॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 24వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

లంకాదర్శనం, శుకుని నివేదన, రావణుని ఆత్మప్రశంస

వానరసైన్యపు శోభ, రాముడు లంకను వర్ణించడం, వ్యూహరచన, శుకుని విడుదల, శుకుడు రావణునికి రాముని బలాన్ని నివేదించడం, రావణుని ఆత్మశ్లాఘ

సుగ్రీవుడు విధిప్రకారం వ్యవస్థీకరించిన ఆ వీరసమూహం, శుభనక్షత్రాలతో చంద్రునితో కూడిన శరత్కాలపు పౌర్ణమిలా ప్రకాశించింది. సముద్రం వంటి ఆ సైన్యసమూహం బరువుకు నొగిలిన భూమి భయపడినట్టు వేగంగా కదిలిపోయింది. అప్పుడు వనవాసులైన వానరులు లంకలో భేరీమృదంగాలతో మారుమోగే, తుములమైన, రోమాంచకరమైన ఘోషను విన్నారు. ఆ ఘోషతో వానరయూథపతులు ఉత్సాహం పొందారు; ఆ ఘోషను సహించలేక వారు అంతకంటే గట్టిగా గర్జించారు. రాక్షసులు కూడా వానరుల ఆ గర్జనను విన్నారు, ఆకాశంలో గర్వంతో గర్జించే మేఘాల ధ్వనిలా. ఇక్కడ రెండు సైన్యాల మొదటి పరిచయం శబ్దం ద్వారానే — కంటికి ఇంకా కనిపించలేదు, కాని ఘోష ఒకరి నుండి మరొకరికి చేరుతోంది. లంకలోని భేరీఘోష యుద్ధసన్నద్ధతకు సూచకం; వానరుల ప్రతిఘోష దానికి ప్రత్యుత్తరం. ‘అమృష్యమాణాః’ (సహించలేనివారై) అనే పదంతో వానరుల స్పర్ధ సూచించబడింది — వారు శత్రువు ఘోషను సహించలేరు, కాబట్టి ఇంకా ఎక్కువగా గర్జిస్తారు. శరత్కాలపు పౌర్ణమి ఉపమ సైన్యపు శాంతమైన, చక్కగా వ్యవస్థితమైన శోభను, సముద్రపు ఉపమ దాని విస్తారాన్నీ వేగాన్నీ చూపుతాయి — ఒకే ప్రసంగంలో సౌమ్యరూపమూ భీషణరూపమూ. భూమి కంపించడం సైన్యపు బరువుకు అతిశయోక్తి, ఇది పురాణకావ్యాలలో ప్రసిద్ధమైనది. ఈ సర్గలో సైన్యం మొదటిసారి లంక దగ్గర నిలిచింది; కాబట్టి కవి దాని శోభనూ భయానకత్వాన్నీ ఒకేసారి చూపుతాడు. శత్రువు ఘోష విని వానరులు భయపడలేదు, సంతోషించారు — వారిలో యుద్ధోత్సాహం నిండి ఉంది. మేఘగర్జన ఉపమతో వానరుల నాదం ఆకాశమంతా వ్యాపించిందని సూచించబడింది.

రంగురంగుల ధ్వజాలూ పతాకాలూ గల లంకను చూసి దాశరథి బాధపడుతున్న హృదయంతో మనస్సులో సీతను తలచుకున్నాడు: ‘ఇక్కడ ఆ లేడికూన కళ్ళ సుందరి రావణునిచేత బంధింపబడి ఉంది, ఎర్రని దేహం గల గ్రహంచేత పీడింపబడిన రోహిణిలా.’ దీర్ఘంగా, వేడిగా నిట్టూర్చి, లక్ష్మణుని వైపు చూసి ఆ వీరుడు ఆ సమయానికి తగిన మాట అన్నాడు: ‘లక్ష్మణా, పర్వతశిఖరంపై విశ్వకర్మ మనస్సుతో నిర్మించినట్టున్న, ఆకాశాన్ని గీస్తున్నట్టు పైకి లేచిన లంకను చూడు. పూర్వం అనేక విమానాలతో నిండి నిర్మించబడిన ఈ లంక తెల్లని మేఘాలతో కప్పబడిన విష్ణుపదమైన ఆకాశంలా శోభిస్తోంది. చైత్రరథవనం వంటి, రకరకాల పక్షులతో మారుమోగే, ఫలపుష్పాలతో నిండిన, శుభమైన, పూచిన వనాలతో శోభిస్తోంది. మత్తెక్కిన పక్షులూ పూలలో లీనమైన తుమ్మెదలూ కోకిలలతో నిండిన పొదలూ గల, మంగళకరమైన గాలి మెల్లగా ఊపుతున్న ఉపవనాలను చూడు.’ రాముని మనస్సులో రెండు భావాలు ఒకేసారి — సీత వియోగదుఃఖమూ, లంక సౌందర్యం పట్ల విస్మయమూ. రోహిణి ఉపమ మరీ సార్థకమైనది — రోహిణి చంద్రుని ప్రియురాలు, ఎర్రని దేహం గల అంగారకగ్రహం క్రూరుడు; అలాగే రాముని ప్రియురాలైన సీత క్రూరుడైన రావణునిచేత పీడింపబడుతోంది. లంక ‘మనసా ఇవ కృతా’ (మనస్సుతో నిర్మించినట్టు) — దాని శిల్పం మానవనైపుణ్యానికి మించినది, విశ్వకర్మ సంకల్పమాత్రంతో పుట్టినట్టుంది. దాని ఉద్యానాలు కుబేరుని చైత్రరథవనంతో సమానమైనవి. గాలి పూలను ఊపుతోంది, తుమ్మెదలు పూలలో లీనమై ఉన్నాయి, కోకిలలు కూస్తున్నాయి — యుద్ధానికి ముందటి క్షణంలో వసంతం వంటి ప్రశాంత చిత్రం. ఈ వైరుధ్యం కరుణభావాన్ని పుట్టిస్తుంది — ఇంత సుందరమైన నగరం త్వరలోనే యుద్ధభూమి అవుతుంది. రాముని దీర్ఘమైన, వేడి నిట్టూర్పు సైన్యం ఎదుట చూపని ఆయన అంతర్గత దుఃఖాన్ని ప్రకటిస్తుంది. లక్ష్మణుడే ఆయన ఆంతరంగికుడు, కాబట్టి అతనినే ఉద్దేశించి మాట్లాడతాడు. లంకను వర్ణించడం ద్వారా రాముడు శత్రువు ఐశ్వర్యాన్ని అంగీకరిస్తాడు — ఆయన శత్రువును తక్కువగా అంచనా వేయడు. ‘విష్ణోః పదమ్’ (విష్ణుపదం) అనేది ఆకాశానికి పేరు, వామనావతారంలో విష్ణువు అడుగు వేయడాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. నగరపు ఎత్తు, విమానాల బాహుళ్యం, ఉద్యానాల రమ్యత — ఇవన్నీ రావణుని సమృద్ధికి ప్రమాణాలు. కాని అదే నగరంలో సీత బంధింపబడి ఉంది — సౌందర్యం మధ్య దుఃఖం. కోకిలలూ తుమ్మెదల ప్రస్తావన వసంతఋతువును సూచిస్తుంది, అది వియోగుల దుఃఖాన్ని పెంచుతుందని కావ్యసమయం.

ఇలా లక్ష్మణునితో మాట్లాడి దాశరథి రాముడు శాస్త్రంలో చెప్పిన పద్ధతిలో అక్కడ సైన్యాన్ని విభజిస్తూ వానరసైన్యాన్ని ఇలా ఆదేశించాడు: ‘జయించరాని అంగదుడు నీలునితో కలిసి వక్షస్థానంలో నిలవాలి. వానరసమూహాలతో చుట్టుముట్టబడిన ఋషభుడనే వానరుడు వానరసైన్యపు కుడిపార్శ్వాన్ని ఆశ్రయించి నిలవాలి. గంధగజంలా ఎదిరించరానివాడూ వేగవంతుడూ అయిన గంధమాదనుడు ఎడమపార్శ్వాన్ని అధిష్ఠించి నిలవాలి. నేను లక్ష్మణునితో కలిసి జాగరూకుడనై శిరస్థానంలో నిలుస్తాను. జాంబవంతుడు, సుషేణుడు, వేగదర్శి — ఈ ముగ్గురు మహాత్ములైన భల్లూకముఖ్యులు ఉదరభాగాన్ని రక్షించాలి. లోకపు పశ్చిమార్ధాన్ని తేజస్సుతో ఆవరించిన ప్రచేతసునిలా (వరుణునిలా) కపిరాజు సుగ్రీవుడు వానరసైన్యపు జఘనభాగాన్ని (వెనుకభాగాన్ని) రక్షించాలి.’ చక్కగా విభజించిన మహావ్యూహం గల, మహావానరులు రక్షిస్తున్న ఆ సైన్యం మేఘాలతో నిండిన ఆకాశంలా ప్రకాశించింది. పర్వతశిఖరాలనూ పెద్ద వృక్షాలనూ పట్టుకుని, యుద్ధంలో లంకను మర్దించాలని కోరుతూ వానరులు లంకను చేరుకున్నారు. ‘శిఖరాలతో గానీ పిడికిళ్ళతో గానీ ఈ లంకను చెల్లాచెదరు చేద్దాం’ అని వానరశ్రేష్ఠులందరూ మనస్సులో నిశ్చయించుకున్నారు. వ్యూహం గరుడుని శరీరరూపంలా కల్పించబడింది — శిరస్సు, వక్షస్సు, రెండు పార్శ్వాలు, ఉదరం, జఘనం. రాముడు స్వయంగా శిరస్సులో — ముందుభాగంలో — నిలుస్తాడు, అక్కడ సంకటం అత్యధికం. సుగ్రీవుడు వెనుకభాగంలో, పశ్చిమదిక్పాలకుడైన వరుణునిలా. ఇలా ముఖ్యులందరూ తమ తమ స్థానాలలో నియమించబడ్డారు, దానివల్ల సైన్యం అన్నివైపులా రక్షించబడింది. మేఘాలతో కప్పబడిన ఆకాశంలా సైన్యం — వానరుల రకరకాల రంగుల శరీరాలు మేఘాల వంటివి. వానరుల మనోరథం సరళమైనది — పిడికిళ్ళతో, శిఖరాలతో లంకను పొడిచేయడం. వ్యూహరచన యుద్ధశాస్త్రానికి మూలం. అంగదుడు యువరాజు, నీలుడు సేనాపతి — ఇద్దరూ వక్షస్థానంలో, అక్కడే మొదటి సంఘర్షణ జరుగుతుంది. ఋషభ గంధమాదనులు పార్శ్వరక్షకులు, ఎందుకంటే శత్రువులు పక్కల నుండి దాడి చేయవచ్చు. భల్లూకులు ఉదరంలో — సైన్యపు మధ్యలో — అక్కడ బరువు మోసేవారూ అశక్తులూ రక్షించబడతారు. జఘనంలో సుగ్రీవుడు — రాజే స్వయంగా వెనుకభాగాన్ని రక్షిస్తాడు, దానివల్ల ఎవరూ పారిపోరు, శత్రువూ వెనుక నుండి రాడు. ఇలా ప్రతి ఒక్కరి స్థానమూ వారి గుణాన్ని బట్టి నిర్దేశించబడింది. వానరుల సంకల్పం — ‘శిఖరాలతో గానీ పిడికిళ్ళతో గానీ’ — వారి ఆయుధాలు ప్రకృతి ఇచ్చినవే అని సూచిస్తుంది; వారు ధనుర్బాణాలు ధరించరు, పర్వతాలనూ వృక్షాలనూ ధరిస్తారు. ప్రచేతసుని ఉపమతో సుగ్రీవుని స్థానం దిక్పాలకుని స్థానం అంత ముఖ్యమైనదని సూచించబడింది.

అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన రాముడు సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు: ‘సైన్యాలు చక్కగా విభజించబడ్డాయి; ఈ శుకుని విడిచిపెట్టండి.’ రాముని మాట విని మహాబలుడైన వానరేంద్రుడు రాముని ఆజ్ఞ ప్రకారం ఆ దూత శుకుని విడిపించాడు. రాముని మాటతో విడుదలైన, వానరులచేత బాధింపబడిన, మిక్కిలి భయపడిన శుకుడు రాక్షసాధిపతి దగ్గరకు వెళ్ళాడు. ఇక్కడ రాముని నీతి సూక్ష్మమైనది — వ్యూహం రచించబడింది, కాబట్టి శత్రువు గూఢచారి ఏమి చూసినా అది భయం కలిగించేదే. శుకుడు ఇప్పుడు రావణునికి వానరబలపు ప్రత్యక్ష సాక్ష్యాన్ని మోసుకువెళుతున్నాడు. ఇంతకుముందు (ఇరవైవ సర్గలో) రాముడు అతనిని చావు నుండి రక్షించాడు; ఇప్పుడు బంధనం నుండి విడిపిస్తున్నాడు. దయా నీతీ రెండూ ఒకేచోట. శుకుని విడుదల కూడా యుద్ధనీతిలో భాగమే — శత్రువు సత్యం తెలుసుకుని భయపడాలి. శుకుడు ‘పరమసంత్రస్తః’ (మిక్కిలి భయపడినవాడు) — ఆ భయాన్ని అతడు రావణుని సభలో కూడా మోసుకువెళతాడు, అది తరువాతి సంవాదంలో కనిపిస్తుంది.

రావణుడు నవ్వుతున్నట్టుగా శుకునితో ఇలా అన్నాడు: ‘నీ ఈ రెక్కలు ఎందుకు ఇలా తెల్లబోయాయి? రెక్కలు పీకబడినవానిలా కనిపిస్తున్నావు. నీవు ఆ చంచలచిత్తుల వశంలో పడలేదు కదా?’ అప్పుడు రాజు ప్రేరేపించగా భయంతో కలవరపడిన అతడు ఉత్తముడైన రాక్షసాధిపతికి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు: ‘సాగరపు ఉత్తరతీరంలో నీ మాటను నీవు చెప్పినట్టే, స్పష్టంగా, మృదువైన వాక్కుతో, ఊరడిస్తూ చెప్పాను. నన్ను చూడగానే కోపించిన వానరులు ఎగిరి నన్ను పట్టుకున్నారు, పిడికిళ్ళతో కొట్టి చంపడానికీ, రెక్కలు పీకడానికీ మొదలుపెట్టారు. రాక్షసాధిపా, వారితో మాట్లాడటం సాధ్యం కాదు, అక్కడ ప్రశ్నోత్తరాలకు అవకాశం లేదు; వానరులు స్వభావరీత్యా కోపిష్ఠులు, తీక్ష్ణులు. విరాధుని, కబంధుని, ఖరుని చంపినవాడైన ఆ రాముడు సుగ్రీవునితో కలిసి సీత జాడను వెతుకుతూ వచ్చాడు. సాగరంపై సేతువు కట్టి, ఉప్పుసముద్రాన్ని దాటి, రాక్షసులను తరిమివేసి ఈ ధనుర్ధారి రాఘవుడు నిలిచి ఉన్నాడు. పర్వతాల వంటి, మేఘాల వంటి భల్లూకవానర సమూహాల వేలాది సైన్యాలు భూమిని కప్పివేస్తున్నాయి. రాక్షసుల సైన్యసమూహానికీ వానరేంద్రుని బలానికీ, దేవదానవుల మధ్య వలె, సంధి లేదు. వారు ఇప్పటికే ప్రాకారం దగ్గరకు వస్తున్నారు; వెంటనే ఏదో ఒకటి చేయి — సీతను వెంటనే అతనికి అప్పగించు, లేదా యుద్ధం చేయి.’ శుకుని నివేదన నిర్భయమైనది, సత్యమైనది — అతడు రాజుకు అప్రియమైనది కూడా చెబుతాడు. రావణుని పరిహాసం (‘తెల్లబోయిన రెక్కలు’) శుకుని దుర్దశను గుర్తిస్తుంది; ‘వారి వశంలో పడలేదు కదా’ అనే సందేహం రాజు అవిశ్వాసాన్ని చూపుతుంది. శుకుడు రాముని పూర్వకార్యాలను — విరాధ, కబంధ, ఖరుల వధను — గుర్తుచేస్తాడు, దానివల్ల ఆయన శక్తి నిరూపితమైంది. ‘ఏకతరం కురు’ (ఏదో ఒకటి చేయి) అనే వాక్యంలో రెండే మార్గాలు — సంధి లేదా యుద్ధం; మధ్యేమార్గం లేదు. శుకుని మాటలో నాలుగు అంశాలు — వానరుల స్వభావం (కోపిష్ఠులు, మాట్లాడరానివారు), రాముని పూర్వపరాక్రమం, సేతుబంధమనే అద్భుత కార్యం, సైన్యపు అపారత. చివరలో అతడు నిర్ణయాన్ని రాజుపైనే ఉంచుతాడు, కాని ‘సీతను అప్పగించు’ అని మొదట చెప్పడం ద్వారా తన అభిప్రాయాన్ని కూడా గూఢంగా ప్రకటిస్తాడు. ‘దేవదానవుల మధ్య వలె’ అనే ఉపమ — శాశ్వత వైరం — సంధి అసంభవమని చూపుతుంది; రావణునికి కూడా ఇది స్పష్టమైన సందేశం. ‘అనేకచిత్తానామ్’ (చంచలచిత్తుల) అనే రావణుని పరిహాసానికి శుకుడు బదులు చెప్పడు, వాస్తవాన్నే చెబుతాడు — ఇది సద్గూఢచారి ధర్మం. శుకుని భయం సహజమైనది — అతడు ఒకసారి వానరులచేత బాధింపబడ్డాడు, ఇప్పుడు రాజు కోపానికి కూడా భయపడుతున్నాడు.

శుకుని మాట విని కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గల రావణుడు చూపుతోనే దహిస్తున్నట్టుగా ఇలా అన్నాడు: ‘దేవగంధర్వదానవులు నాతో యుద్ధం చేసినా, సర్వలోకాల భయం వల్ల కూడా సీతను నేను ఎన్నటికీ అప్పగించను. వసంతంలో పూచిన వృక్షంపైకి మత్తెక్కిన తుమ్మెదలు పరుగెత్తినట్టు, నా బాణాలు రాఘవునిపైకి ఎప్పుడు పరుగెత్తుతాయి? ధనుస్సు నుండి విడిచిన జ్వలించే బాణాలతో, రక్తంతో తడిసిన శరీరం గల అతనిని, ఉల్కలతో ఏనుగును వలె, ఎప్పుడు మండిస్తాను? ఉదయించే సూర్యుడు అన్ని జ్యోతిస్సుల కాంతిని హరించినట్టు, గొప్ప బలంతో చుట్టుముట్టబడిన నేను అతని బలాన్ని హరిస్తాను. నా వేగం సాగరపు వేగం వంటిది, బలం వాయువు బలం వంటిది; దాశరథికి అది తెలియదు, అందుకే నాతో యుద్ధం చేయాలనుకుంటున్నాడు. నా అమ్ములపొదిలో పడుకున్న, విషసర్పాల వంటి బాణాలను రాముడు యుద్ధంలో చూడలేదు, అందుకే నాతో యుద్ధం చేయాలనుకుంటున్నాడు. ఆ రాఘవుడు ఇంతకుముందు యుద్ధంలో నా వీర్యాన్ని ఎరుగడు. బాణపు కొనలతో వాయించబడేదీ, అల్లెతాడు శబ్దంతో తుములమైనదీ, ఆర్తుల ఆక్రందనలే మహాధ్వనిగా గల గీతం గలదీ, నారాచాల తాళధ్వని గలదీ, శత్రుసైన్యమనే భయంకరమైన నది రూపం గలదీ అయిన నా ధనుస్సు అనే వీణను, యుద్ధమనే మహారంగంలో ప్రవేశించి వాయిస్తాను. వేయి కన్నుల వాసవుడు గానీ, స్వయంగా వరుణుడు గానీ, బాణాగ్నితో కూడిన యముడు గానీ, వైశ్రవణుడు గానీ మహాయుద్ధంలో నన్ను ఎదిరించలేరు.’ రావణుని మాట గర్వానికి పరాకాష్ఠ. అతని ఉపమలు సౌందర్యమయమైనవైనా క్రూరమైనవి — తుమ్మెదలు పూచిన వృక్షం వైపు వెళ్ళినట్టు బాణాలు రాముని శరీరం వైపు. వీణ రూపకం మరీ విస్తృతమైనది — ధనుస్సు వీణ, బాణాల కొనలు వాయించే కోలలు, అల్లెతాడు శబ్దం స్వరం, ఆర్తుల ఆక్రందన గీతం, నారాచాల శబ్దం తాళం, శత్రుసైన్యమనే నది రంగభూమి. యుద్ధం అతనికి సంగీతోత్సవం. ‘న చ దాశరథిర్వేద’ (దాశరథికి తెలియదు) అనే పునరుక్తి అతని ఆత్మవిశ్వాసాన్నీ, పరోక్షంగా అజ్ఞానాన్నీ చూపుతుంది — రాముని బలం తెలియనిది అతనికే. చివరి వంశస్థ శ్లోకంలో అతడు నలుగురు లోకపాలుర పేర్లు ఎత్తుతాడు, వారికి కూడా అజేయుడనని. ఈ దంభం తరువాత అతని పతనానికి పూర్వసూచన. రావణుని భాషణ శుకుని సత్యవచనానికి ప్రత్యుత్తరం; అతడు వాస్తవాలను ఖండించడు, ఆత్మప్రశంసతో వాటిని ఉపేక్షిస్తాడు. సాగరవేగం, వాయుబలం అనే ఆత్మోపమలు కూడా వ్యంగ్యంతో నిండినవి — సాగరుడే రామునికి దారి ఇచ్చాడు, మారుతి (హనుమంతుడు) యే లంకను దహించాడు. ఇలా కవి రావణుని గర్వాన్ని అతని మాటలతోనే పరిహసిస్తాడు. ‘కదా’ (ఎప్పుడు) అనే ప్రశ్న రెండుసార్లు ఆవృత్తి కావడం అతని అసహనాన్ని చూపుతుంది — అతడు యుద్ధం కోసం ఎదురుచూస్తున్నట్టుంది. ‘సర్వలోకభయాదపి’ (సర్వలోకాల భయం వల్ల కూడా) అనే మాట అతని దురాగ్రహానికి పరాకాష్ఠ; సీతను తిరిగి ఇవ్వడం అతనికి అవమానం, నీతి కాదు. కాబట్టి శుకుని సలహా నిష్ఫలమైంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి