॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 25వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

శుకసారణుల గూఢచారకర్మ

రావణుడు శుకసారణులను గూఢచారులుగా పంపడం, విభీషణుడు వారిని పట్టుకోవడం, రాముని అభయదానం, సందేశం, వారు రావణునికి నివేదించడం

దశరథపుత్రుడైన రాముడు సైన్యంతో సహా సాగరాన్ని దాటగానే శ్రీమంతుడైన రావణుడు తన మంత్రులు శుకసారణులతో ఇలా అన్నాడు: ‘దాటరాని సాగరాన్ని వానరసైన్యమంతా దాటింది; రాముడు సాగరంపై ఇంతకుముందెన్నడూ లేని సేతుబంధాన్ని చేశాడు. సాగరంపై ఆ సేతుబంధాన్ని నేను ఏ విధంగానూ నమ్మలేకపోతున్నాను; అయినప్పటికీ ఆ వానరసైన్యాన్ని నేను తప్పక లెక్కించాలి. మీరిద్దరూ ఎవరికీ తెలియకుండా వానరసైన్యంలో ప్రవేశించి దాని పరిమాణాన్నీ వీర్యాన్నీ తెలుసుకోవాలి — ముఖ్యులైన వానరులు ఎవరు, రామునికీ సుగ్రీవునికీ ఇష్టులైన మంత్రులు ఎవరు, ముందు నడిచేవారు ఎవరు, శూరులు ఎవరు; నీటితో నిండిన సాగరంపై సేతువు ఎలా కట్టబడింది, మహాత్ములైన వానరుల విడిది ఎలా ఉంది, వీరుడైన రాముని, లక్ష్మణుని సంకల్పమూ వీర్యమూ ఆయుధాలూ ఏమిటి, ఆ మహాత్ములైన వానరుల సేనాపతి ఎవరు — అదంతా యథార్థంగా తెలుసుకుని వెంటనే తిరిగి రావాలి.’ రావణుని ప్రశ్నావళి గూఢచారకర్మ యొక్క శాస్త్రీయ రూపాన్ని చూపుతుంది — సంఖ్య, బలం, నాయకులు, మంత్రులు, సైన్యపు విడిది, శత్రునాయకుని సంకల్పమూ ఆయుధాలూ. ‘న శ్రద్దధ్యామ్’ (నమ్మలేకపోతున్నాను) అనే మాట అతని విస్మయాన్నీ భయాన్నీ ప్రకటిస్తుంది — తాను అసంభవమని భావించినది జరిగిపోయింది. శార్దూలుని, శుకుని పూర్వనివేదనలను అతడు పూర్తిగా నమ్మడు, కాబట్టి ఇద్దరు కొత్త గూఢచారులను పంపుతాడు. ఇక్కడ శుకుడు మళ్ళీ నియమించబడ్డాడు — ఇంతకుముందు అవమానించబడినా అతడు రాజుకు విశ్వాసపాత్రుడే. సారణుడు కూడా రావణుని మంత్రి, తరువాతి రెండు సర్గలలో వానరముఖ్యులను వర్ణించేవాడు అతడే. రావణుని అవిశ్వాసం అతని మానసిక దశను సూచిస్తుంది — అతడు సత్యాన్ని వినడానికి ఇష్టపడడు, అయినా దానిని తెలుసుకోవాలని తప్పక కోరుకుంటాడు. ‘అనుపలక్షితౌ’ (ఎవరికీ తెలియకుండా) అనే ఆదేశం ఇంతకుముందు శుకుని బహిరంగ దౌత్యానికి భిన్నమైనది — బహిరంగ దూత పట్టుబడ్డాడు కాబట్టి ఇప్పుడు గూఢచారినే ప్రయోగించాలి. ప్రశ్నల క్రమం సైన్యపు బాహ్యరూపం నుండి అంతరంగం వైపు సాగుతుంది — మొదట సంఖ్య, చివరగా నాయకుని మనస్సు. ‘తత్త్వతః’ (యథార్థంగా) అనే పదంతో యథార్థజ్ఞానపు అవసరం దృఢం చేయబడింది.

ఇలా ఆదేశించబడిన వీరులైన రాక్షసులు శుకసారణులు వానరరూపం ధరించి వానరసైన్యంలో ప్రవేశించారు. అప్పుడు అచింత్యమైన, రోమాంచకరమైన ఆ వానరసైన్యాన్ని ఆ శుకసారణులు లెక్కించలేకపోయారు. ఆ సైన్యం పర్వతశిఖరాలపై, జలపాతాల దగ్గర, గుహలలో, సముద్రతీరాలలో, వనాలలో, ఉపవనాలలో నిలిచి ఉంది; కొందరు దాటుతున్నారు, కొందరు దాటేశారు, కొందరు అన్నివిధాలా దాటాలనుకుంటున్నారు. విడిది చేసిన, విడిది చేస్తున్న, భయంకరమైన నాదం గల, మహాబలమైన, కలత పెట్టలేని ఆ సైన్యసముద్రాన్ని ఆ ఇద్దరు నిశాచరులూ చూశారు. వానరసైన్యపు విస్తారం గూఢచారుల లెక్కించే శక్తిని మించిపోతుంది — ఇదే అన్నిటికంటే గొప్ప నివేదన. సైన్యపు చలనశీలత — దాటుతున్నవారు, దాటినవారు, దాటాలనుకునేవారు, విడిది చేసినవారు, విడిది చేస్తున్నవారు — ఒకే క్షణంలో అన్ని దశలూ కనిపిస్తున్నాయి. ‘బలార్ణవః’ (సైన్యసముద్రం) అనే రూపకం ఇంతకుముందు చెప్పిన సాగరోపమానాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది. వానరరూపం ధరించినా గూఢచారులు లెక్కించడంలో విఫలమయ్యారు — వారి మాయ సఫలం కాలేదు. ‘లోమహర్షణమ్’ (రోమాంచకరమైన) అనే విశేషణంతో గూఢచారుల మనస్సులో కలిగిన భయం సూచించబడింది — లెక్కించలేకపోవడమూ విస్మయమూ వారి నివేదనకు ఆధారమవుతాయి. సైన్యంలోని ఒక భాగమే విశాలమైనది; దానిని బట్టి మొత్తాన్ని అంచనా వేయడం కష్టం. గూఢచారుల మాయ రావణుని ఆదేశాన్ని పాటించడమే, వారి స్వేచ్ఛ కాదు.

మారువేషంలో ఉన్న ఆ ఇద్దరినీ మహాతేజస్వి అయిన విభీషణుడు చూశాడు; శుకసారణులను పట్టుకుని రామునితో ఇలా చెప్పాడు: ‘శత్రుపురాలను జయించేవాడా, వీరు ఆ రాక్షసేంద్రుని మంత్రులు శుకసారణులు, లంక నుండి వచ్చిన గూఢచారులు.’ రాముని చూసి బాధపడి, జీవితంపై ఆశ వదులుకుని, భయపడిన వారిద్దరూ దోసిలి జోడించి ఈ మాట అన్నారు: ‘సౌమ్యుడా రఘునందనా, రావణుడు పంపగా మేము నీ ఈ బలాన్నంతా తెలుసుకోవడానికి ఇక్కడికి వచ్చాము.’ వారి ఆ మాట విని సర్వభూతాల హితంలో నిమగ్నుడైన దశరథపుత్రుడు రాముడు నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు. విభీషణుడు రాక్షసుడు కాబట్టి రాక్షసుల మాయ అతనికి తెలుసు; అందుకే వానరరూపం ధరించిన వారిని కూడా అతడు గుర్తిస్తాడు — ఇక్కడ అతని ఉపయోగం స్పష్టం. గూఢచారులు అబద్ధం చెప్పరు — మృత్యుభయంలో కూడా సత్యాన్ని అంగీకరిస్తారు; ఇది వారి గుణాన్ని కూడా చూపుతుంది. రాముని నవ్వు ఆత్మవిశ్వాసానికి చిహ్నం — శత్రువు గూఢచారులు ఆయనకు భయకారణం కారు. ‘సర్వభూతహితే రతః’ (సర్వభూతాల హితంలో నిమగ్నుడు) అనే విశేషణంతో ఆయన కరుణ ముందుగానే సూచించబడింది, అది తరువాతి మాటలో ప్రకటమవుతుంది. గూఢచారులు ‘నిరాశౌ జీవితే’ (జీవితంపై ఆశ వదులుకున్నవారు) — యుద్ధకాలంలో పట్టుబడిన గూఢచారి సాధారణంగా చంపబడతాడు కాబట్టి వారు మరణం నిశ్చితమని భావిస్తారు. అందుకే తరువాత రాముడు ఇచ్చే అభయదానం వారికి అనూహ్యమైనది. విభీషణుడు పట్టుకున్న వారిని తానే దండించడు, రామునికి నివేదిస్తాడు — న్యాయాధికారం స్వామిదే అనేది అతని వివేకం.

రాముడు ఇలా అన్నాడు: ‘మీరు సైన్యమంతటినీ చూసి ఉంటే, మమ్మల్ని చక్కగా పరిశీలించి ఉంటే, చెప్పిన పని పూర్తి చేసి ఉంటే, మీ ఇష్టం వచ్చినట్టు తిరిగి వెళ్ళండి. ఇంకా ఏదైనా చూడనిది ఉంటే, దానిని మళ్ళీ చూడవచ్చు; లేదా విభీషణుడు మళ్ళీ పూర్తిగా చూపిస్తాడు. ఇలా పట్టుబడినందుకు ప్రాణభయం పెట్టుకోవద్దు; ఆయుధాలు విడిచిపెట్టి పట్టుబడిన దూతలైన మీరు వధకు అర్హులు కారు. విభీషణా, శత్రుపక్షం కోసం ఎల్లప్పుడూ రహస్యాలు లాగే, మారువేషంలో ఉన్న ఈ నిశాచర గూఢచారులను విడిచిపెట్టు. మీరు మహానగరమైన లంకలో ప్రవేశించి, ధనదుని (కుబేరుని) తమ్ముడూ రాక్షసులకు రాజూ అయిన రావణునికి నా మాటను ఉన్నది ఉన్నట్టు చెప్పాలి — ఏ బలాన్ని ఆశ్రయించి నీవు నా సీతను అపహరించావో, దానిని సైన్యంతో, బంధువులతో సహా నీ ఇష్టం వచ్చినట్టు చూపించు. రేపు ఉదయం ప్రాకారాలతో, తోరణాలతో కూడిన లంకానగరమూ రాక్షససైన్యమూ నా బాణాలతో ధ్వంసమవడం చూడు. రావణా, రేపు ఉదయం సైన్యంతో కూడిన నీపై, వజ్రధారి వాసవుడు దానవులపై వజ్రాన్ని వలె, నా భయంకరమైన కోపాన్ని విడుస్తాను.’ రాముని మాట అద్భుతమైనది — ఆయన శత్రువు గూఢచారులను విడిచిపెట్టడమే కాదు, వారికి తన సైన్యంలో మిగిలిన భాగాన్ని కూడా చూపించడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఇది అతిశయమైన ఆత్మవిశ్వాసాన్నే సూచిస్తుంది — ‘నా బలం తెలుసుకున్నా శత్రువు ఏమి చేయగలడు?’ దూతధర్మం మళ్ళీ పాటించబడింది — ఆయుధాలు విడిచినవానిని చంపకూడదు. రావణునికి సందేశం స్పష్టమైనది, నిర్భయమైనది — సమయం (‘శ్వః కాల్యే’, రేపు ఉదయం), లక్ష్యం (ప్రాకారతోరణాలతో కూడిన లంక), సాధనం (బాణాలు) — అన్నీ నిర్దేశించబడ్డాయి. ఇంద్రుని వజ్రోపమతో యుద్ధపు దైవస్వరూపం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. ‘శ్వః కాల్యే’ అనే పదద్వయం రెండుసార్లు చెప్పబడింది — యుద్ధసమయం నిశ్చితం, ఆలస్యం లేదు. ‘యత్ బలం సమాశ్రిత్య’ (ఏ బలాన్ని ఆశ్రయించి) అనేది వ్యంగ్యం — రావణుడు బలగర్వంతోనే సీతను అపహరించాడు; ఇప్పుడు ఆ బలాన్ని ప్రదర్శించుగాక. ఇలా రాముడు రావణుని గర్వాన్నే అతనికి పరీక్షగా చేస్తాడు. విభీషణునికి ‘విముంచ’ (విడిచిపెట్టు) అనే ఆదేశం — పట్టుకున్న విభీషణుడే విడిచిపెట్టాలి అనేది న్యాయం. రాముని మాటలో కోపం కూడా మర్యాదలోనే ఉంది — ఆయన గూఢచారులను చంపడు, కాని రావణుని స్పష్టంగా యుద్ధానికి పిలుస్తాడు.

ఇలా ఆదేశించబడిన రాక్షసులు శుకసారణులు ధర్మవత్సలుడైన రాఘవుని ‘జయం కలుగుగాక’ అని అభినందించి, లంకానగరానికి వచ్చి రాక్షసాధిపతితో ఇలా అన్నారు: ‘రాక్షసేశ్వరా, వధించడానికే విభీషణుడు మమ్మల్ని పట్టుకున్నా, అమితతేజస్వీ ధర్మాత్ముడూ అయిన రాముడు మమ్మల్ని చూసి విడిచిపెట్టాడు. ఎక్కడ నలుగురు పురుషశ్రేష్ఠులు ఒకేచోట ఉన్నారో — లోకపాలులతో సమానులు, శూరులు, అస్త్రవిద్య నేర్చినవారు, దృఢపరాక్రములు — దాశరథి శ్రీమంతుడైన రాముడు, లక్ష్మణుడు, విభీషణుడు, మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల మహాతేజస్వి సుగ్రీవుడు — వీరు ప్రాకారతోరణాలతో కూడిన లంకాపురిని పెకలించి మరొకచోటికి తరలించగల సమర్థులు; వానరులందరూ పక్కన ఉండనీ. రాముని రూపమూ ఆయుధాలూ ఎలాంటివంటే, ఆయన ఒక్కడే లంకాపురిని నాశనం చేస్తాడు; ఆ ముగ్గురూ పక్కన ఉండనీ. రామలక్ష్మణులు కాపాడుతున్న, సుగ్రీవుడు పాలిస్తున్న ఆ సైన్యం సురాసురులందరికీ కూడా మరింత ఎదిరించరానిదైంది. ఇప్పుడు యుద్ధం చేయాలని కోరుకునే మహాత్ములైన వనవాసుల సైన్యంలో యోధులు ఉత్సాహంగా ఉన్నారు; విరోధం చాలు, శాంతి చేసుకో, మైథిలిని దాశరథికి అప్పగించు.’ గూఢచారుల నివేదన శుకుని పూర్వవచనం కంటే కూడా స్పష్టమైనది — వారు రాముని దయకు ప్రభావితులయ్యారు, కాబట్టి ఆయన గుణాలను కూడా చెబుతారు. ‘చత్వారః పురుషర్షభాః లోకపాలసమాః’ (లోకపాలులతో సమానులైన నలుగురు పురుషశ్రేష్ఠులు) అనే ఉపమ రావణుని పూర్వవచనానికి (లోకపాలులకు కూడా నేను అజేయుడను) ప్రత్యుత్తరంలా ఉంది — శత్రుపక్షంలోనే నలుగురు లోకపాలులు ఉన్నారు. వానరుల అవసరమే లేదు — ఈ అతిశయోక్తి రాముని బలపు గౌరవాన్ని పెంచుతుంది. చివరి వంశస్థ శ్లోకం సరళమైన సలహా ఇస్తుంది — ‘అలం విరోధేన’ (విరోధం చాలు); కాని అది రావణుని అహంకారాన్ని తాకదు, అది తరువాతి సర్గలో కనిపిస్తుంది. శుకసారణులలో వచ్చిన మార్పు గమనించదగినది — రావణుని ఆజ్ఞతో గూఢచారకర్మ చేయడానికి వెళ్ళినవారు రాముని గుణాలకు ప్రభావితులై ఆయన దూతలలా తిరిగి వచ్చారు. ‘ధర్మవత్సలమ్’ (ధర్మవత్సలుడు) అనే విశేషణం వారి నోటనే రామునికి ప్రశంస. ఈ సర్గకు కేంద్రం రాముని దయ — గూఢచారులు కూడా ఆయన ప్రభావాన్ని అంగీకరిస్తారు. కాని రావణుడు దీనిని అంగీకరించడు; అతని కోపం తరువాతి సర్గలో ప్రకటమవుతుంది. ‘అలం విరోధేన’ అనే సలహా విభీషణుని పూర్వసలహానే పునరుచ్చరిస్తుంది, దాని కారణంగానే అతడు బహిష్కరించబడ్డాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి