సర్గ
ఉత్పాతదర్శనం, లంకపై దండయాత్ర
రాముడు లక్ష్మణునికి ఉత్పాతాలను నివేదించడం, సైన్యవ్యూహానికి ఆదేశం, లంక వైపు ప్రయాణం
సేతువు ద్వారా సముద్రాన్ని దాటి ఆవలి తీరంలో విడిది చేసిన, శకునాలు తెలిసిన, లక్ష్మణుని అన్న రాముడు శుభాశుభ శకునాలను చూసి సౌమిత్రిని కౌగిలించుకుని ఇలా అన్నాడు: ‘లక్ష్మణా, చల్లని నీరూ ఫలాలతో నిండిన వనాలూ ఉన్నచోటును ఆశ్రయించి, ఈ సైన్యసమూహాన్ని విభజించి, వ్యూహం రచించి నిలుద్దాం. లోకక్షయాన్ని కలిగించే భయంకరమైన భయం సమీపించినట్టు నేను చూస్తున్నాను, అది భల్లూకుల, వానరుల, రాక్షసుల ప్రధానవీరులను నాశనం చేస్తుంది. మలినమైన గాలులు వీస్తున్నాయి, భూమి కంపిస్తోంది, పర్వతశిఖరాలు వణుకుతున్నాయి, చెట్లు కూలుతున్నాయి. మాంసభక్షకుల వంటి, కఠినమైన, కఠినధ్వని గల, క్రూరమైన మేఘాలు రక్తబిందువులతో కలిసిన క్రూరమైన వర్షాన్ని కురిపిస్తున్నాయి. సంధ్య ఎర్రచందనం వంటి రంగుతో మిక్కిలి భయంకరంగా ఉంది; సూర్యుని నుండి మండుతున్న ఈ అగ్నిమండలం రాలిపడుతోంది. దీనమైన, దీనస్వరం గల, క్రూరమైన మృగాలూ పక్షులూ అన్నివైపులా సూర్యునికి అభిముఖంగా అరుస్తున్నాయి, గొప్ప భయాన్ని పుట్టిస్తూ. రాత్రి చంద్రుడు కాంతి లేకుండా తాపాన్ని కలిగిస్తున్నాడు, నల్లని ఎర్రని కిరణాల అంచుతో, లోకక్షయ సమయంలో ఉదయించినట్టు. చిన్నదైన, రూక్షమైన, అశుభమైన, ఎర్రని పరివేషం కనిపిస్తోంది; నిర్మలమైన సూర్యునిలో నల్లని మచ్చ కనిపిస్తోంది. గొప్ప ధూళితో నక్షత్రాలు కాంతిహీనమైనట్టున్నాయి; ఇవన్నీ లోకాలకు యుగాంతం వచ్చినట్టు సూచిస్తున్నాయి.’ ఇక్కడ రాముడు యోధుడు మాత్రమే కాదు, శకునశాస్త్రజ్ఞుడు కూడా. ఉత్పాతాలు ఐదు క్షేత్రాలలో కనిపిస్తాయి — గాలిలో, భూమిపై, మేఘాలలో, జ్యోతిస్సులలో, ప్రాణులలో. ‘ప్రత్యాదిత్యం వినర్దంతి’ (సూర్యునికి అభిముఖంగా అరుస్తున్నాయి) — మృగపక్షులు సూర్యుని వైపు తిరిగి రోదించడం మరీ అశుభం. చంద్రుడు చల్లనివాడైనా తాపాన్ని కలిగిస్తున్నాడు — ప్రకృతి విపర్యయం. ఈ శకునాలన్నీ గొప్ప యుద్ధానికీ మహాక్షయానికీ సూచకాలు; కాని రాముడు భయంతో వెనుదిరగడు, సన్నద్ధతను చేస్తాడు. లక్ష్మణుని కౌగిలించుకోవడం సోదరస్నేహానికీ, సమీపించిన సంకటంలో పరస్పరం ఊరడించుకోవడానికీ చిహ్నం. ‘లక్ష్మణపూర్వజః’ (లక్ష్మణుని అన్న) అనే రాముని పేరు కూడా లక్ష్మణునితో ఆయన సంబంధాన్ని దృఢం చేస్తుంది. రాముని మొదటి ఆదేశం వ్యావహారికమైనది — నీరూ ఫలాలూ సులభంగా దొరికేచోట సైన్యం నివసించాలి, వ్యూహం రచించాలి. ఉత్పాతాలు భవిష్యత్తుకు సూచకాలు, కాని సైన్యపు అవసరాలు వర్తమానానివి; రాముడు రెండింటినీ ఒకేసారి ఆలోచిస్తాడు. ఉత్పాతాల వర్ణన క్రమంగా భూమి నుండి ఆకాశం వైపు సాగుతుంది — మొదట గాలీ భూకంపమూ, తరువాత మేఘాలు, తరువాత సంధ్యా సూర్యుడూ చంద్రుడూ, చివరగా నక్షత్రాలు. ఇలా విశ్వమంతా యుద్ధం రాకను ఘోషిస్తున్నట్టుంది. ‘ఋక్షవానరరక్షసామ్’ (భల్లూకుల, వానరుల, రాక్షసుల) అని మూడింటి పేర్లు — వినాశం రెండు పక్షాలకూ జరుగుతుంది, శత్రువులకు మాత్రమే కాదు. రాముడు ఈ సత్యాన్ని లక్ష్మణుని నుండి దాచడు.
‘కాకులూ డేగలూ నీచమైన గద్దలూ చుట్టూ వాలుతున్నాయి; నక్కలు కూడా మహాభయంకరమైన అశుభనాదాలు చేస్తున్నాయి. వానరులూ రాక్షసులూ విసిరే కొండరాళ్ళతో, శూలాలతో, ఖడ్గాలతో కప్పబడిన భూమి మాంసమూ రక్తమూ కలిసిన బురదగా మారుతుంది. కాబట్టి ఎదిరించరాని, రావణుడు పాలించే పురిపై మనం వానరులందరితో కలిసి ఈ రోజే వెంటనే వేగంగా దండెత్తుదాం.’ ఇలా చెప్పి, యుద్ధంలో శత్రువులను అణచివేసే, ధనుర్ధారీ ప్రభువూ అయిన రాముడు లంకకు అభిముఖంగా ముందుగా బయలుదేరాడు. విభీషణునితో, సుగ్రీవునితో కూడిన ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ, దృఢంగా నిలిచిన శత్రువులను వధించాలనే నిశ్చయంతో గర్జిస్తూ బయలుదేరారు. రాఘవునికి ప్రియం చేయాలని కోరుకునే వీర్యశాలులైన వానరుల కార్యాలతో, చేష్టలతో రఘునందనుడు ఎంతో సంతోషించాడు. రాముని తర్కం ఆలోచించదగినది — అశుభ శకునాలు చూసినా ఆయన ఆలస్యం చేయడు, వెంటనే దాడి చేయాలని నిశ్చయిస్తాడు. ఎందుకంటే భయం శత్రువుకు కూడా సమానమే; ఎవరు మొదట దెబ్బతీస్తారో వారికే లాభం. మాంసభక్షక పక్షులు రాబోయే సంహారాన్ని ముందుగానే పసిగడతాయని లోకవిశ్వాసం. భూమి ‘మాంసశోణితకర్దమా’ (మాంసమూ రక్తమూ కలిసిన బురద) అనే చిత్రం యుద్ధపు భీషణతను ముందుగానే చూపుతుంది. వానరుల గర్జన ఉత్సాహపు ఘోష, భయానిది కాదు. రాముడు ముందు వెళతాడు — నాయకునికి ఆదర్శం. చివరి శ్లోకం సైన్యానికి రామునిపై ఉన్న భక్తినీ, రామునికి వారిపై ఉన్న ప్రీతినీ చూపుతుంది — స్వామికీ సేవకులకూ మధ్య ఉన్న పరస్పర సంబంధమే విజయానికి మూలం. ‘అద్యైవ’ (ఈ రోజే), ‘క్షిప్రమ్’ (వెంటనే), ‘జవేన’ (వేగంగా) అనే మూడు పదాలతో త్వర యొక్క అవసరం దృఢం చేయబడింది. సైన్యపు గర్జన శత్రువుల మనస్సులో భయాన్ని పుట్టించడానికి కూడా ఉపయోగపడుతుంది. ఈ సర్గ సముద్రాన్ని దాటడానికీ యుద్ధారంభానికీ మధ్య ఒక సేతువులా నిలుస్తుంది. విభీషణుడూ సుగ్రీవుడూ రాముని ఇరుపక్కలా — ఒకడు రాక్షసుల గురించి తెలిసినవాడు, మరొకడు వానరుల రాజు; ఇద్దరి సహకారమే సైన్యానికి బలం. రాముని సంతోషం సేవకుల పరిశ్రమకు ఫలం; ఆయన ఫలాన్ని మాత్రమే చూసి కాక, వారి కృషిని చూసి ప్రసన్నుడవుతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥