॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 26వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

సారణుడు వానరయూథపతులను పరిచయం చేయడం

రావణుని తిరస్కారం, ప్రాసాదం ఎక్కడం, సారణుడు నీలుడు అంగదుడు నలుడు శ్వేతుడు కుముదుడు రంభుడు శరభుడు పనసుడు వినతుడు క్రోధనుడు గవయుడు — వీరిని వర్ణించడం

సారణుడు పలికిన సత్యమైన, దైన్యం లేని ఆ మాట విని రాజు రావణుడు సారణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘దేవగంధర్వదానవులు నాపై దండెత్తినా, సర్వలోకాల భయం వల్ల కూడా నేను సీతను ఎన్నటికీ ఇవ్వను. సౌమ్యుడా, నీవు మాత్రం వానరులచేత తీవ్రంగా బాధింపబడి భయపడిపోయి, ఈ రోజే సీతను తిరిగి ఇవ్వడం మంచిదని భావిస్తున్నావు. యుద్ధంలో నన్ను జయించగల శత్రువు ఎవడు?’ ఇలా కఠినమైన మాట పలికి శ్రీమంతుడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు చూడాలనే కోరికతో మంచులా తెల్లగా ఉన్న, అనేక తాటిచెట్ల ఎత్తు గల ప్రాసాదాన్ని ఎక్కాడు. కోపంతో మూర్ఛితుడైన అతడు ఆ ఇద్దరు గూఢచారులతో కలిసి సముద్రాన్నీ పర్వతాలనూ వనాలనూ చూస్తూ, వానరులతో పూర్తిగా నిండిన భూప్రదేశాన్ని చూశాడు — వానరుల ఆ అపారమైన, సహించరాని మహాబలాన్ని. రావణుని ప్రతిక్రియ ఇంతకుముందులాగే ఉంది — సత్యం పలికిన దూతను పిరికివానిగా భావించి తిరస్కరిస్తాడు. ‘నీవు బాధింపబడ్డావు కాబట్టి భయపడ్డావు’ అనే తర్కంతో అతడు సలహా విలువను నిరాకరిస్తాడు — ఇది అహంకారికి సాధారణమైన దోషం. అయినప్పటికీ అతడు స్వయంగా చూడాలని కోరుకుంటాడు — అంతఃకరణంలో సందేహం ఉంది. ప్రాసాదపు ఎత్తు — అనేక తాటిచెట్ల ఎత్తు — అక్కడి నుండి అంతా కనిపిస్తుంది; మంచు వంటి తెల్లదనం దాని శోభను చూపుతుంది. ‘క్రోధమూర్ఛితః’ (కోపంతో మూర్ఛితుడు) అనే విశేషణంతో అతని మనస్సు అస్థిరత సూచించబడింది. సారణుని మాట ‘సత్యమ్ అక్లీబమ్’ (సత్యమైనది, దైన్యం లేనిది) అని కవియే ప్రమాణీకరించాడు — కాబట్టి రావణుని తిరస్కారం అన్యాయమని పాఠకునికి తెలుసు. రావణుడు సారణుని ‘సౌమ్య’ అని సంబోధిస్తాడు, అయినా అతని పిరికితనాన్ని నిందిస్తాడు — ఈ మిశ్రమ స్వరం రాజు కోపాన్నీ సంయమాన్నీ చూపుతుంది. ‘కో హి నామ సపత్నో మాం జేతుమర్హతి’ (నన్ను జయించగల శత్రువు ఎవడు) అనే ప్రశ్న అతని ఆత్మవిశ్వాసపు ఘోషణ; కాని ప్రాసాదం ఎక్కడం అతని అంతర్గత సందేహాన్ని ప్రకటిస్తుంది. మాటలతో నిరాకరించినదానినే అతడు కళ్ళతో పరీక్షించాలనుకుంటాడు. చూడటం అతని భయాన్ని పెంచుతుంది — ‘అపారమ్ అసహ్యమ్’ (అపారమైనది, సహించరానిది) అనే విశేషణాలలో అతని దృష్టే ఉంది. గూఢచారులతో కలిసి ఎక్కడం — వారు ప్రత్యక్షసాక్షులు కాబట్టి వారినే అడగాలనుకుంటాడు.

అది చూసి రాజు రావణుడు సారణుని ఇలా అడిగాడు: ‘ఈ వానరులలో ముఖ్యులు ఎవరు, శూరులు ఎవరు, మహాబలులు ఎవరు? మహోత్సాహంతో అన్నివైపులా ముందు నడుస్తున్నవారు ఎవరు? సుగ్రీవుడు ఎవరి మాట వింటాడు? యూథపతులకు యూథపతులు ఎవరు? సారణా, ఆ వానరుల ప్రభావం ఎలాంటిదో అంతా నాకు చెప్పు.’ అడుగుతున్న రాక్షసేంద్రుని మాట విని, ముఖ్యుల గురించి తెలిసిన సారణుడు అక్కడి ముఖ్యులైన వనవాసులను వర్ణించాడు. రావణుని ప్రశ్నలు శార్దూలునికీ శుకునికీ ఇంతకుముందు వేసిన ప్రశ్నలనే పునరుచ్చరిస్తాయి, కాని ఇప్పుడు అతడు తానే చూస్తూ అడుగుతున్నాడు. ‘కేషాం శృణోతి సుగ్రీవః’ (సుగ్రీవుడు ఎవరి మాట వింటాడు) అనే ప్రశ్న సూక్ష్మమైనది — రాజుకు సలహాదారులు ఎవరో తెలుసుకోవడం శత్రువు బలహీనతను వెతకడానికి ఉపయోగపడుతుంది. సారణుడు ‘ముఖ్యజ్ఞః’ (ముఖ్యుల గురించి తెలిసినవాడు) — అతడు తక్కువ సమయంలోనే నాయకులందరినీ గుర్తించాడు, ఇది అతని గూఢచార నైపుణ్యాన్ని చూపుతుంది. సారణుడు ఇప్పుడు రావణుని పక్కన నిలిచి దూరంగా ఉన్న వానరులను వేలితో చూపిస్తున్నట్టు వర్ణిస్తాడు — ‘ఏషః’ (ఇతడు), ‘యః’ (ఎవడు) అనే సర్వనామాల ప్రయోగం ప్రత్యక్షదర్శనాన్ని సూచిస్తుంది. రావణుని ప్రశ్నలలో ‘కే’ (ఎవరు) అనే సర్వనామం ఆరుసార్లు ఆవృత్తి కావడం అతని ఉత్కంఠనూ త్వరనూ చూపుతుంది; ప్రతియోధులను నిర్ణయించగలిగేలా అతడు ప్రతి నాయకుని గురించీ తెలుసుకోవాలనుకుంటాడు.

సారణుడు ఇలా అన్నాడు: ‘లక్షమంది యూథపతులతో చుట్టుముట్టబడి లంకకు అభిముఖంగా గర్జిస్తూ నిలిచి ఉన్న ఇతడు — ఇతని గొప్ప ఘోషతో ప్రాకారాలతో, తోరణాలతో, పర్వతాలతో, వనాలతో, అడవులతో సహా లంక అంతా ప్రతిధ్వనించింది — ఇతడు వానరేంద్రులందరికీ ప్రభువైన మహాత్ముడు సుగ్రీవుని సైన్యపు ముందుభాగంలో నిలిచిన వీరుడు, నీలుడనే యూథపతి. వీర్యవంతుడై చేతులు పట్టుకుని కాళ్ళతో నేలపై నడుస్తున్నవాడు, లంకకు అభిముఖంగా కోపంతో మాటిమాటికీ ఆవులిస్తున్నవాడు, పర్వతశిఖరం వంటివాడు, తామరకేసరాల వంటి రంగు గలవాడు, అతి ఆవేశంతో మళ్ళీ మళ్ళీ తోకను నేలకు కొడుతున్నవాడు, ఎవని తోక శబ్దానికి పది దిక్కులూ మారుమోగుతున్నాయో — ఇతడు వానరరాజు సుగ్రీవుడు అభిషేకించిన యువరాజు అంగదుడు, నిన్ను యుద్ధానికి పిలుస్తున్నాడు. ఇతడు వాలికి తగిన పుత్రుడు, సుగ్రీవునికి ఎల్లప్పుడూ ప్రియుడు, ఇంద్రుని కోసం వరుణుని వలె రాఘవుని కోసం పరాక్రమిస్తున్నవాడు. వేగవంతుడూ రాఘవుని హితైషీ అయిన హనుమంతుడు జనకుని కుమార్తెను చూడగలిగాడంటే, అదంతా ఇతని ఆలోచనే. వీర్యవంతుడైన ఇతడు వానరేంద్రుల అనేక సమూహాలను తీసుకుని తన సైన్యంతో నిన్ను మర్దించడానికి వస్తున్నాడు. వాలిపుత్రుని వెనుక గొప్ప సైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి, సేతువుకు కారకుడైన వీరుడు నలుడు యుద్ధంలో నిలిచి ఉన్నాడు.’ సారణుని వర్ణనలో ప్రతి నాయకుని శరీరం, చేష్ట, బలం, పూర్వకార్యం చెప్పబడ్డాయి. సేనాపతి నీలుడు ముందున్నాడు; అతని ఘోషకే లంక కంపిస్తోంది. అంగదుని చిత్రణ విస్తృతమైనది — అతని చేష్టలు (ఆవులించడం, తోకను కొట్టడం) అతని యుద్ధోత్సాహాన్ని ప్రకటిస్తాయి. ‘హనుమంతుడు సీతను చూడగలిగాడంటే అది ఇతని ఆలోచనే’ అనే మాట అన్వేషణయాత్రకు నాయకుడు అంగదుడేనని సూచిస్తుంది. నలుడు ‘సేతుహేతుః’ (సేతువుకు కారకుడు) — అతని కీర్తి ఇప్పుడు అంతటా ప్రసిద్ధమైంది. ఇంద్రుని కోసం వరుణుని పరాక్రమం అనే ఉపమ — దేవాసుర యుద్ధంలో వరుణుడు ఇంద్రునికి సహాయుడు; అలాగే అంగదుడు రామునికి. ఇలా వానరులు దేవతలతో సమానులని సూచించబడింది. నీలుడు అగ్నిపుత్రుడని పురాణప్రసిద్ధి; అతని ఘోషకు లంకలో వచ్చిన ప్రతిధ్వని అతని తేజస్సును చూపుతుంది. అంగదుని ‘చేతులు పట్టుకుని కాళ్ళతో నేలపై నడవడం’ అనే చేష్ట యుద్ధసన్నద్ధతకు లక్షణం. సేతుబంధమే నలునికి తగిన పరిచయం కాబట్టి సారణుడు అతని పరిచయాన్ని సంక్షిప్తంగానే చేస్తాడు. ‘త్వామ్ ఆహ్వయతి సంయుగే’ (నిన్ను యుద్ధానికి పిలుస్తున్నాడు) అనే మాట ద్వారా సారణుని నోట అంగదుని ఆహ్వానం రావణునికి చేరుతోంది — వానరులు దూరం నుండే రావణుని యుద్ధానికి ఆహ్వానిస్తున్నారు. అంగదుడు ‘సుగ్రీవునికి ఎల్లప్పుడూ ప్రియుడు’ — పినతండ్రితో అతని పూర్వవైరం శాంతించిందని సూచించబడింది. హనుమంతుడు సీతను చూడటం అంగదుని ఆలోచన అనే సారణుని మాట వానరుల సామూహిక శ్రేయస్సును చూపుతుంది.

‘శరీరాలను బిగబట్టి సింహనాదాలు చేస్తూ గర్జిస్తున్నవారు, లేచి కోపంతో ఆవులిస్తున్నవారు — సహించరానివారు, భయంకరులు, ఉగ్రులు, ఉగ్రపరాక్రములు అయిన ఈ వానరశ్రేష్ఠులు — ఎనిమిది లక్షలూ వెయ్యి కోట్లూ — చందనవనాలలో నివసించే వీరులు, ఇతనిని అనుసరిస్తున్నారు. ఇతడు కూడా తన సైన్యంతో లంకను మర్దించాలని ఆశిస్తున్నాడు. వెండి వంటి కాంతి గలవాడు, చపలుడు, భయంకరమైన పరాక్రమం గలవాడు, బుద్ధిమంతుడు, శూరుడు, మూడు లోకాలలోనూ ప్రసిద్ధుడు అయిన శ్వేతుడనే వానరుడు వేగంగా సుగ్రీవుని దగ్గరకు వచ్చి, వానరసైన్యాన్ని విభజిస్తూ, సైన్యాలను ఉత్సాహపరుస్తూ మళ్ళీ వెళుతున్నాడు. పూర్వం గోమతీతీరంలో రకరకాల వృక్షాలతో కూడిన సంరోచనమనే రమ్యమైన పర్వతం చుట్టూ సంచరించే ఇతడు కుముదుడనే యూథపతి, అక్కడ రాజ్యం పాలిస్తున్నాడు. సంతోషంగా లక్షలాది వానరులను వెంట లాక్కువస్తున్నవాడు, ఎవని పొడవైన తోకను ఆశ్రయించి అనేక బారల పొడవైన, ఎర్రని, పసుపు, తెల్లని, ధవళమైన, చెదిరిన, భయంకరంగా కనిపించే వెంట్రుకలు ఉన్నాయో, ఆ దైన్యం లేని ఉగ్రమైన వానరుడు యుద్ధాన్ని కోరుతున్నాడు; ఇతడు కూడా తన సైన్యంతో లంకను మర్దించాలని ఆశిస్తున్నాడు.’ ‘ఏషైవాశంసతే లంకాం స్వేనానీకేన మర్దితుమ్’ (ఇతడు కూడా తన సైన్యంతో లంకను మర్దించాలని ఆశిస్తున్నాడు) అనే పదావళి ఈ సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది — ప్రతి నాయకుడూ తానొక్కడే లంకను జయించగలనని భావిస్తాడు; ఈ ఆవృత్తి రావణుని మనస్సులో భయాన్ని పోగుచేస్తుంది. శ్వేతుని పని సైన్యపు వ్యవస్థ — అతడు సుగ్రీవుని ఆజ్ఞను అంతటా మోసుకువెళతాడు, సైన్యాలను ఉత్సాహపరుస్తాడు. కుముదుని తోకలోని రకరకాల రంగుల వెంట్రుకలు అతని భీషణరూపాన్ని చూపుతాయి. చందనవనవాసులు మలయపర్వతపు వానరులు — దక్షిణదేశీయులు. వారి సంఖ్య ‘దశకోటిశతాని’ (వెయ్యి కోట్లు) అని అతి విశాలమైనది, అది అతిశయోక్తితో రావణుని మనస్సులో త్రాసాన్ని పుట్టిస్తుంది. శ్వేతుడు దూతకర్మలో నేర్పరి — ‘బుద్ధిమాన్’ అనే విశేషణం అతని వివేకాన్ని చూపుతుంది; అతడు సైన్యపు వివిధ భాగాలను సమన్వయపరుస్తాడు. కుముదుని పర్వతం గోమతీతీరంలో — ఉత్తరభారతంలో — ఉంది, కాబట్టి వానరసైన్యం దక్షిణం నుండీ ఉత్తరం నుండీ అన్నివైపుల నుండీ వచ్చి చేరిందని సూచించబడింది. ‘అదీనః’ (దైన్యం లేనివాడు) అనే విశేషణం వానరులకు సాధారణమైన గుణం. ‘గాత్రాణి విష్టభ్య క్ష్వేడయంతి నదంతి’ (శరీరాలను బిగబట్టి సింహనాదాలు చేస్తూ గర్జిస్తున్నారు) అనే మాటలలో వానరుల యుద్ధపూర్వచేష్టలు సజీవంగా వర్ణించబడ్డాయి — శరీరాన్ని దృఢం చేసుకోవడం, సింహనాదం, గర్జన, ఆవులింత. కుముదుని తోక వర్ణన అతని విచిత్రరూపాన్ని చూపుతుంది, దానివల్ల అతడు దూరం నుండి కూడా గుర్తించబడతాడు. శ్వేతుని వెండి రంగు అతని పేరుకు తగినట్టే ఉంది.

‘సింహం వంటివాడూ, కపిలవర్ణుడూ, పొడవైన జూలు గలవాడూ అయి, నిశ్చలంగా ఉంటూ లంకను చూపుతోనే దహించాలన్నట్టు చూస్తున్న ఇతడు — రాజా, ఇతడు వింధ్య, కృష్ణగిరి, సహ్య, సుదర్శన పర్వతాలపై ఎల్లప్పుడూ నివసిస్తాడు — ఇతడు రంభుడనే యూథపతి. వంద లక్షలూ ముప్పై లక్షలూ వానరశ్రేష్ఠులు — భయంకరులు, ఉగ్రులు, ఉగ్రపరాక్రములు అయిన వానరులు — వెళుతున్న ఇతనిని చుట్టుముట్టి తమ ఓజస్సుతో లంకను మర్దించడానికి అనుసరిస్తున్నారు. చెవులను విప్పుతున్నవాడు, మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవులిస్తున్నవాడు, మృత్యువుకు భయపడనివాడు, సైన్యం వెంట పరుగెత్తనివాడు, రోషంతో వణుకుతున్నవాడు, మళ్ళీ అడ్డంగా చూస్తున్నవాడు — ఇతని తోక విసురును చూడు, ఈ మహాబలుడు సింహనాదం చేస్తున్నాడు — మహావేగం గలవాడూ భయం లేనివాడూ అయిన ఇతడు రమ్యమైన సాల్వేయపర్వతంపై ఎల్లప్పుడూ నివసిస్తాడు, రాజా, ఇతడు శరభుడనే యూథపతి. రాజా, బలవంతుడైన ఇతనికి విహారులనే యూథపతులందరూ నలభై లక్షల మంది ఉన్నారు.’ రంభుని నిశ్చలత మరింత భయంకరమైనది — అతడు గర్జించడు, నిశ్చలంగా ఉంటూ చూపుతోనే దహిస్తున్నట్టుంటాడు. శరభునిది మాత్రం చంచలత — చెవులు విప్పడం, ఆవులింత, వణుకు, అడ్డంగా చూడటం, తోక విసరడం — సింహం దాడికి ముందు చేసే చేష్టల వంటివి. ఇద్దరి మధ్య వైరుధ్యం సారణుని వర్ణనానైపుణ్యాన్ని చూపుతుంది. ‘మృత్యోర్న సంవిజతే’ (మృత్యువుకు భయపడడు) అని శరభుని నిర్భయత ప్రత్యేకంగా చెప్పబడింది. రంభుని నివాసాలు నాలుగు పర్వతాలు — వింధ్య, కృష్ణగిరి, సహ్య, సుదర్శన — మధ్య-దక్షిణ భారతపు పర్వతశ్రేణులు. అతని అనుచరులు ‘శతం శతసహస్రాణాం త్రింశచ్చ’ (వంద లక్షలూ ముప్పై) — అపరిమితులు. శరభుని అనుచరులు ‘విహారాః’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధులు — ఇది యూథంలోని విశిష్టమైన గణం. సారణుడు ‘రాజన్’ (రాజా) అనే సంబోధనను మూడుసార్లు చేస్తాడు, అది అతని ఆదరాన్నీ భయాన్నీ చూపుతుంది. శరభుని వర్ణన సింహం దాడికి ముందటి చేష్టలను గుర్తుచేస్తుంది; అతని పేరు కూడా (శరభం — సింహం కంటే బలమైన పౌరాణిక మృగం) తగినట్టే ఉంది. రంభుడు ‘నిభృతః’ (నిశ్చలుడై) లంకను చూస్తాడు, శరభుడు ‘తిర్యక్’ (అడ్డంగా) చూస్తాడు — ఇద్దరి చూపే వారి స్వభావాన్ని ప్రకటిస్తుంది. శరభుని ‘న చ సేనాం ప్రధావతి’ (సైన్యం వెంట పరుగెత్తడు) అనే మాట అతని స్వాతంత్ర్యాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు సైన్యపు ఆశ్రయాన్ని కోరడు. రంభుని కపిలవర్ణమూ పొడవైన జూలూ సింహసాదృశ్యాన్ని పూర్తి చేస్తాయి.

‘గొప్ప మేఘంలా ఆకాశాన్ని ఆవరించి, దేవతల మధ్య వాసవునిలా వానరవీరుల మధ్య నిలిచి ఉన్నవాడు, యుద్ధాన్ని కోరే వానరేంద్రుల భేరీనాదం వంటి గొప్ప ఘోష ఎవనిదిగా వినిపిస్తోందో — ఇతడు సాటిలేని పారియాత్ర పర్వతంపై నివసిస్తాడు — యుద్ధంలో ఎల్లప్పుడూ సహించరానివాడైన పనసుడనే యూథపతి. యాభై లక్షల యూథపతులు ఈ యూథపశ్రేష్ఠుని సేవిస్తున్నారు, వారి యూథాలు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. సముద్రతీరంలో నిలిచి ఉరకలు వేస్తున్న భయంకరమైన సైన్యాన్ని రెండవ సముద్రంలా శోభింపజేస్తూ నిలిచి ఉన్న ఇతడు, దర్దురపర్వతం వంటివాడు, వినతుడనే యూథపతి, నదులలో ఉత్తమమైన వేణానది నీరు తాగుతూ సంచరిస్తాడు. ఇతని బలం అరవై లక్షల వానరులు. క్రోధనుడనే వానరుడు నిన్ను యుద్ధానికి పిలుస్తున్నాడు; ఇతని విక్రమవంతులైన, బలవంతులైన యూథాలు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. గైరికం (కావిరాయి) వంటి రంగు గల శరీరాన్ని పోషించేవాడు, బలగర్వంతో ఎల్లప్పుడూ వానరులందరినీ తక్కువచేసి చూసేవాడు, తేజస్వి అయిన గవయుడనే వానరుడు కోపంతో నీ వైపు వస్తున్నాడు; డెబ్బై లక్షల మంది ఇతనిని సేవిస్తున్నారు; ఇతడు కూడా తన సైన్యంతో లంకను మర్దించాలని ఆశిస్తున్నాడు. వీరు సహించరాని వీరులు, వీరి సంఖ్యకు అంతు లేదు; వారు యూథపతులు, యూథపశ్రేష్ఠులు, వారి యూథాలు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి.’ సారణుని వర్ణనలో ప్రతి నాయకుడూ తన నివాసపర్వతం లేదా నది ద్వారా పరిచయం చేయబడతాడు — పారియాత్రం, వేణ, సంరోచనం, సాల్వేయం, వింధ్య — ఇలా వానరసైన్యం సమస్త భారతవర్షానికీ ప్రతినిధిలా ఉంది. సంఖ్యలు కూడా అతిశయమైనవి — లక్షలూ కోట్లూ — ఎందుకంటే సారణుని ఉద్దేశం రావణుని భయపెట్టడం. ఉపసంహారంలో ‘యేషాం సంఖ్యా న విద్యతే’ (వీరి సంఖ్యకు అంతు లేదు) అనే మాటతో అతడు తన లెక్కింపు కూడా అసంపూర్ణమని అంగీకరిస్తాడు. పనసుని ఘోషను భేరీఘోషతో పోల్చారు — పూర్వసర్గలో లంకలోని భేరీఘోష వర్ణించబడింది; ఇప్పుడు వానరుల ఘోష దానితో సమానమనే పోటీ. వినతుని సైన్యం ‘రెండవ సముద్రంలా’ — శార్దూలుని పూర్వవచనానికి ప్రతిధ్వని. గవయుడు ‘వానరులందరినీ తక్కువచేసి చూసేవాడు’ అని గర్వితుడు — వానరసైన్యంలో కూడా స్వభావభేదాలు ఉన్నాయని కవి చూపుతాడు; అందరూ ఒకేలా ఉండరు, ప్రతి ఒక్కరికీ తమదైన వ్యక్తిత్వం ఉంది. సర్గ చివరలో సారణుడు ఏ ఒక్కరినీ ప్రశంసించడు, అందరి సామూహిక బలాన్ని చెబుతాడు — ఇది రావణునికి చివరి సందేశం. వేణానదీతీరవాసి వినతుడు, పారియాత్రవాసి పనసుడు — ఇలా భౌగోళిక జాబితా వర్ణనకు ప్రామాణికతను పెంచుతుంది. గవయుని అనుచరులు డెబ్బై లక్షల మంది — సంఖ్యలు అంతటా అతివిపులమైనవి. క్రోధనుని పేరే అతని స్వభావాన్ని చెబుతుంది. యూథపతులందరికీ వేర్వేరు యూథాలు — ‘భాగశః’ (వేర్వేరుగా) అనే పదపు ఆవృత్తితో సైన్యపు సువ్యవస్థ సూచించబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి