సర్గ
సాగరదర్శనం, నలుడు సేతువు కట్టడం
బ్రహ్మాస్త్ర సంధానం, లోకక్షోభం, సాగరుడు ప్రత్యక్షం కావడం, ద్రుమకుల్యంలో బాణపాతం, మరుకాంతారానికి వరం, నలుడు సేతువు కట్టడం, సైన్యం సముద్రాన్ని దాటడం
అప్పుడు రఘుశ్రేష్ఠుడు సాగరునితో కఠినమైన మాట అన్నాడు: ‘మహాసముద్రమా, ఈ రోజు నిన్ను పాతాళంతో సహా ఇంకింపజేస్తాను. సాగరా, నా బాణాలతో నీరు కాలిపోయి, పూర్తిగా ఎండిపోయి, జీవులన్నీ నశించిన నీ స్థానంలో పెద్ద ధూళిరాశి ఏర్పడుతుంది. నా ధనుస్సు నుండి విడిచిన బాణవర్షంతో నీవు ఇంకిపోయిన తరువాత వానరులు కాలినడకనే ఆవలి తీరానికి వెళతారు. దానవాలయమా, వెతికి చూసినా నా పౌరుషాన్నీ పరాక్రమాన్నీ నీవు గుర్తించడం లేదు; నా వల్ల తీవ్రమైన సంతాపాన్ని పొందుతావు.’ పూర్వసర్గలో లక్ష్మణుడూ ఋషులూ వారించినప్పటికీ, సాగరుని మౌనం వల్ల రాముడు మళ్ళీ కోపించాడు. ఇక్కడ ఆయన మాట నిశ్చయవాక్యం — ‘అద్య’ (ఈ రోజు), ‘గమిష్యంతి’ (వెళతారు), ‘గమిష్యసి’ (పొందుతావు) అనే భవిష్యత్కాల రూపాలు దృఢత్వాన్ని చూపుతాయి. ‘దానవాలయః’ (దానవులకు నిలయమైనవాడా) అనే సంబోధనతో సముద్రుడు అసురులకు ఆశ్రయమిచ్చేవాడని నిందించబడ్డాడు. ధూళిరాశి చిత్రం మరీ భయంకరమైనది — అగాధమైన జలనిధి ఎండిపోయి ధూళిమయమవుతుంది. రాముడు సాగరుని దండించడమే కాదు, అతని స్వరూపాన్నే నాశనం చేయడానికి సిద్ధమయ్యాడు. సాగరుని మౌనం రాముని ప్రార్థనకు అవమానం; కాబట్టి ఆయన ఇప్పుడు సామాన్ని విడిచి దండాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు. ఆయన మాట కూడా యుద్ధఘోషణలా ఉంది. ‘విచిన్వన్ నాభిజానాసి’ (వెతికి చూసినా గుర్తించడం లేదు) అనే మాట వ్యంగ్యంతో నిండినది — సాగరునికి అంతా తెలుసని ప్రసిద్ధి, అయినా అతడు రాముని పౌరుషాన్ని ఎరుగడు. కాబట్టి రాముడు దానిని అతనికి ప్రత్యక్షంగా చూపాలనుకుంటున్నాడు.
ఇలా చెప్పి మహాబలుడైన రాముడు బ్రహ్మదండం వంటి బాణాన్ని బ్రహ్మాస్త్రంతో అభిమంత్రించి, శ్రేష్ఠమైన ధనుస్సుపై సంధించి లాగాడు. రాఘవుడు ఆ ధనుస్సును హఠాత్తుగా లాగగానే భూమ్యాకాశాలు బద్దలైనట్టు అనిపించాయి, పర్వతాలు కంపించాయి. చీకటి లోకాన్ని ఆవరించింది, దిక్కులు కనిపించలేదు; సరస్సులూ నదులూ వెంటనే కల్లోలమయ్యాయి. చంద్రసూర్యులు నక్షత్రాలతో కలిసి అడ్డంగా కలుసుకున్నారు; సూర్యకిరణాలతో ప్రకాశిస్తున్నా ఆకాశం చీకటితో కప్పబడింది, వందలాది ఉల్కలతో వెలిగింది. అంతరిక్షం నుండి సాటిలేని ధ్వని గల పిడుగుపాట్లు వెలువడ్డాయి. దివ్యమైన గాలుల వరుసలు బలంగా వీచాయి; గాలి చెట్లను విరిచింది, మేఘాలను మళ్ళీ మళ్ళీ పైకెత్తుకుపోయింది, కొండకొనలను పెకలించింది, శిఖరాలను విరిచింది. ఆకాశంలో గుమిగూడిన మహాధ్వని గల మహామేఘాలు మెరుపు అగ్నులనూ పెద్ద పిడుగులనూ కురిపించాయి. కనిపించే ప్రాణులు పిడుగుతో సమానంగా అరిచాయి, కనిపించని ప్రాణులు భయంకరమైన ధ్వని చేశాయి. అణచివేయబడిన ప్రాణులు నేలకొరిగాయి, భయపడి వణికిపోయాయి, తీవ్రంగా బాధపడ్డాయి, భయంతో కదలలేకపోయాయి. ప్రాణులతో, జలతరంగాలతో, నాగులతో, రాక్షసులతో సహా మహాసముద్రం హఠాత్తుగా భయంకరమైన వేగం గలదైంది; ప్రళయకాలం కాకపోయినా అది ఒక యోజనం మేర తీరాన్ని దాటింది. అలా తీరాన్ని దాటి ఉప్పొంగిన నదీనదపతిని చూసి కూడా శత్రుసంహారకుడైన రాముడు వెనుకడుగు వేయలేదు — తన స్థానం నుండి కదలలేదు. ఇక్కడ బ్రహ్మాస్త్ర ప్రభావం సృష్టిలోని అన్ని స్తరాలలోనూ కనిపిస్తుంది — ఆకాశంలో గ్రహాలు, అంతరిక్షంలో మేఘాలూ గాలులూ, భూమిపై పర్వతాలూ చెట్లూ, నీటిలో సాగరమూ నదులూ — అన్నీ వికృతమయ్యాయి. ‘తిర్యక్ సంగతౌ చంద్రభాస్కరౌ’ (చంద్రసూర్యులు అడ్డంగా కలుసుకున్నారు) అనే గ్రహవిపర్యయం ఉత్పాతమే. సాగరుడు తీరాన్ని దాటడం అతని భయానికి లక్షణం, గర్వానికి కాదు. బ్రహ్మాస్త్రం అన్ని అస్త్రాలలో పరమమైనది; అత్యంత సంకటంలోనే దానిని ప్రయోగించడం తగినది. రాముడు ఆ అస్త్రాన్ని సాగరునిపై సంధిస్తాడు — దీనితో సాగరుని అవజ్ఞ తనకు సంకటంతో సమానమని చూపుతాడు. ధనుస్సును లాగినంత మాత్రాన్నే లోకం కల్లోలమవుతుంది, బాణం ఇంకా విడువబడలేదు. ఈ కవికల్పన రాముని శక్తి యొక్క పరమరూపాన్ని ప్రకటిస్తుంది — సంకల్పమే చాలు. ఉత్పాతాల క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట వినిపించేది (భూమ్యాకాశాలు బద్దలయ్యే శబ్దం), తరువాత కనిపించేది (చీకటి, దిక్కులు తెలియకపోవడం), తరువాత స్పర్శకు తెలిసేది (గాలి), చివరకు సర్వప్రాణుల భయం. కనిపించేవీ కనిపించనివీ — రెండు రకాల ప్రాణులూ బాధపడ్డాయి — మనుష్యులూ పశువులూ, భూతాలూ యక్షులూ. వాటిలో కొన్ని నేలకొరిగాయి, కొన్ని వణికాయి, కొన్ని నిశ్చేష్టమయ్యాయి — భయానికి మూడు రూపాలు. సాగరుడు తీరాన్ని దాటినప్పుడు కూడా రాముడు స్థిరంగా ఉన్నాడు — ‘నాతిచక్రామ రాఘవః’ (రాఘవుడు వెనుకడుగు వేయలేదు) అనే మాట ఆయన ధైర్యానికి ప్రమాణం. ప్రకృతి కల్లోలమవుతుంది, రాముడు కల్లోలపడడు. దీనితో ఆయన స్థితప్రజ్ఞత సూచించబడుతుంది, అది యుద్ధకాండ అంతటా కొనసాగుతుంది. సముద్రుడు తీరాన్ని దాటడం అతని చివరి ప్రయత్నంలా ఉంది — ఆ తరువాత అతడు తనను తాను సమర్పించుకుంటాడు. ‘బ్రహ్మదండనిభః’ (బ్రహ్మదండం వంటి) బాణం యమదండంలా అనివార్యమైనది. అది సంధించబడగానే దేవతలు కూడా భయపడ్డారు, ఎందుకంటే దాని ప్రయోగం సృష్టి సంహారాన్ని కూడా చేయగలదు. అందుకే సాగరుడు రావడం తన రక్షణ కోసం మాత్రమే కాదు, లోకరక్షణ కోసం కూడా. రాముని కోపం చివరకు లోకహితంలోనే పర్యవసిస్తుంది — సాగరుడు దారి ఇస్తాడు, లోకమూ రక్షించబడుతుంది.
అప్పుడు సముద్రపు మధ్య నుండి సాగరుడు స్వయంగా పైకి లేచాడు, ఉదయాద్రి అనే మహాపర్వతం నుండి గానీ మేరువు నుండి గానీ సూర్యుడు ఉదయించినట్టు. జ్వలించే ముఖాలు గల పాములతో కలిసి సముద్రుడు కనిపించాడు — నునుపైన వైడూర్యం వంటి కాంతి గలవాడు, బంగారు ఆభరణాలు ధరించినవాడు, ఎర్రని మాలలూ వస్త్రాలూ ధరించినవాడు, తామరరేకుల వంటి కళ్ళు గలవాడు, అన్ని పూలతో చేసిన దివ్యమైన మాలను శిరస్సున ధరించినవాడు. అతడు బంగారు ఆభరణాలతో, పుటం పెట్టిన బంగారు భూషణాలతో, తనలోనే పుట్టిన రత్నాలతో చేసిన ఉత్తమ ఆభరణాలతో అలంకరించుకుని, రకరకాల ధాతువులతో శోభించే హిమవత్పర్వతంలా ప్రకాశించాడు. అతని విశాలమైన వక్షస్థలంపై ఏకావళి హారం మధ్యలో, తెల్లని కాంతి గల, కౌస్తుభానికి సోదరుడు వంటి తరళమణిని ధరించాడు. సుడులు తిరిగే అలల ప్రవాహంతో, కాలికా అనే గాలులతో నిండినవాడు, గంగా సింధువులు ప్రధానంగా గల నదులతో చుట్టుముట్టబడినవాడు, పైకి ఎగసిన మహామొసళ్ళూ కలవరపడిన నాగులూ రాక్షసులూ గలవాడు అయిన ఆ ప్రభువు సాగరుడు దేవతల వంటి సుందర రూపాలు గల, రకరకాల రూపాలు గల నదులతో కలిసి సమీపించి, మొదట వీర్యవంతుడైన రాముని సంబోధించి, బాణం చేతబట్టిన రాఘవునితో దోసిలి జోడించి ఇలా అన్నాడు. సాగరుని రూపం దేవుని వలె వర్ణించబడింది — అతడు కేవలం జలరాశి కాడు, మూర్తిమంతుడైన దేవత. ‘ఆత్మజానాం రత్నానామ్’ (తనలో పుట్టిన రత్నాల) అనే పదంతో అతడు తన సొంత రత్నాలతోనే అలంకరించుకున్నాడని సూచించబడింది, ఎందుకంటే అతడు రత్నాకరుడు. కౌస్తుభం కూడా సముద్రమథనం నుండే పుట్టింది, కాబట్టి ‘దానికి సోదరుడు’ అనే ఉపమ సార్థకమైనది. నదులు అతని భార్యలలా అతనితో కలిసి వచ్చాయి. ఇరవై ఐదవ శ్లోకం ఒకే అర్ధభాగంతో కూర్చబడింది — ‘అబ్రవీత్ ప్రాంజలిర్వాక్యమ్’ (దోసిలి జోడించి ఈ మాట అన్నాడు) అని; దానితో సాగరుని దీర్ఘవర్ణన ముగిసి భాషణ ఆరంభం సూచించబడుతుంది. సాగరుడు లేవడాన్ని సూర్యోదయంతో పోల్చారు — చీకటి నుండి సూర్యుడు ఉదయించినట్టు, కల్లోలమైన నీటి నుండి సాగరుడు. ఇంతకుముందు శ్లోకాలలో చీకటి వర్ణించబడింది; ఇప్పుడు వెలుగు. ఎర్రని మాలలూ వస్త్రాలూ ధరించిన అతనిది శుభవేషం — కోపానికి కాదు, సత్కారానికి చిహ్నం. నదులు వెంట రావడం భార్యలు భర్తను అనుసరించడం వంటిది; వాటిలో గంగా సింధువులు ప్రధానం. సాగరుడు మొదట ‘ఆమంత్ర్య’ (సంబోధించి), తరువాత ‘ప్రాంజలిః’ (దోసిలి జోడించి) మాట్లాడతాడు — శిష్టాచార క్రమం కూడా పాటించబడింది. రాముని చేతిలో బాణం ఇంకా సంధించబడే ఉంది — ‘శరపాణినమ్’ (బాణం చేతబట్టినవానిని) అనే పదంతో భయానికి కారణం స్పష్టం. సాగరుని ఆవిర్భావం ఈ సర్గకు కేంద్రబిందువు — ముందు కోపమూ క్షోభమూ, తరువాత సమాధానం. కవి అతని రూపాన్ని తొమ్మిది శ్లోకాలలో వర్ణిస్తాడు, అది (పూర్వసర్గలోని) రాముని బాహువర్ణనను గుర్తుచేస్తుంది — ఇద్దరూ ఆభరణాలతో శోభించినవారే, ఇద్దరూ మహత్త్వంతో ప్రకాశించినవారే. ఇలా ఈ ప్రసంగం సమానబలుల సంవాదంలా కనిపిస్తుంది, సాగరుడు వినయంతో సమీపించినప్పటికీ. పాములు సాగరుని అనుచరులు, ఇంతకుముందు బాణాలతో బాధపడినవి, ఇప్పుడు అతనితో కలిసి శాంతంగా వచ్చాయి. మణిముక్తాల వర్ణనతో రత్నాకరుని ఐశ్వర్యం, నదులు వెంట రావడంతో అతని ఆధిపత్యం చూపబడ్డాయి.
సాగరుడు ఇలా అన్నాడు: ‘సౌమ్యుడా రాఘవా, భూమి, వాయువు, ఆకాశం, జలం, తేజస్సు — ఇవి శాశ్వతమైన మార్గాన్ని ఆశ్రయించి తమ స్వభావంలో నిలిచి ఉంటాయి. నేను అగాధుడను, దాటరానివాడను — ఇదే నా స్వభావం; లోతు తక్కువ కావడం నాకు వికారం అవుతుంది — ఇది నీకు చెబుతున్నాను. రాజపుత్రా, కోరిక వల్ల గానీ, లోభం వల్ల గానీ, భయం వల్ల గానీ మొసళ్ళతో నక్రాలతో నిండిన నా నీటిని నేను ఏ విధంగానూ స్తంభింపజేయలేను. అయినప్పటికీ నీవు ఏ ఉపాయంతో వెళ్ళగలవో దానిని ఏర్పాటు చేస్తాను, దానిని నేను సహిస్తాను; సైన్యం దాటేంతవరకు మొసళ్ళు బాధించవు. రామా, వానరులు దాటడానికి నేలలా ఉండేటట్టు చేస్తాను.’ సాగరుని మాటలో తత్త్వదర్శనం నిహితమై ఉంది — పంచమహాభూతాలు తమ స్వధర్మాన్ని విడిచిపెట్టవు; అగాధత్వం సముద్రపు ధర్మం. కాబట్టి అతడు తన స్వభావాన్ని విడిచిపెట్టడు, కాని రాముని కార్యాన్ని సాధించడానికి మార్గం చూపుతాడు. ఇలా ధర్మసంఘర్షణ చక్కగా సమాధానపడుతుంది — ప్రకృతి నియమమూ రక్షించబడుతుంది, రాముని ప్రయోజనమూ సిద్ధిస్తుంది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది. ఇక్కడ ‘మొసళ్ళు బాధించవు’ అనే మాట మరీ సార్థకమైనది, ఎందుకంటే సైన్యం దాటేటప్పుడు జలచరాలే అన్నిటికంటే ఎక్కువ భయం. సాగరుడు రాముని ‘సౌమ్య’ అని సంబోధిస్తాడు — శాంతిని ప్రార్థిస్తూ. అతడు తన అసమర్థతను అంగీకరించడు, తన స్వధర్మాన్ని స్థాపిస్తాడు; తరువాత సహాయాన్ని వాగ్దానం చేస్తాడు. ఇది వివేకపూర్ణమైన మధ్యేమార్గం.
అప్పుడు రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు: ‘వరుణాలయా, విను; ఈ మహాబాణం అమోఘమైనది, దీనిని ఏ ప్రదేశంలో పడవేయాలి?’ రాముని మాట విని, ఆ మహాబాణాన్ని చూసి మహాతేజస్సు గల మహాసముద్రుడు రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు: ‘నా ఉత్తరభాగంలో ద్రుమకుల్యమని ప్రసిద్ధమైన, ఎంతో పుణ్యమైన ఒక ప్రదేశం ఉంది, నీవు లోకంలో ప్రసిద్ధుడవైనట్టే. అక్కడ భయంకరమైన రూపమూ కర్మలూ గల ఆభీరులు మొదలైన అనేకమంది పాపులైన దొంగలు నా నీటిని తాగుతున్నారు. ఆ పాపకర్ముల స్పర్శ అనే పాపాన్ని నేను సహించలేను. రామా, ఈ ఉత్తమ బాణాన్ని అక్కడ అమోఘం చేయి.’ మహాత్ముడైన సాగరుని ఆ మాట విని రాముడు సాగరుడు చూపిన ప్రకారం ఆ జ్వలించే బాణాన్ని విడిచాడు. వజ్రం, పిడుగు వంటి కాంతి గల ఆ బాణం ఎక్కడ పడిందో, ఆ ప్రదేశం దానివల్ల భూమిపై మరుకాంతారమని ప్రసిద్ధి చెందింది. బాణపు ములుకుకు బాధపడి భూమి అక్కడ ఘోషించింది; ఆ గాయపు ముఖం నుండి రసాతలం నుండి నీరు పైకి ఉబికింది. ఆ బావి ‘వ్రణం’ (గాయం) అని ప్రసిద్ధమైంది; దాని నుండి నిరంతరం ఉబికే నీరు సముద్రజలంలా కనిపిస్తుంది. భయంకరమైన బద్దలయ్యే శబ్దం కలిగింది; ఆ బాణపాతం గర్భాలలో ఉన్న నీటిని ఇంకింపజేసింది. అప్పటి నుండి మూడు లోకాలలోనూ అది మరుకాంతారమని ప్రఖ్యాతమైంది. ఆ గర్భాన్ని ఇంకింపజేసిన తరువాత దేవతల వంటి పరాక్రమం గల విద్వాంసుడు దశరథపుత్రుడు రాముడు ఆ మరుభూమికి వరం ఇచ్చాడు: ‘ఈ దేశం పశువులకు హితమైనదిగా, తక్కువ రోగాలు గలదిగా, ఫలమూలరసాలతో కూడినదిగా, చాలా నెయ్యి గలదిగా, చాలా పాలు గలదిగా, సుగంధం గలదిగా, రకరకాల ఓషధులు గలదిగా అగుగాక.’ ఇలా ఈ అనేక గుణాలతో కూడిన ఆ మరుభూమి రాముని వరదానం వల్ల శుభమైన మార్గమైంది. ఆ గర్భం దగ్ధమైన తరువాత నదులకు పతి అయిన సముద్రుడు సర్వశాస్త్రజ్ఞుడైన రాఘవునితో ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ రాముని ధర్మబుద్ధి రెండు విధాలుగా కనిపిస్తుంది — అమోఘ బాణానికి లక్ష్యం పాపుల దేశం, నిర్దోషులు కారు; తరువాత శపించబడిన ఆ స్థలాన్ని కూడా ఆయన వరంతో మళ్ళీ సుఖకరంగా చేస్తాడు. దండనా అనుగ్రహమూ ఒకేచోట. మరుభూమి పుట్టుక గురించిన ఆఖ్యానం కూడా ఇక్కడ నిహితమై ఉంది. నలభై ఒకటవ శ్లోకం ఒకే అర్ధభాగం గలది. ఈ భాగంలో ఒక సమస్య చక్కగా పరిష్కారమవుతుంది — బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ఒకసారి సంధిస్తే దానిని వ్యర్థం చేయకూడదు; అమోఘత్వం దాని ధర్మం. రాముడు సాగరుని అడుగుతాడు — ‘దీనిని ఏ ప్రదేశంలో పడవేయాలి?’ ఇలా ఆయన సాగరుని గౌరవిస్తాడు కూడా, అస్త్ర మర్యాదనూ పాటిస్తాడు. సాగరుడే లక్ష్యాన్ని చూపుతాడు — తన ఉత్తరాన ఉన్న ద్రుమకుల్యం, అక్కడ పాపులైన దొంగలు అతని నీటిని తాగుతున్నారు. ఇలా సాగరుని దుఃఖమూ తొలగుతుంది, రాముని అస్త్రమూ సఫలమవుతుంది. ‘నీవు ప్రసిద్ధుడవైనట్టే’ అనే ఉపమతో సాగరుడు రాముని స్తుతిస్తాడు కూడా. బాణపాతంతో భూమి చీలింది, రసాతలం నుండి నీరు పుట్టింది — ఇదే ‘వ్రణం’ అనే బావి, దాని నీరు సముద్రజలం వంటిది. ఆ తరువాత ఆ దేశపు జలాశయాలు ఎండిపోయాయి — మరుభూమి ఏర్పడింది. రాముని కరుణ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — ఆయన శపించబడిన మరుభూమిని విడిచిపెట్టడు, వరం ఇస్తాడు — పశువులకు హితమైనది, తక్కువ రోగాలు గలది, ఫలమూలాలతో కూడినది, నెయ్యీ పాలూ సమృద్ధిగా గలది, సుగంధం గలది, ఓషధులు గలది. ఈ గుణాలు మరుభూమికి యథార్థంగానూ ఉన్నాయి — అక్కడ పశుపోషణ సులభం, రోగాలు తక్కువ, ఓషధులు రకరకాలు. ఇలా పురాణకథా భూగోళమూ కలిసిపోయాయి. ‘శివః పంథాః’ (శుభమైన మార్గం) అనే వాక్యంతో ఆ దేశం ప్రయాణికులకు సుఖకరమైందని సూచించబడింది. ఇక్కడ కథ యొక్క నైతిక ఆశయం కూడా స్పష్టం — పరుల సొత్తును బలవంతంగా అనుభవించేవారు దైవదండనను పొందుతారు; సాగరుని నీటిని దొంగలు తాగేవారు, వారి దేశమే ఎండిపోయింది. కాని దండన తరువాత అనుగ్రహం — ఇది రాజధర్మపు ఆదర్శం. రాముడు ‘విద్వాన్’ (విద్వాంసుడు), ‘అమరవిక్రమః’ (దేవతల వంటి పరాక్రమం గలవాడు) అనే విశేషణాలతో జ్ఞానమూ పరాక్రమమూ గలవాడని సూచించబడింది. ఒకే అర్ధభాగం గల శ్లోకం (41) వరదానపు ప్రస్తావనను మాత్రమే చేస్తుంది, వరం యొక్క విషయం తరువాతి శ్లోకంలో ఉంది.
సాగరుడు ఇలా అన్నాడు: ‘సౌమ్యుడా, ఇతడు నలుడు, విశ్వకర్మ కుమారుడు; తండ్రి నుండి వరం పొందినవాడు, శ్రీమంతుడు, విశ్వకర్మతో సమానుడు. మహోత్సాహం గల ఈ వానరుడు నాపై సేతువు కట్టుగాక; దానిని నేను ధరిస్తాను; ఇతని తండ్రి ఎలాంటివాడో ఇతడూ అలాంటివాడే.’ ఇలా చెప్పి సముద్రుడు అంతర్ధానమయ్యాడు. అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడైన నలుడు లేచి మహాబలుడైన రామునితో ఇలా అన్నాడు: ‘తండ్రి సామర్థ్యాన్ని ఆధారం చేసుకుని నేను విశాలమైన మకరాలయంపై సేతువు కడతాను; మహాసముద్రుడు నిజమే చెప్పాడు. లోకంలో మనిషికి దండమే పరమమైన సాధనమని నా అభిప్రాయం; కృతఘ్నుల విషయంలో క్షమకూ సామానికీ దానానికీ ధిక్కారం. ఈ భయంకరమైన సాగరుడు సేతుకర్మను చూడాలనే కోరికతో, దండభయం వల్లనే రాఘవునికి దారి ఇచ్చాడు. మందరపర్వతంపై విశ్వకర్మ మా అమ్మకు వరం ఇచ్చాడు — “దేవీ, నా వంటి పుత్రుడు నీకు పుడతాడు” అని. నేను ఆయన ఔరసపుత్రుడను, విశ్వకర్మతో సమానుడను. ఈ మహాసముద్రుడు నాకు గుర్తుచేశాడు; అడగకుండా నా గుణాలను నేను మీకు చెప్పుకోను. వరుణాలయంపై సేతువు కట్టడానికి నేను సమర్థుడను; కాబట్టి వానరశ్రేష్ఠులు ఈ రోజే సేతువు కట్టుదురుగాక.’ నలుని మాట వినయాన్నీ సామర్థ్యాన్నీ కలుపుతుంది — అడగకుండా తనను తాను పొగడుకోవడం శోభించదు కాబట్టి అతడు ఇంతకుముందు తన గుణాన్ని చెప్పలేదు. దండాన్ని ప్రశంసించడం రాముని పూర్వవచనానికి అనువాదంలా ఉంది. యాభై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది. నలుడు తన గుణాలను తానే చెప్పుకోడు కాబట్టి సాగరుడు అతని పరిచయం ఇస్తాడు. ‘ఇతని తండ్రి ఎలాంటివాడో ఇతడూ అలాంటివాడే’ అనే మాటతో తండ్రి శిల్పకౌశలం పుత్రునిలోకి సంక్రమించిందని సూచించబడింది. నలుడు దండనీతిని ప్రశంసిస్తాడు — ‘దండభయం వల్లనే సాగరుడు దారి ఇచ్చాడు’ అని. దీనితో పూర్వసర్గలోని రాముని కోపపు ఔచిత్యం మళ్ళీ సమర్థించబడుతుంది. నలుని తల్లి కథ — మందరపర్వతంపై విశ్వకర్మ ఇచ్చిన వరం — అతని జన్మ దివ్యత్వాన్ని చూపుతుంది. ‘అనుక్తో న ప్రబ్రూయామ్’ (అడగకుండా చెప్పుకోను) అనే నలుని వినయం అతని గొప్పతనాన్ని పెంచుతుంది; అతడు ఇంతకుముందు మౌనం వహించాడు, ఇప్పుడు సాగరుడు గుర్తుచేశాకే మాట్లాడుతున్నాడు. ‘అద్యైవ’ (ఈ రోజే) అనే పదంతో పనిలో త్వర — కాలయాపన చేయకూడదు. విశ్వకర్మ దేవతల శిల్పి; ఆయన పుత్రుడు వానరయోనిలో పుట్టినా తండ్రి కౌశలాన్ని ధరించి ఉన్నాడు. దీనితో రామునికి సహాయం చేయడానికి దేవతలే వానరరూపంలో అవతరించారని సూచించబడుతుంది — బాలకాండలో చెప్పిన వృత్తాంతపు స్మరణ. నలుని ఆత్మవిశ్వాసం — ‘నేను సమర్థుడను’ — గర్వం కాదు, తన సామర్థ్యపు యథార్థజ్ఞానం.
అప్పుడు రాముడు పంపగా వానరశ్రేష్ఠులు లక్షలాదిగా సంతోషంతో అన్నివైపులా మహారణ్యంలోకి ఎగిరారు. పర్వతాల వంటి ఆ వానరగణశ్రేష్ఠులు చెట్లను విరిచి సముద్రం వైపు లాగుకుపోయారు. సాలవృక్షాలతో, అశ్వకర్ణాలతో, ధవాలతో, వెదుళ్ళతో, కుటజాలతో, అర్జునవృక్షాలతో, తాటిచెట్లతో, తిలకాలతో, తినిశాలతో, మారేడు చెట్లతో, ఏడాకుల చెట్లతో, పూచిన కర్ణికారాలతో, మామిడిచెట్లతో, అశోకవృక్షాలతో ఆ వానరులు సాగరాన్ని నింపారు. వేర్లతో సహా, వేర్లు లేకుండా చెట్లను ఇంద్రధ్వజాలలా ఎత్తి వానరశ్రేష్ఠులు వృక్షాలను తెచ్చారు; తాటిచెట్లనూ దానిమ్మ పొదలనూ కొబ్బరిచెట్లనూ తాండ్రచెట్లనూ కరీరాలనూ పొగడచెట్లనూ వేపచెట్లనూ అక్కడక్కడి నుండి తెచ్చారు. పెద్ద శరీరాలూ మహాబలమూ గల వారు ఏనుగంత రాళ్ళనూ పర్వతాలనూ పెకలించి యంత్రాలతో మోసుకువచ్చారు. విసిరివేయబడుతున్న పర్వతాల వల్ల హఠాత్తుగా పైకి లేచిన నీరు ఆకాశానికి ఎగసి, తిరిగి కిందికి పడింది. అన్నివైపులా పడుతున్న అవి సముద్రాన్ని కల్లోలపరిచాయి. మరికొందరు వంద యోజనాల పొడవైన దారాన్ని పట్టుకున్నారు. నలుడు నదీనదపతి మధ్యలో మహాసేతువును నిర్మించాడు; భయంకరమైన పనులు చేసే వానరులచేత ఆ సేతువు కట్టబడుతూ ఉంది. మరికొందరు కర్రలను పట్టుకున్నారు, ఇంకొందరు సామగ్రిని వెతికారు. రాముని ఆజ్ఞను ముందుంచుకుని వందలాది వానరులు మేఘాల వంటి, పర్వతాల వంటి వాటితో, గడ్డితో, కట్టెలతో కట్టారు, పూచిన కొనలు గల చెట్లతో సేతువును బంధించారు. కొండంత రాళ్ళనూ పర్వతశిఖరాలనూ పట్టుకుని పరుగెత్తుతున్న వానరులు దానవుల వలె కనిపించారు. విసిరివేయబడుతున్న శిలల, పడవేయబడుతున్న పర్వతాల తుములధ్వని అప్పుడు మహాసముద్రంలో వినిపించింది. ఈ వర్ణనలో చెట్ల పేర్ల దీర్ఘమైన జాబితా వానరుల పరిశ్రమ వ్యాప్తిని చూపుతుంది. ‘సూత్రాణి’ (దారాలు), ‘దండాః’ (కర్రలు), ‘యంత్రాణి’ (యంత్రాలు) అనే పదాలతో సేతునిర్మాణపు ఇంజనీరింగ్ వ్యవస్థ కూడా సూచించబడింది — కొలత, స్తంభాలు, రవాణా సాధనాలు. వానరుల ఉత్సాహం ‘హృష్టాః’ (సంతోషించినవారు) అనే పదంతో చూపబడింది — వారు శ్రమను లెక్కచేయరు, ఆనందంతో పని చేస్తారు. చెట్ల నామావళి — సాలాలు, అశ్వకర్ణాలు, ధవాలు, వెదుళ్ళు, కుటజాలు, అర్జునాలు, తాటిచెట్లు, తిలకాలు, తినిశాలు, మారేడు, ఏడాకుల చెట్లు, కర్ణికారాలు, మామిడి, అశోకాలు, దానిమ్మ, కొబ్బరి, తాండ్ర, కరీరాలు, పొగడ, వేప — దక్షిణభారతపు వనసంపదను గుర్తుచేస్తుంది. ‘ఇంద్రకేతూనివ’ (ఇంద్రధ్వజాలలా) అనే ఉపమ — ఇంద్రధ్వజ మహోత్సవంలో ఎత్తైన స్తంభాలను ఎత్తినట్టు వానరులు చెట్లను ఎత్తుతున్నారు — ఉత్సవ వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తుంది. సేతునిర్మాణం కేవలం రాళ్ళు పడవేయడం కాదు, వ్యవస్థీకృతమైన పని — దారాలతో కొలవడం, కర్రలతో నిలబెట్టడం, గడ్డీ కట్టెలతో బంధించడం, పూచిన చెట్లతో కప్పడం. నలుడు మధ్యలో నిలిచి నిర్దేశిస్తాడు, ఇతరులు సామగ్రి తెస్తారు. నీరు పైకి ఎగసి మళ్ళీ కిందపడటం శిలల పరిమాణాన్ని చూపుతుంది. ‘దానవసంనిభాః’ (దానవుల వంటివారు) అనే ఉపమ వానరుల బలాన్నీ రూపాన్నీ సూచిస్తుంది, వారి స్వభావాన్ని కాదు. తుములధ్వని పనంతటి వేగాన్నీ వినిపించేలా చేస్తుంది. ‘రామస్యాజ్ఞాపురఃసరైః’ (రాముని ఆజ్ఞను ముందుంచుకున్నవారు) అనే మాటతో పనంతా రాముని ఆజ్ఞతోనే అని గుర్తుచేయబడుతుంది — వానరులు స్వేచ్ఛగా కాదు, స్వామి ఆదేశంతో చేస్తున్నారు. ఈ ప్రకరణంలో సామూహిక శ్రమకు ఆదర్శం కనిపిస్తుంది — ప్రతి వానరునికీ తన పని తెలుసు, కొందరు చెట్లను, కొందరు శిలలను, కొందరు దారాలను, కొందరు కర్రలను. వారిలో నలుడు ఒక్కడే శిల్పి, మిగిలినవారు అతని సహాయకులు. ఇలా జ్ఞానమూ శ్రమా కలిసి అసంభవాన్ని కూడా సంభవం చేస్తాయి. సాగరుడు ప్రతిజ్ఞ చేసినది — ‘దానిని నేను ధరిస్తాను’ — ఇక్కడ నిజమవుతుంది, ఎందుకంటే శిలలూ పర్వతాలూ నీటిలో మునగవు, సేతురూపంలో నిలుస్తాయి. పర్వతాలను కూడా యంత్రాలతో మోసుకువచ్చారనే మాట వానరుల సాంకేతిక జ్ఞానాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.
మొదటి రోజున సంతోషంతో ఉన్న, ఏనుగుల వంటి, త్వరపడుతున్న వానరులు పద్నాలుగు యోజనాలు కట్టారు. రెండవ రోజున భయంకరమైన శరీరాలూ మహాబలమూ గల వానరులు వేగంగా ఇరవై యోజనాలు కట్టారు. మూడవ రోజున త్వరపడుతున్న మహాకాయులు సాగరంలో ఇరవై ఒక్క యోజనాలు కట్టారు. నాలుగవ రోజున మహావేగం గల, త్వరపడుతున్న వారు ఇరవై రెండు యోజనాలు కట్టారు. ఐదవ రోజున వేగంగా పనిచేసే వానరులు సువేలపర్వతం వరకు ఇరవై మూడు యోజనాలు కట్టారు. ఇలా విశ్వకర్మ కుమారుడూ బలవంతుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన వానరశ్రేష్ఠుడు నలుడు సాగరంపై సేతువును కట్టాడు, తన తండ్రిలాగే. మకరాలయమైన సాగరంపై నలుడు కట్టిన ఆ సుందరమైన, శోభాయమానమైన సేతువు ఆకాశంలో స్వాతీపథం (పాలపుంత) వలె ప్రకాశించింది. అప్పుడు గంధర్వులతో కూడిన దేవతలూ, సిద్ధులూ, పరమర్షులూ ఆ అద్భుతాన్ని చూడాలనే కోరికతో వచ్చి ఆకాశంలో నిలిచారు. పది యోజనాల వెడల్పూ వంద యోజనాల పొడవూ గల, అతి దుష్కరమైన నలసేతువును దేవగంధర్వులు చూశారు. ఎగురుతూ, దూకుతూ, గర్జిస్తూ ఉన్న వానరులూ, సర్వప్రాణులూ సాగరంపై జరిగిన ఆ అచింత్యమైన, అసహ్యమైన (భరించలేనంత గొప్ప), అద్భుతమైన, రోమాంచకరమైన సేతుబంధాన్ని చూశారు. మహాతేజస్సు గల ఆ వేలకోట్ల వానరులు సాగరంపై సేతువు కడుతూ మహాసముద్రపు ఆవలి తీరానికి వెళ్ళారు. విశాలమైన, చక్కగా నిర్మించిన, శోభాయమానమైన, మంచి నేల గల, చక్కగా సమకూర్చిన ఆ మహాసేతువు సాగరంలో పాపిటలా శోభించింది. యోజనాల సంఖ్య — పద్నాలుగు, ఇరవై, ఇరవై ఒకటి, ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడు — మొత్తం వంద, అది సేతువు పొడవుతో సరిపోతుంది. రోజురోజుకూ పెరిగే సంఖ్య అభ్యాసంతో వానరుల వేగం పెరిగిందని సూచిస్తుంది. ‘సీమంతః ఇవ’ (పాపిటలా) అనే ఉపమ — స్త్రీ జుట్టులోని మధ్యరేఖలా సాగరాన్ని రెండుగా విభజిస్తుంది — మిక్కిలి రమణీయమైనది. ఐదు రోజులలో ప్రతిరోజూ పని పరిమాణం పెరుగుతుంది — ఇది నైపుణ్యం గల పనివారి స్వభావం, ఎందుకంటే అభ్యాసంతో వేగం పెరుగుతుంది. ప్రతిరోజూ వానరుల విశేషణం కూడా మారుతుంది — సంతోషించిన ఏనుగుల వంటివారు, భయంకర శరీరులు మహాబలులు, మహాకాయులు, మహావేగులు, వేగంగా పనిచేసేవారు — ఇలా వారి గుణాలన్నీ క్రమంగా చూపబడ్డాయి. ఐదవ రోజున సేతువు సువేలపర్వతం వరకు చేరింది — ఆ పర్వతం లంకకు దగ్గరలోనే ఉంది, అక్కడ తరువాత రాముడు విడిది చేస్తాడు. సేతువు శోభను స్వాతీపథంతో పోల్చారు — ఆకాశంలో పాలపుంత నక్షత్రాలతో శోభించినట్టు, సాగరంలో సేతువు. దేవతలూ గంధర్వులూ సిద్ధులూ ఋషులూ ఆకాశంలో నిలిచి చూస్తున్నారు — ఈ కార్యం దేవతలకు కూడా విస్మయకరమైనది. ‘అచింత్యమ్ అసహ్యమ్ అద్భుతం లోమహర్షణమ్’ అనే నాలుగు విశేషణాలు చూసేవారి మనఃస్థితిని వర్ణిస్తాయి. వేలకోట్ల వానరులు అనే సంఖ్య అతిశయోక్తి, కాని సైన్యపు అపారతను సూచిస్తుంది. సేతువుకు ఐదు గుణాలు — విశాలమైనది, చక్కగా నిర్మించినది, శోభాయమానమైనది, మంచి నేల గలది, చక్కగా సమకూర్చినది — ఇవి నిర్మాత నైపుణ్యానికి ప్రమాణాలు. ‘సుభూమిః’ (మంచి నేల గలది) అనే పదంతో సేతువు ఉపరితలం సమతలంగా ఉందని సూచించబడింది, తద్వారా సైన్యం సుఖంగా వెళ్ళగలదు. యోజనాల మొత్తం — పద్నాలుగు, ఇరవై, ఇరవై ఒకటి, ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడు — సరిగ్గా వంద, ఇది తరువాత చెప్పిన ‘శతయోజనమాయతమ్’ (వంద యోజనాల పొడవు) అనే కొలతతో సరిపోతుంది. పది యోజనాల వెడల్పు సైన్యపు విశాలతను సూచిస్తుంది — చిన్న సేతువు అంత సైన్యాన్ని ధరించలేదు. నలుని గురించి ‘తన తండ్రిలాగే’ అని మళ్ళీ చెప్పబడింది — సాగరుని పూర్వవచనం నిజమైంది. దేవతలు ఐదవ రోజు చివరన, పని పూర్తయినప్పుడు వచ్చారు — వారు ఫలాన్ని చూడటానికి వచ్చారు, ప్రక్రియను కాదు.
అప్పుడు సముద్రపు ఆవలి తీరంలో గద చేతబట్టిన విభీషణుడు శత్రువులను ఎదుర్కోవడానికి సచివులతో కలిసి నిలిచాడు. సుగ్రీవుడు మాత్రం సత్యపరాక్రముడైన రామునితో ఇలా అన్నాడు: ‘నీవు హనుమంతునిపై ఎక్కు, లక్ష్మణుడు అంగదునిపై; వీరుడా, ఈ మకరాలయమైన సాగరం విశాలమైనది; ఆకాశంలో సంచరించే ఈ ఇద్దరు వానరులూ మిమ్మల్ని మోసుకువెళతారు.’ అప్పుడు సైన్యానికి ముందు ధనుర్ధారీ, ధర్మాత్ముడూ, శ్రీమంతుడూ అయిన రాముడు లక్ష్మణునితో, సుగ్రీవునితో కలిసి వెళ్ళాడు. కొందరు వానరులు మధ్యలో, కొందరు పక్కల వెళ్ళారు; కొందరు నీటిలో దూకారు, కొందరు దారి పట్టారు; కొందరు ఆకాశమార్గాన గరుడులలా ఎగిరారు. దాటుతున్న భయంకరమైన వానరసైన్యం తన గొప్ప ఘోషతో పైకి లేచిన సాగరపు భయంకర ఘోషను ముంచివేసింది. నలసేతువు ద్వారా దాటిన ఆ వానరసైన్యం రాజాజ్ఞ ప్రకారం ఫలమూలాలూ నీరూ సమృద్ధిగా గల తీరంలో విడిది చేసింది. రాఘవుని ఆ దుష్కరమైన అద్భుత కార్యాన్ని చూసి, సిద్ధచారణులతో, మహర్షులతో కలిసి దేవతలు వెంటనే రాముని దగ్గరకు వచ్చి, శుభమైన జలాలతో ఆయనను వేరుగా అభిషేకించారు: ‘నరదేవా, శత్రువులను జయించు; సముద్రంతో కూడిన భూమిని శాశ్వతంగా పాలించు.’ ఇలా రకరకాల శుభవచనాలతో, నరదేవునిగా సత్కరించబడిన రాముని పూజించారు. సైన్యాన్ని రక్షించడానికే విభీషణుడు ముందుగా ఆవలి తీరంలో నిలిచాడు — రాక్షసుడు కావడం వల్ల అతనికి శత్రువుల రీతి తెలుసు. వానరులు మూడు విధాలుగా దాటడం — సేతువు ద్వారా, నీటి ద్వారా, ఆకాశం ద్వారా — వారి వివిధ శక్తులను చూపుతుంది. చివరి రెండు వంశస్థ శ్లోకాలలో దేవతలు రాముని భావిరాజుగా అభిషేకిస్తారు — యుద్ధానికి ముందే విజయపు ఆశీస్సు. సుగ్రీవుని ప్రతిపాదన రామలక్ష్మణుల సౌకర్యం కోసం — సేతువు పొడవైనది, వారు కాలినడకన వెళ్ళడం శ్రమకరం. హనుమంతుడూ అంగదుడూ ఆకాశగాములు కాబట్టి వారి గమనం శీఘ్రం. రాముడు సైన్యానికి ముందు వెళతాడు — నాయకుడు ఎల్లప్పుడూ ముందే. సైన్యపు ఘోష సాగరఘోషను కూడా అధిగమిస్తుంది — వారి ఉత్సాహానికి ప్రమాణం. ఆవలి తీరం ఫలమూలజలాలతో సమృద్ధమైనది — సైన్యం విడిది చేయడానికి తగినది. దేవతల అభిషేకం రాముని దివ్యత్వానికి అంగీకారం. చివరి రెండు శ్లోకాలలో ఛందస్సు మారుతుంది — అనుష్టుప్పుకు బదులు వంశస్థం — సర్గ సమాప్తిని సూచించడానికి ఇది కావ్యశాస్త్రపు రీతి. దేవతలు రాముని ‘నరదేవ’ అని సంబోధిస్తారు — మనుష్యరూపంలో ఉన్న దేవుడు అనే ద్వంద్వార్థం. ‘ససాగరాం మేదినీం పాలయ’ (సముద్రంతో కూడిన భూమిని పాలించు) అనే ఆశీస్సు మరీ సార్థకమైనది — సాగరాన్ని జయించినవాడు సాగరంతో కూడిన భూమికి రాజు కావడానికి అర్హుడు. ‘శాశ్వతీః సమాః’ (శాశ్వతమైన సంవత్సరాలు) అనేది దీర్ఘరాజ్యపు కామన, అది ఉత్తరకాండలో సిద్ధిస్తుంది. ఇలా సేతుబంధ సర్గ యుద్ధారంభానికి ముందే విజయసూచనతో ముగుస్తుంది. సుగ్రీవుని సహాయభావం, విభీషణుని రక్షణ, హనుమదంగదుల సేవ — సహాయకులందరూ తమ తమ స్థానాలలో నిలిచారు; ఈ వ్యవస్థ రాముని నాయకత్వపు ఫలం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥