॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 21వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

సముద్రోపాసన, సముద్రక్షోభం

దర్భలపై పడుకుని రాముడు మూడు రాత్రులు ఉపవాసం, సాగరుడు కనిపించకపోవడం, రాముని కోపం, బాణాలతో సముద్రాన్ని కల్లోలపరచడం, లక్ష్మణుడు వారించడం

శుకుని విడిపించిన తరువాత రాఘవుడు సముద్రతీరంలో దర్భలు పరచి, తూర్పుకు ముఖం పెట్టి, దోసిలి జోడించి, మహాసముద్రుని ఉద్దేశించి పడుకున్నాడు. శత్రుసంహారకుడైన ఆయన సర్పశరీరం వంటి తన బాహువును తలగడగా చేసుకున్నాడు. కవి ఆ బాహువును విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు — పూర్వం అది బంగారు ఆభరణాలతో, మణులూ బంగారమూ పొదిగిన కేయూరాలతో, శ్రేష్ఠమైన ముత్యాల ఆభరణాలతో అలంకరించబడింది; ఉత్తమ స్త్రీల చేతులచేత అనేకసార్లు స్పృశించబడింది; చందనమూ అగరూ పూయబడింది, బాలసూర్యుని కాంతి గల చందనంతో శోభించింది; పడకలో సీత శిరస్సుతో శోభించింది; తక్షకుని శరీరంలా ఉంది, గంగాజలంతో సేవించబడింది; యుద్ధంలో కాడిమానులా ఉంది, శత్రువుల శోకాన్ని పెంచేది, మిత్రులకు ఆనందం కలిగించేది, సముద్రపర్యంతం వ్యాపించి ఆశ్రయం ఇచ్చేది; ఎడమ చేతితో ధనుస్సు ప్రయోగించేటప్పుడు అల్లెతాడు దెబ్బలకు దాని చర్మం కాయలు కట్టింది; గొప్ప పరిఘ వంటిది; వేలాది గోవులను దానం చేసినది. ఇలా దక్షుడైన రాముడు తన గొప్ప కుడి బాహువును తలగడగా చేసుకుని ‘ఈ రోజు సముద్రాన్ని దాటడమో, నా మరణమో జరుగుతుంది’ అని నిశ్చయించుకున్నాడు. ఇలా ధైర్యం చిక్కబట్టుకుని ఆ మహాబాహువు, నియమనిష్ఠుడై, ఏకాగ్రచిత్తుడై, మునిలా విధిప్రకారం మహాసముద్రుని ఎదుట పడుకున్నాడు. ఈ వర్ణన ఉద్దేశం వైరుధ్యాన్ని చూపడం — రాజభోగాలతో, సీత స్పర్శతో శోభించిన బాహువు ఈ రోజు నేలపై దర్భలలో తలగడ అయింది. ఆ బాహువులోనే దానం, శౌర్యం, రక్షణ — మూడూ నిలిచి ఉన్నాయి. ‘దక్షిణో దక్షిణమ్’ అనే శ్లేషతో రాముని దాక్షిణ్యమూ బాహువు కుడిదనమూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. తపస్వి వలె పడుకోవడం ఆయన సంకల్ప దార్ఢ్యాన్ని చూపుతుంది. ఇక్కడ కవి రాముని జీవితంలోని రెండు దశలను ఒకే బాహువులో చూపిస్తాడు. అయోధ్యలో రాజకుమారుని భోగమయ జీవితం — ఆభరణాలు, చందనం, అగరు, సీత సహవాసం. యుద్ధభూమిలో క్షత్రియుని కఠిన జీవితం — అల్లెతాడు దెబ్బలతో గట్టిపడిన చర్మం, పరిఘ వంటి బలం, శత్రువుల శోకం. దానధర్మపు స్మరణ కూడా ఉంది — ఆ బాహువు వేలాది గోవులను దానం చేసినది. ఈ గుణాలన్నీ ఉన్నప్పటికీ రాముడు ఈ రోజు వినయంతో నేలపై పడుకున్నాడు, మహాసముద్రుని ఎదుట యాచకునిలా. ‘సీతాయాః ఉత్తమాంగేన శోభితం పురా’ (పూర్వం సీత శిరస్సుతో శోభించినది) అనే మాట మరీ కరుణాపూర్ణమైనది — సీత పూర్వం ఏ బాహువుపై తల వాల్చేదో, అదే బాహువుపై ఈ రోజు రాముడు సీతను వెతకడం కోసం పడుకున్నాడు. ‘పురా’ (పూర్వం) అనే పదం మూడుసార్లు ఆవృత్తి కావడం గడిచిన సుఖపు స్మృతిని దృఢం చేస్తుంది. ‘తరణం మరణం వా’ (దాటడమో మరణమో) అనే నిశ్చయంలో రాముని సంకల్పం సంపూర్ణం — సగంలో వెనుదిరగడం లేదు. ‘సాగరస్య వా’ అనే పాఠంలో అయితే సాగరునికే మరణం అనే అర్థం కూడా వస్తుంది — అతడు దారి ఇవ్వకపోతే శోషణం. ఇలా వినయంలో కూడా దృఢత్వం నిహితమై ఉంది.

దర్భలు పరచిన నేలపై పడుకుని, నియమంలో ఏమరుపాటు లేకుండా ఉన్న ఆ రామునికి మూడు రాత్రులు గడిచిపోయాయి. నీతిజ్ఞుడూ ధర్మవత్సలుడూ అయిన ఆయన మూడు రాత్రులు అక్కడే ఉండి నదులకు పతి అయిన సాగరుని ఉపాసించాడు. అయినప్పటికీ, నియమనిష్ఠుడైన రాముడు యథోచితంగా పూజించినా, మందుడైన సాగరుడు రామునికి తన రూపాన్ని చూపలేదు. ఇక్కడ రాముని నీతి స్పష్టం — మొదట సామమే ప్రయోగించాలి; విభీషణుని ఉపదేశం ప్రకారం ఆయన సముద్రుని శరణు కోరాడు. ‘మందః’ (మందుడు) అనే విశేషణంతో కవి సాగరుని ఉపేక్షనూ జడత్వాన్నీ నిందిస్తాడు. మూడు రాత్రులతో నియమం పూర్తవుతుంది; ఆ తరువాత కోపం కూడా ధర్మసమ్మతమే. పడుకుని ఉన్నా ఆయన జాగరూకుడే — ‘అప్రమత్తస్య’ (ఏమరుపాటు లేనివాని) అనే పదంతో నియమపాలనలో ఆయన జాగ్రత్త సూచించబడింది. ఉపవాసంతో కూడిన ఈ శయనం ప్రాయోపవేశ రూపమే, ప్రాచీనకాలంలో అది యాచనకు పరమసాధనం. రాముడు రాజు అయినప్పటికీ సాగరుని పూజ్యునిగా భావించి యథోచితంగా పూజిస్తాడు; అయినా జడుడైన సాగరుడు ఉపేక్షిస్తాడు. దీనితో రాబోయే కోపం న్యాయమైనదని స్థాపించబడుతుంది — రాముడు హఠాత్తుగా కోపించలేదు, మూడు రాత్రులు ఎదురుచూసిన తరువాతే.

అప్పుడు సముద్రునిపై కోపించి, ఎర్రబడిన కనుకొనలు గల రాముడు దగ్గరలో ఉన్న శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘తనంతట తాను కనిపించని ఈ సముద్రుని గర్వాన్ని చూడు. శాంతి, క్షమ, ఋజుత్వం, ప్రియంగా మాట్లాడటం — సత్పురుషుల ఈ గుణాలు గుణహీనుల విషయంలో అసమర్థతగానే ఫలిస్తాయి; వారు వాటిని అశక్తిగా భావిస్తారు. తనను తాను పొగడుకునే, దుష్టుడైన, ధృష్టుడైన, అటూ ఇటూ పరుగెత్తే, అంతటా దండాన్ని ప్రయోగించే మనిషినే లోకం సత్కరిస్తుంది. లక్ష్మణా, ఈ లోకంలో సామంతో కీర్తి లభించదు, యశస్సు లభించదు, యుద్ధరంగంలో జయమూ లభించదు. ఈ రోజు నా బాణాలతో ముక్కలైన మొసళ్ళు అన్నివైపులా తేలుతూ నీటిని అడ్డుకుంటున్న మకరాలయాన్ని చూడు. పాముల తెగిన శరీరాలనూ, చేపల పెద్ద శరీరాలనూ, ఏనుగుల తొండాలనూ, శంఖాలూ ముత్యపుచిప్పల సమూహాలూ చేపలూ మొసళ్ళూ గల సముద్రాన్నీ చూడు. ఈ రోజు గొప్ప యుద్ధంతో సముద్రాన్ని పూర్తిగా ఇంకింపజేస్తాను. క్షమతో కూడిన నన్ను ఈ మకరాలయుడు అసమర్థునిగా భావిస్తున్నాడు; ఇలాంటివాని పట్ల క్షమకు ధిక్కారం. సామంతో నా ఎదుట సాగరుడు తన రూపాన్ని చూపడం లేదు.’ ఇక్కడ రాముని మాట లోకవ్యవహారంలోని కఠోర సత్యాన్ని చెబుతుంది — దుష్టులు దండాన్నే గౌరవిస్తారు, వినయాన్ని కాదు. క్షమ గుణమే, కాని పాత్రుల విషయంలోనే. ‘ధిక్ క్షమామ్’ (క్షమకు ధిక్కారం) అనే మాట క్షమను నిందించడం కాదు, అపాత్రుల పట్ల క్షమను నిందించడం. దగ్గర ఉన్న లక్ష్మణుడే శ్రోత, ఎందుకంటే రాముని నిర్ణయాలన్నిటిలో అతడు సహచరుడు. రాముని మాటలో సూక్ష్మమైన నీతివిచారం ఉంది — గుణాలు స్వభావరీత్యా శుభమైనవే, కాని వాటి ఫలం పాత్రను బట్టి ఉంటుంది. సజ్జనుని విషయంలో క్షమ ప్రేమను పుట్టిస్తుంది, దుర్జనుని విషయంలో మాత్రం అవజ్ఞను. లోకం దండధారిని సత్కరిస్తుంది — ఇది రాముని స్వంత అభిప్రాయం కాదు, లోకంలోని దురదృష్టకరమైన రీతి అని ఆయన నిర్దేశించాడు. తరువాత ఆయన సముద్రపు భావిదశను చిత్రిస్తాడు — మొసళ్ళు ముక్కలవుతాయి, నాగుల శరీరాలు తెగుతాయి, చేపలు ఎగిరిపడతాయి, ఏనుగుల తొండాలు తెగుతాయి, శంఖాలూ ముత్యపుచిప్పలూ చెల్లాచెదురవుతాయి. ఇలా ఆయన రాబోయే దృశ్యాన్ని లక్ష్మణునికి ముందుగానే చూపిస్తాడు. ‘పశ్య’ (చూడు) అనే క్రియాపదపు పునఃపునః ప్రయోగం మాటకు వేగాన్ని పెంచుతుంది.

‘సౌమిత్రీ, ధనుస్సునూ విషసర్పాల వంటి బాణాలనూ తీసుకురా. సముద్రాన్ని ఇంకింపజేస్తాను; వానరులు కాలినడకనే ఆవలి తీరానికి వెళ్ళుదురుగాక. ఈ రోజు కోపించిన నేను కలత పెట్టలేని సాగరాన్ని కూడా కల్లోలపరుస్తాను. తీరాలలో మర్యాదను నిలుపుకున్న, వేలాది అలలతో నిండిన వరుణాలయాన్ని బాణాలతో మర్యాదలేనిదిగా చేస్తాను; మహాదానవులతో నిండిన మహాసముద్రాన్ని కల్లోలపరుస్తాను.’ సాగరానికి మర్యాద తీరమే; రాముడు దానిని భంగం చేయడానికి సిద్ధమయ్యాడు — సృష్టి నియమాన్ని కూడా తలకిందులు చేయగల సమర్థుడని భావం. ‘పద్భ్యాం యాంతు’ (కాలినడకనే వెళ్ళుదురుగాక) అనే వాక్యంలో సేతువు కూడా అవసరం లేదనే రాముని ఆత్మవిశ్వాసం ఉంది. ధనుస్సు తీసుకురమ్మని రాముడు లక్ష్మణునికే ఆదేశిస్తాడు — అతడు ఆయన అన్ని కార్యాలలో సహాయకుడు. ‘అక్షోభ్యమ్ అపి క్షోభయిష్యామి’ (కలత పెట్టలేనిదానిని కూడా కల్లోలపరుస్తాను) అనే విరోధాలంకారం రాముని అప్రతిహత సామర్థ్యాన్ని చూపుతుంది. సాగరం అక్షోభ్యమని లోకప్రసిద్ధి; రాముడు ఆ ప్రసిద్ధిని కూడా భంగం చేయగల సమర్థుడు. ‘మహాదానవసంకులమ్’ (మహాదానవులతో నిండినది) అనే విశేషణంతో దాని గర్భంలోని శక్తులు కూడా రాముని లక్ష్యమేనని సూచించబడింది.

ఇలా చెప్పి, ధనుస్సు చేతబట్టి, కోపంతో విప్పారిన కళ్ళు గల, ఎదిరించరాని రాముడు యుగాంతాగ్నిలా జ్వలించాడు. భయంకరమైన ధనుస్సును గట్టిగా వంచి, బాణాలతో జగత్తును కంపింపజేస్తూ, శతక్రతువు వజ్రాలను విడిచినట్టు ఉగ్రమైన బాణాలను విడిచాడు. తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్న, మహావేగం గల ఆ ఉత్తమ బాణాలు పాములు భయపడిపోయిన సముద్రజలంలో ప్రవేశించాయి. చేపలతో, మొసళ్ళతో కూడిన సముద్రపు గొప్ప జలవేగం గాలి హోరుతో కలిసి మహాభయంకరంగా మారింది. పెద్ద పెద్ద అలల వరుసలతో విస్తరించిన, శంఖాలూ ముత్యపుచిప్పలూ కప్పిన మహాసముద్రం హఠాత్తుగా పొగతో నిండి, అలలు సుడులు తిరిగాయి. జ్వలించే ముఖాలూ జ్వలించే కళ్ళూ గల పాములూ, పాతాళంలో నివసించే మహావీర్యవంతులైన దానవులూ బాధపడ్డారు. సింధురాజు యొక్క, మొసళ్ళతో నక్రాలతో కూడిన, వింధ్య మందర పర్వతాల వంటి అలలు వేలాదిగా పైకి లేచాయి. సుడులు తిరిగే అలల ప్రవాహంతో, కలవరపడిన నాగులతో రాక్షసులతో, పైకి ఎగసిన మహామొసళ్ళతో వరుణాలయం ఘోషించింది. ఇక్కడ కవి క్షోభను క్రమంగా పెంచుతాడు — మొదట బాణప్రవేశం, తరువాత జలవేగం, తరువాత పొగ, తరువాత పాతాళవాసుల బాధ, చివరగా పర్వతాకారపు అలలు. పొగ రావడం బాణాల అగ్నితేజస్సు ఫలితం. సముద్రంలోని జీవులు కూడా రాముని కోపానికి కంపించాయి, నీరు మాత్రమే కాదు. ‘యుగాంతాగ్నిరివ’ (యుగాంతాగ్నిలా) అనే ఉపమ ప్రళయాన్ని స్మరింపజేస్తుంది; ‘వజ్రాణీవ శతక్రతుః’ (శతక్రతువు వజ్రాలను వలె) అనేది ఇంద్రుని వృత్రయుద్ధాన్ని. ఇలా రెండు ఉపమలతో రాముని కోపపు దైవిక, ప్రళయకారక రూపం సూచించబడింది. ఈ వర్ణనలో కవి పదాల గాంభీర్యంతో ధ్వనిని కూడా అనుకరిస్తాడు — ‘ఆఘూర్ణితతరంగౌఘః సంభ్రాంతోరగరాక్షసః’ వంటి దీర్ఘసమాసాలు అలల వేగాన్నే మోసుకువస్తున్నట్టుంటాయి. పాములూ దానవులూ రాక్షసులూ పాతాళవాసులు — రాముని బాణాలు భూమి కింది లోకాన్ని కూడా కలవరపరుస్తాయి. అలలను వింధ్య మందరాలతో పోల్చారు — ఒకటి భూమిపై ఉన్న పర్వతం, మరొకటి మథనకాలంలో సముద్రాన్నే మథించినది; కాబట్టి మందరుని స్మరణ అమృతమథనపు స్మృతిని కూడా కలిగిస్తుంది. కాని సాగరుడు ఇప్పటికీ తనంతట తాను ప్రత్యక్షం కాలేదు — క్షోభే అతని ప్రతిక్రియ.

అప్పుడు ఉగ్రవేగం గల, అప్రమేయమైన ధనుస్సును లాగుతూ నిట్టూరుస్తున్న రాఘవుని దగ్గరకు సౌమిత్రి ఒక్కుదుటున వచ్చి, ‘వద్దు, వద్దు’ అంటూ ఆయన ధనుస్సును పట్టుకున్నాడు: ‘ఇది లేకుండానే వీరులలో శ్రేష్ఠుడవైన నీ కార్యం ఈ రోజు సముద్రుని వల్ల నెరవేరుతుంది. నీ వంటివారు కోపానికి వశులు కారు; నీవు దీర్ఘకాలికమైన సద్వర్తనను చూడు.’ అలాగే అంతరిక్షంలో అదృశ్యంగా ఉన్న బ్రహ్మర్షులూ దేవర్షులూ ‘అయ్యో’ అంటూ, ‘వద్దు, వద్దు’ అని గొప్ప స్వరంతో శబ్దం చేశారు. సాధారణంగా లక్ష్మణుడు కోపిష్ఠి, కాని ఇక్కడ అతడే రాముని శాంతపరుస్తాడు — సోదరుల పాత్రలు తారుమారయ్యాయి. ఋషుల ‘కష్టమ్’ (అయ్యో) అనే మాట లోకనాశనపు భయాన్ని సూచిస్తుంది; ఇలా తరువాతి సర్గలో సాగరుడు రావడానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది. లక్ష్మణుని వాక్యం సంక్షిప్తమైనదైనా గంభీరమైనది — ‘నీ వంటివారు కోపానికి వశులు కారు’. దీనితో అతడు రామునికి ఆయన స్వభావాన్నే గుర్తుచేస్తాడు; రాముడు కోపానికి యజమాని, దాసుడు కాడు. ‘దీర్ఘం పశ్యతు’ (దూరం చూడు) అనేది దూరదృష్టికి ఉపదేశం — సముద్రం నశిస్తే జలచరాలన్నీ, లోకాలూ నశిస్తాయి, అది అనర్థకరం. ‘ఇది లేకుండానే కార్యం నెరవేరుతుంది’ అనే ఆశ్వాసన భవిష్యత్తుకు సూచన — సాగరుడు తానే వస్తాడు. ఋషులు అదృశ్యంగానే మాట్లాడతారు, కనిపించరు; వారి ‘వద్దు, వద్దు’ అనే శబ్దం లక్ష్మణుని ‘వద్దు, వద్దు’ అనే శబ్దానికి ప్రతిధ్వనిలా ఉంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి