవతలచేత కూడా పూజించబడినవాడు. అతని సైనికులు రోమశులు, భయంకరులు, రాక్షసపిశాచాల వంటివారు — శత్రువు ఉపమతోనే వారు వర్ణించబడ్డారు, దానివల్ల రావణుడు వారి భయానకత్వాన్ని తనవారితో పోల్చుకోగలడు. దంభుడు ఇంద్రుని ఉపాసకుడు — ‘సహస్రాక్షం పర్యుపాస్తే’ (సహస్రాక్షుని సేవిస్తాడు) — కాబట్టి అతడూ దేవపక్షీయుడే. ‘ప్రశాంతః’ (ప్రశాంతుడు), ‘సంప్రహారేషు అమర్షణః’ (యుద్ధాలలో సహనం లేనివాడు) అనే వైరుధ్యం వీరుని ఆదర్శాన్ని చూపుతుంది — శాంతికాలంలో వినీతుడు, యుద్ధకాలంలో ఉగ్రుడు. రామాయణంలో అంతటా జాంబవంతుడు వృద్ధుడు, జ్ఞాని, సలహాదారు; కిష్కింధకాండలో అతడు హనుమంతుని సముద్రలంఘనానికి ప్రేరేపించాడు. అతని సైనికులు శిలలు విసురుతారు — భల్లూకుల యుద్ధపద్ధతి. ‘మృత్యోర్నోద్విజంతే’ (మృత్యువుకు భయపడరు) అని వారి నిర్భయత మళ్ళీ చెప్పబడింది. దంభుని వర్ణన సంక్షిప్తమైనది, కాని ‘వానరులందరూ చూస్తున్నారు’ అనే మాటతో అతని ప్రభావం సూచించబడింది — అతడు అందరికీ ఆదర్శం. ‘రాక్షసానాం చ సదృశాః’ (రాక్షసుల వంటివారు) అనే ఉపమతో సారణుడు భల్లూకుల భీషణతను రావణునికి పరిచితమైన రూపంలో బోధిస్తాడు.
‘వెళుతున్నప్పుడు ఒక యోజనం దూరంలో ఉన్న పర్వతాన్ని పక్కగా తాకేవాడు, శరీరంతో పైకి ఒక యోజనం ఎత్తుకు చేరేవాడు, ఎవనికంటే గొప్ప రూపం చతుష్పాదులలో లేదో — అతడు వానరులకు పితామహుడు, సంనాదనుడని ప్రసిద్ధుడు. బుద్ధిమంతుడైన ఎవడు అప్పుడు యుద్ధంలో ఇంద్రునితో యుద్ధం చేసి పరాజయం పొందలేదో, ఆ యూథపతుల యూథపతి ఇతడే. పరాక్రమిస్తున్నప్పుడు ఎవని పరాక్రమం ఇంద్రుని పరాక్రమం వంటిదో — ఇతడు దేవాసుర యుద్ధంలో దేవతలకు సహాయం కోసం కృష్ణవర్త్ముని (అగ్ని) వల్ల గంధర్వకన్యకు పుట్టాడు. రాక్షసాధిపా, నీ సోదరుడు రాజు వైశ్రవణుడు ఎక్కడ జంబూవృక్షాన్ని సేవిస్తాడో, అనేక కిన్నరులు సేవించే పర్వతరాజులకు రాజూ, నీ సోదరునికి ఎల్లప్పుడూ విహారసుఖాన్ని ఇచ్చేదీ అయిన ఆ పర్వతంపై — శ్రీమంతుడూ బలవంతుడూ అయిన ఈ వానరోత్తముడు విహరిస్తాడు, యుద్ధాలలో ఎన్నడూ ఆత్మశ్లాఘ చేయని క్రథనుడనే యూథపతి. వేయి కోట్ల వానరులతో చుట్టుముట్టబడి నిలిచి ఉన్న ఇతడు కూడా తన సైన్యంతో లంకను మర్దించాలని ఆశిస్తున్నాడు.’ సంనాదనుని శరీరపరిమాణం అతిశయమైనది — ఒక యోజనం ఎత్తు. అతడు ఇంద్రునితో యుద్ధం చేసినా అపరాజితుడు — కాబట్టి ‘పితామహః’ అనే గౌరవనామం. క్రథనుని జన్మ దివ్యమైనది — అగ్ని వల్ల గంధర్వకన్యకు. అతని నివాసం కైలాసంలో, కుబేరుని (రావణుని సోదరుని) రాజ్యంలో — తన సోదరుని ప్రదేశంలోనే శత్రువులు నివసిస్తున్నారని సారణుడు రావణునికి గుర్తుచేస్తాడు. ‘అకత్థనః’ (ఆత్మశ్లాఘ చేయనివాడు) అనే విశేషణం మరీ సార్థకమైనది — అతడు తనను తాను పొగడుకోడు, రావణునికి విరుద్ధంగా. సంనాదనుని ఆకారమే అతని బలానికి ప్రమాణం — యోజనం దూరంలో ఉన్న పర్వతాన్ని పక్కగా తాకుతాడు, పైకి యోజనం ఎత్తుకు చేరుతాడు. ‘వానరాణాం పితామహః’ (వానరులకు పితామహుడు) అనేది అతని వయస్సునూ గౌరవాన్నీ చెబుతుంది. ఇంద్రునితో యుద్ధంలో అపరాజితుడనే మాట రావణునికి గుర్తుచేస్తుంది — ఇంద్రునిచేత కూడా ఓడించబడనివాడు రావణునికి వ్యతిరేకంగా నిలిచి ఉన్నాడు. క్రథనుని కథలో వ్యంగ్యం — రావణుడు ఇంతకుముందు యుద్ధం చేసిన అతని సోదరుడు కుబేరుని ప్రదేశంలోనే అతని శత్రువులు సుఖంగా నివసిస్తున్నారు. అగ్నిపుత్రత్వం క్రథనుని తేజస్సును సూచిస్తుంది. క్రథనుడు ‘కోటిసహస్రేణ’ (వేయి కోట్లతో) చుట్టుముట్టబడ్డాడు — ఇంతకుముందు వర్ణించినవారి కంటే కూడా ఎక్కువ. ‘ఏషైవాశంసతే’ (ఇతడు కూడా ఆశిస్తున్నాడు) అనే పదావళి మళ్ళీ ఆవృత్తమైంది, పూర్వసర్గ శైలిని అనుసరిస్తూ.
‘ఏనుగులకూ వానరులకూ ఉన్న పూర్వవైరాన్ని గుర్తుచేసుకుంటూ, ఏనుగుల యూథపతులను భయపెడుతూ గంగాతీరం వెంట సంచరించే ఇతడు, పర్వతగుహలలో పడుకునేవాడు, గర్జిస్తూ ఉండే యూథపతీ నాయకుడూ, అడవి ఏనుగులను అడ్డగిస్తాడు, చెట్లను పెకలిస్తాడు. వానరసైన్యాలలో ముఖ్యుడైన ఇతడు హిమాలయం నుండి ప్రవహించే నది వెంట, ఉశీరబీజమనే ప్రదేశాన్ని ఆశ్రయించి, పర్వతోత్తమమైన మందరంపై, స్వర్గంలో ఇంద్రునిలా స్వయంగా విహరిస్తాడు. వేయి లక్షల మంది ఇతనిని అనుసరిస్తున్నారు. వీర్యవిక్రమాలతో గర్వించిన, గర్జిస్తున్న, బాహుబలశాలులైన ఈ మహాత్ములైన వానరులకు ఇతడు నాయకుడు; రాజా, ఇతడు ఎదిరించరాని ప్రమాథి అనే యూథపతి. గాలికి ఎగసిన మేఘంలా నీవు చూస్తున్న ఇతనిని, వేగవంతులైన వానరుల ఆవేశపూరిత సైన్యాన్ని కూడా చూడు — అక్కడ ఎర్రని కాంతి గల ఈ దట్టమైన ధూళి గాలికి అన్నివైపులా ఎగసి మళ్ళీ మళ్ళీ సుడులు తిరుగుతోంది — నల్లని ముఖాలు గల, భయంకరులైన, మహాబలులైన ఈ గోలాంగూలాలు, వంద లక్షల మంది, సేతుబంధాన్ని చూసి, మహారాజా, గవాక్షుడనే గోలాంగూల యూథపతిని చుట్టుముట్టి, తమ ఓజస్సుతో లంకను మర్దించడానికి గర్జిస్తున్నారు.’ ప్రమాథికి ఏనుగులతో ఉన్న వైరం ప్రాచీనమైనది — వానరులకూ ఏనుగులకూ ఉన్న పూర్వవైరం గురించిన లోకకథ ఇక్కడ సూచించబడింది. అతని సైన్యం గాలికి ఎగసిన మేఘంలా ఉంది, ధూళితో ఆకాశం ఎర్రబడింది — దృశ్యపు గతిశీలత వర్ణించబడింది. గోలాంగూలాలు నల్లని ముఖాలు గల ఒక విశేష వానరజాతి; వారి నాయకుడు గవాక్షుడు. ‘సేతుబంధనం దృష్ట్వా’ (సేతుబంధాన్ని చూసి) అనే మాట సేతువును చూసినంతనే వారి ఉత్సాహం రెట్టింపయిందని సూచిస్తుంది. ప్రమాథి నివాసం హిమాలయానికి దగ్గరలో — గంగాతీరంలో, మందరంపై, ఉశీరబీజంలో. ఇలా వానరసైన్యం హిమాలయం నుండి దక్షిణసముద్రం వరకు అన్ని దేశాల నుండీ వచ్చి చేరింది. ‘దివి శక్ర ఇవ’ (స్వర్గంలో ఇంద్రునిలా) అనే ఉపమ అతని ఆధిపత్యాన్ని చూపుతుంది. గోలాంగూలాల సైన్యపు వర్ణనలో ధూళి ప్రధానం — వారు పరుగెత్తుతూ ఆకాశాన్ని ధూళితో కప్పుతారు; ఇది వారి సంఖ్యకూ వేగానికీ ప్రమాణం. ‘శతం శతసహస్రాణి’ (వంద లక్షలు) అని మళ్ళీ అతివిపులమైన సంఖ్య. ఏనుగులకూ వానరులకూ ‘పూర్వవైరమ్’ అనేది ప్రాచీన లోకకథ — అడవులలో ఏనుగులు వానరుల చెట్లను విరుస్తాయి, కాబట్టి పరస్పర విరోధం. ప్రమాథి ఆ వైరాన్ని గుర్తుచేసుకుంటూ ఏనుగులను అడ్డగిస్తాడు, చెట్లను కూడా పెకలిస్తాడు — అతని బలానికి రెండు విధాల ప్రదర్శన. అతని అనుచరులు ‘వీర్యవిక్రమదృప్తాః’ — బలగర్వితులు, గర్జిస్తున్నవారు, బాహుబలశాలులు. ‘వాతేనేవోద్ధూతం మేఘమ్’ (గాలికి ఎగసిన మేఘంలా) అనే ఉపమతో ప్రమాథి వేగమూ చంచలతా సూచించబడ్డాయి.
‘ఎక్కడ తుమ్మెదలు సంచరించే, అన్ని కాలాలలోనూ ఫలించే చెట్లు ఉన్నాయో, తనతో సమానమైన కాంతి గల ఏ పర్వతం చుట్టూ సూర్యుడు ప్రదక్షిణ చేస్తాడో, ఏ పర్వతపు కాంతితో అక్కడి మృగపక్షులు ఎల్లప్పుడూ అదే రంగులో ప్రకాశిస్తాయో, ఏ పర్వతపు చరియలను మహాత్ములైన మహర్షులు విడిచిపెట్టరో, ఎక్కడ కోరిన ఫలాలన్నీ ఇచ్చే చెట్లు ఎల్లప్పుడూ ఫలాలతో నిండి ఉంటాయో, ఏ పర్వతోత్తమంపై అమూల్యమైన తేనెలు ఉన్నాయో — రాజా, ఆ రమ్యమైన కాంచనపర్వతంపై వానరముఖ్యులలో ముఖ్యుడైన ఈ కేసరి అనే యూథపతి విహరిస్తాడు. అరవై వేల రమ్యమైన కాంచనపర్వతాలు ఉన్నాయి; వాటి మధ్య ఆ పర్వతం శ్రేష్ఠమైనది, పాపరహితుడా, రాక్షసుల మధ్య నీవులాగా. అక్కడ చివరి పర్వతంపై కొందరు వానరులు నివసిస్తారు — కపిలవర్ణులు, తెల్లనివారు, ఎర్రని ముఖాలు గలవారు, తేనె వంటి పింగళవర్ణులు, పదునైన కోరలు గలవారు, గోళ్ళే ఆయుధాలుగా గలవారు — సింహాల వలె నాలుగు కోరలు గలవారు, పులుల వలె సమీపించరానివారు, అందరూ అగ్నితో సమానులు, మండుతున్న విషసర్పాల వంటివారు, చాలా పొడవైన వంగిన తోకలు గలవారు, మదించిన ఏనుగుల వంటివారు, మహాపర్వతాల వంటివారు, మహామేఘాల వంటి ధ్వని గలవారు, గుండ్రని పింగళవర్ణపు కళ్ళు గలవారు, మహాభయంకరమైన నడకా ధ్వనీ గలవారు. వారందరూ లంకను చూస్తూ మర్దిస్తున్నట్టుగా నిలిచి ఉన్నారు. వీరి మధ్యలో వీరి అధిపతి వీర్యవంతుడు నిలిచి ఉన్నాడు — జయాన్ని కోరుతూ నిత్యం సూర్యుని ఉపాసించేవాడు, రాజా, భూమిపై శతబలి అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు. విక్రాంతుడూ బలవంతుడూ శూరుడూ, తన పౌరుషంలోనే నిలిచినవాడూ అయిన ఇతడు కూడా తన సైన్యంతో లంకను మర్దించాలని ఆశిస్తున్నాడు.’ కేసరి హనుమంతుని తండ్రి అని పురాణప్రసిద్ధి; అతని నివాసం సువర్ణమయమైన, మేరువు వంటి పర్వతం, దాని చుట్టూ సూర్యుడు ప్రదక్షిణ చేస్తాడు. ‘రక్షసాం మధ్యే త్వమివ’ (రాక్షసుల మధ్య నీవులాగా) అనే సారణుని ఉపమ రావణుని ప్రసన్నుని చేయడానికి ఇచ్చకపు మాటలా ఉంది, కాని దాని అర్థం — కేసరి వానరుల మధ్య రావణునితో సమానమైన శ్రేష్ఠుడు. శతబలి అనుచరుల విశేషణావళి దీర్ఘమైనది — కోరలు, గోళ్ళు, తోకలు, కళ్ళు, ధ్వనులు — ప్రతి అంగమూ భీషణమైనది. సూర్యోపాసన శతబలి విజయకాంక్షను సూచిస్తుంది. కాంచనపర్వతపు వర్ణన స్వర్గం వంటిది — అన్ని కాలాల్లో ఫలించే చెట్లు, తుమ్మెదలు, తేనెలు, మహర్షులు, సూర్యప్రదక్షిణ. దాని కాంతితో మృగపక్షులు కూడా బంగారు రంగులో — ఇది మేరుపర్వతపు లక్షణం. ఇలా కేసరి నివాసం దివ్యమైనది, కాబట్టి అతడూ దివ్యుడే. శతబలి సైనికుల వర్ణనలో పది విశేషణాలు — భీషణతను ఉత్కర్షింపజేయడానికి కవి విశేషణాల రాశిని ప్రయోగిస్తాడు. ‘మర్దయంత ఇవ’ (మర్దిస్తున్నట్టుగా) అనే క్రియోత్ప్రేక్ష — వారు ఇంకా నిలిచే ఉన్నారు, కాని వారి చూపే లంకను మర్దిస్తోంది. సారణుడు రావణుని ‘అనఘ’ (పాపరహితుడా) అని, ‘రాక్షసుల మధ్య నీవులాగా’ అని సంబోధిస్తాడు — ఈ ఇచ్చకపు మాటలు అతడు రాజు కోపానికి భయపడ్డాడని, కాబట్టి సత్యాన్ని కూడా మధురవచనాలతో కప్పుతున్నాడని సూచిస్తాయి. ‘షష్టిః గిరిసహస్రాణి’ (అరవై వేల పర్వతాలు) అనే పర్వతాల సంఖ్య కూడా దివ్యలోక వర్ణనే. శతబలి ‘పౌరుషే స్వే వ్యవస్థితః’ (తన పౌరుషంలోనే నిలిచినవాడు) — అతడు ఇతరుల బలాన్ని ఆశించడు, తన బలాన్నే ఆశ్రయిస్తాడు. ‘జయార్థీ నిత్యమ్ ఆదిత్యమ్ ఉపతిష్ఠతి’ (జయాన్ని కోరుతూ నిత్యం సూర్యుని ఉపాసిస్తాడు) — శతబలి సూర్యోపాసనే అతని తేజస్సుకు మూలం.
‘రాముని ప్రియం కోసం ఏ వానరుడూ తన ప్రాణాలపై దయ చూపడు. గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, నలుడు, నీలుడనే వానరుడు — ఈ యోధులలో ఒక్కొక్కడూ పది కోట్ల మందితో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాడు. అలాగే వింధ్యపర్వతంలో నివసించే, వేగంగా పరాక్రమించే ఇతర వానరశ్రేష్ఠులు ఎంతోమంది కాబట్టి లెక్కించలేము. మహారాజా, అందరూ మహాప్రభావం గలవారు, అందరూ మహాపర్వతాల వంటి శరీరాలు గలవారు, అందరూ క్షణంలో భూమిని పర్వతాలు ధ్వంసమై చెల్లాచెదురైనదిగా చేయగల సమర్థులు.’ సారణుని ఉపసంహారం సంక్షిప్తమైనదైనా ప్రబలమైనది — అందరూ రాముని కోసం ప్రాణాలు విడవడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు; ఈ భక్తే వారి పరమబలం. ఉపజాతి వృత్తంలో ‘సర్వే’ (అందరూ) అనే పదం మూడుసార్లు ఆవృత్తమైంది — అందరూ సమానులు, అందరూ బలవంతులు, అందరూ సమర్థులు. ఇలా రెండు సర్గలతో సారణుడు వానరసైన్యాన్నంతటినీ రావణుని ఎదుట నిలుపుతాడు; రావణుని ప్రతిక్రియ తరువాతి సర్గలో. గజుడు మొదలైన ఐదుగురూ ఇంతకుముందు కూడా నిర్దేశించబడ్డారు; ఇక్కడ వారు మళ్ళీ సంక్షేపంగా చెప్పబడ్డారు, పది కోట్ల మందితో చుట్టుముట్టబడినవారని విశేషంగా. వింధ్యవాసులు అనంతులు — తాను అందరినీ లెక్కించలేనని సారణుడు చివరకు అంగీకరిస్తాడు. ఇదే అతని నివేదనకు సారం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥