॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 20వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

శుకుని దౌత్యం

శార్దూలుని చారవృత్తాంతం, రావణుడు శుకుని పంపడం, వానరులు శుకుని పట్టుకోవడం, సుగ్రీవుని ప్రత్యుత్తరం, రాముడు శుకుని విడిపించడం

సుగ్రీవుడు పాలిస్తున్న, సముద్రతీరంలో విడిది చేసిన వానరసైన్యాన్ని శార్దూలుడనే వీర్యవంతుడైన రాక్షసుడు దగ్గరకు వచ్చి చూశాడు. అతడు దురాత్ముడైన రావణుని గూఢచారి. అన్నివైపులా కలత లేకుండా, చక్కగా వ్యవస్థితమై ఉన్న ఆ సైన్యాన్ని చూసి అతడు వేగంగా వెనుదిరిగి, లంకలో ప్రవేశించి రాజుతో ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ వానరభల్లూకాల ప్రవాహం లంకవైపు వస్తోంది. అది అగాధమైనది, అపారమైనది, రెండవ సముద్రంలా ఉంది. దశరథుని పుత్రులు, సోదరులు, ఉత్తములు, రూపసంపన్నులు అయిన రామలక్ష్మణులు సీత అడుగుజాడలను అనుసరించి వచ్చారు. వారు సముద్రాన్ని చేరుకుని దాని తీరంలో విడిది చేశారు. వారి బలం అన్నివైపులా పది యోజనాల ఆకాశాన్ని ఆవరించి నిలిచి ఉంది. మహారాజా, ఈ యథార్థాన్ని నీవు వెంటనే తెలుసుకోవాలి. నీ దూతలు అంతా త్వరగా తెలుసుకోగల సమర్థులు. తరువాత దానమో, సామమో, భేదమో — ఏది తగినదో దానిని ప్రయోగించు.’ ఇక్కడ శార్దూలుడు రాజనీతిలోని నాలుగు ఉపాయాలలో మూడింటినే సూచిస్తాడు — దానం, సామం, భేదం; దండం పేరు ఎత్తడు, ఎందుకంటే శత్రువు బలాన్ని అతడు కళ్ళారా చూశాడు. ‘అవ్యగ్రామ్’ (కలత లేని) అనే పదంతో వానరసైన్యపు క్రమశిక్షణ సూచించబడింది — ఆ సైన్యం కోలాహలంతో నిండినది కాదు, చక్కగా నిలిచినది. ‘ద్వితీయః సాగరః’ (రెండవ సముద్రం) అనే ఉపమతో దాని విస్తారమూ గాంభీర్యమూ ఒకేసారి వర్ణించబడ్డాయి. గూఢచారి మాటలో దాగిన భయం కూడా కనిపిస్తుంది. శార్దూలుడు సంఖ్యను మాత్రమే చెప్పడు, శత్రువు స్వరూపాన్ని కూడా చెబుతాడు — రామలక్ష్మణులు ‘ఉత్తమౌ రూపసంపన్నౌ’ (ఉత్తములు, రూపసంపన్నులు) అనే అతని మాటతో శత్రువు గౌరవం కూడా ప్రకటితమవుతుంది. ‘సీతాయాః పదమ్ ఆగతౌ’ (సీత అడుగుజాడలను అనుసరించి వచ్చారు) అనే వాక్యం రావణుని అపరాధాన్నే గుర్తుచేస్తుంది — వీరు సీత కారణంగానే వచ్చారు, మరే కారణంతోనూ కాదు. పది యోజనాల ఆకాశాన్ని ఆవరించిందనే అతిశయోక్తితో కూడా సైన్యపు గొప్పతనం చూపబడింది. చూసినది చూసినట్టు నివేదించడం గూఢచారి కర్తవ్యం; శార్దూలుడు అదే చేస్తాడు, కాని నిర్ణయాన్ని రాజు చేతిలోనే ఉంచుతాడు.

శార్దూలుని మాట విని రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు హఠాత్తుగా కలవరపడ్డాడు. తాను చేయవలసిన పనిని నిశ్చయించుకుని, అర్థవిదులలో శ్రేష్ఠుడైన శుకుడనే రాక్షసునితో ఇలా అన్నాడు: ‘నీవు వెంటనే వెళ్ళి నా మాటగా రాజు సుగ్రీవునితో, నేను చెప్పినట్టే, దైన్యం లేకుండా, మృదువైన ఉత్తమమైన వాక్కుతో ఇలా చెప్పు — వానరేశ్వరా, నీవు మహారాజకులంలో పుట్టినవాడవు, మహాబలుడవు, ఋక్షరజసుని పుత్రుడవు. నాతో నీకు ఏ లాభమూ లేదు, ఏ నష్టమూ లేదు; అయినప్పటికీ నీవు నాకు సోదరునితో సమానుడవు. బుద్ధిమంతుడైన రాజపుత్రుని భార్యను నేను అపహరిస్తే, అందులో నీకేమిటి? కిష్కింధకు తిరిగి వెళ్ళు. ఈ లంకను వానరులు ఏ విధంగానూ చేరుకోలేరు; గంధర్వులతో కూడిన దేవతలు కూడా చేరుకోలేరు, ఇక నరులూ వానరులూ ఏమి చేయగలరు.’ ఇక్కడ రావణుడు భేదోపాయాన్ని ప్రయోగిస్తున్నాడు — సుగ్రీవుని రాముని నుండి వేరుచేయాలని కోరుతున్నాడు. అతడు సుగ్రీవుని కులాన్నీ బలాన్నీ పొగుడుతాడు, సోదరభావాన్ని చూపుతాడు, రాముని కార్యం సుగ్రీవునికి సంబంధించినది కాదని ప్రతిపాదిస్తాడు. చివరలో లంక దుర్గమత్వాన్ని చెప్పి దాగిన భయాన్ని కూడా పుట్టిస్తాడు. ఇలా సామం, భేదం, బెదిరింపు — మూడూ ఒకే సందేశంలో కలిసిపోయాయి. వాలి వధతో రాముడు సుగ్రీవునికి ఉపకారం చేశాడని రావణునికీ తెలుసు; అయినా ‘నీకు ఇందులో లాభమూ లేదు, నష్టమూ లేదు’ అని చెబుతూ ఆ ఉపకారాన్ని మరపింపజేయాలని కోరుతున్నాడు. ‘అక్లీబమ్’ (దైన్యం లేకుండా) అనే ఆదేశంతో దూత స్వరం కూడా నిర్దేశించబడింది — దీనత్వం చూపకూడదు. ‘అర్థవిదాం వరః’ (అర్థవిదులలో శ్రేష్ఠుడు) అనే విశేషణంతో శుకుని వాక్చాతుర్యం సూచించబడింది.

రాక్షసేంద్రుడు ఇలా ఆదేశించగా, నిశాచరుడైన శుకుడు పక్షిగా మారి వేగంగా ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. అతడు సముద్రం మీదుగా చాలా దూరం ప్రయాణించి, ఆకాశంలోనే నిలిచి సుగ్రీవునితో ఈ మాట అన్నాడు; దురాత్ముడైన రావణుడు ఆదేశించినదంతా అలాగే చెప్పాడు. ఆ మాటను అందజేస్తున్న అతనిపై వానరులు అప్పుడు వేగంగా ఎగిరి వెంటనే అతనిని చేరుకున్నారు — అతని రెక్కలు పీకివేయాలనీ, పిడికిళ్ళతో కొట్టి చంపాలనీ కోరుతూ. వానరులందరూ బలవంతంగా పట్టుకోగా ఆ నిశాచరుడు ఆకాశం నుండి వేగంగా నేలపైకి దించబడ్డాడు. వానరులచేత బాధింపబడుతున్న శుకుడు ఇలా అన్నాడు: ‘కాకుత్స్థా, రాజులు దూతలను చంపరు; వానరులను చక్కగా వారించు. యజమాని అభిప్రాయాన్ని విడిచి తన అభిప్రాయాన్ని ప్రకటించేవాడు, చెప్పనిదాన్ని చెప్పేవాడు — అటువంటి దూతే వధకు అర్హుడు.’ శుకుని ఆ విలాపం విని రాముడు అతనిని కొడుతున్న వానరశ్రేష్ఠులతో ‘చంపకండి’ అన్నాడు. వానరులు రెక్కలు పీకివేయడంతో ఆకులా తేలికైపోయిన అతడు, వానరులు అభయం చూపగా మళ్ళీ అంతరిక్షంలో నిలిచి ఇలా అన్నాడు: ‘మహాబలపరాక్రమా, సత్త్వసంపన్నా సుగ్రీవా, లోకాలను ఏడిపించే రావణునితో నేను ఏమి చెప్పాలి?’ ఇక్కడ దూతధర్మం స్పష్టం — సందేశం తెచ్చేవాడు దండనార్హుడు కాడు. రాముడు శత్రువు దూతను కూడా రక్షిస్తాడు; యుద్ధకాలంలో కూడా ఆయన ధర్మనిష్ఠ సడలదు. శుకుడు పక్షిరూపం ధరించడం అతని మాయాశక్తిని సూచిస్తుంది; ఆకాశంలో నిలిచి మాట్లాడుతూ అతడు తాను సురక్షితుడనని భావిస్తాడు, కాని వానరులు అతని పైకి కూడా ఎగురుతారు. ‘లోప్తుం హంతుం చ’ (రెక్కలు పీకడానికీ చంపడానికీ) అనే జంట — మొదట రెక్కలు పీకడం, తరువాత వధ — వానరుల కోపపు క్రమాన్ని చూపుతుంది. శుకుడు సుగ్రీవుని కాక రామునే ‘కాకుత్స్థ’ అని సంబోధిస్తాడు — ధర్మనిర్ణయం రాముని చేతిలో ఉందని అతనికి తెలుసు. దూతనీతిని గుర్తుచేస్తూ అతడు తనను కేవలం సందేశవాహకుడిగా భావిస్తాడు; ‘అనుక్తవాదీ’ (చెప్పనిదాన్ని చెప్పేవాడు) మాత్రమే దండనార్హుడని అతని తర్కం. రాముని ‘మా వధిష్ట’ (చంపకండి) అనే ఒక్క వాక్యమే వానరులందరినీ వెనక్కి మళ్ళిస్తుంది — ఆయన ఆజ్ఞ ప్రభావం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. అభయం పొందిన శుకుడు మళ్ళీ ఆకాశానికి వెళ్ళి, అక్కడి నుండే సుగ్రీవుని సమాధానం అడుగుతాడు — దీనితో దూతకర్మలో అతని నిష్ఠ కూడా సూచించబడుతుంది. ఆకులా తేలికైపోవడం మాత్రం అతని దుర్దశకు నిదర్శనం.

ఇలా అడగబడిన వానరాధిపతి, మహాబలుడూ దైన్యం లేని సత్త్వం గలవాడూ అయిన సుగ్రీవుడు నిశాచరుని గూఢచారి శుకునితో కపటం లేని, స్పష్టమైన మాట అన్నాడు: ‘రావణా, నీవు నాకు మిత్రుడవు కావు, దయ చూపదగినవాడవు కావు, ఉపకారివి కావు, ప్రియుడవు కావు. నీవు నీ అనుచరులతో సహా రాముని శత్రువువు; కాబట్టి వధార్హుడా, నీవు వాలిలాగే వధించదగినవాడవు. నేను నిన్ను పుత్రులతో, బంధువులతో, జ్ఞాతివర్గంతో సహా సంహరిస్తాను; అందరమూ కలిసి గొప్ప బలంతో లంకనంతటినీ భస్మం చేస్తాము. మూఢుడా, ఇంద్రునితో సహా దేవతలు కాపాడినా నీవు రాఘవుని నుండి తప్పించుకోలేవు — అదృశ్యుడవైనా, సూర్యమార్గానికి వెళ్ళినా, పాతాళంలో ప్రవేశించినా, గిరీశుని పాదపద్మాలను ఆశ్రయించినా, తమ్మునితో సహా నీవు రాముని చేతిలో హతుడవే. మూడు లోకాలలోనూ నిన్ను రక్షించగలవానిని — పిశాచాన్ని గానీ, రాక్షసుని గానీ, గంధర్వుని గానీ, అసురుని గానీ — నేను చూడటం లేదు. ముసలితనంతో వృద్ధుడైన గృధ్రరాజు జటాయువును నీవు చంపావు. రామలక్ష్మణులు దగ్గర ఉన్నప్పుడు సీతను ఎందుకు అపహరించలేదు? ఆమెను పట్టుకుపోయినా నీకు రాబోయే విపత్తును నీవు గ్రహించడం లేదు. దేవతలకు కూడా ఎదిరించరానివాడూ, మహాబలుడూ, మహాత్ముడూ, నీ ప్రాణాలను హరించబోయేవాడూ అయిన రఘుశ్రేష్ఠుని నీవు ఎరుగవు.’ రావణుని భేదోపాయం ఇక్కడ పూర్తిగా నిష్ఫలమైంది — సుగ్రీవుడు ‘సోదరసమానుడు’ అనే పొగడ్తను స్వీకరించడు, వాలి వధను గుర్తుచేసి రావణునికి కూడా అదే గతి అని సూచిస్తాడు. దీర్ఘవృత్తాలలో చెప్పబడిన ఈ మాట అతని కోపానికీ ఉత్సాహానికీ తగినట్టుగా ఉంది. సుగ్రీవుని మాటలో నాలుగు నిషేధవాక్యాలు ఉన్నాయి — మిత్రుడవు కావు, దయ చూపదగినవాడవు కావు, ఉపకారివి కావు, ప్రియుడవు కావు — ఇవి రావణుని ‘సోదరసమానుడు’ అనే మాటకు ప్రత్యుత్తరం. జటాయువధా సీతాపహరణా రావణుని అధర్మానికి ప్రమాణాలుగా ఉదహరించబడ్డాయి; రామలక్ష్మణులు లేనప్పుడు అపహరించడం అతని పిరికితనాన్ని చూపుతుంది.

అప్పుడు వానరసత్తముడూ వాలిపుత్రుడూ అయిన అంగదుడు ఇలా అన్నాడు: ‘మహారాజా, ఇతడు దూతలా తోచడం లేదు, గూఢచారే. ఇక్కడ నిలిచి ఇతడు నీ బలమంతటినీ అంచనా వేశాడు. కాబట్టి ఇతనిని పట్టుకోవాలి, లంకకు వెళ్ళనీయకూడదు; ఇదే నాకు నచ్చుతోంది.’ అప్పుడు రాజు సుగ్రీవుడు ఆజ్ఞాపించగా వానరులు ఎగిరి, అనాథలా విలపిస్తున్న శుకుని పట్టుకుని బంధించారు. ఆ ఉగ్రులైన వానరులచేత తీవ్రంగా బాధింపబడిన శుకుడు మహాత్ముడూ దశరథపుత్రుడూ అయిన రాముని ఉద్దేశించి గట్టిగా మొరపెట్టుకున్నాడు: ‘బలవంతంగా నా రెక్కలు పీకుతున్నారు, కళ్ళు పొడుస్తున్నారు. నేను ప్రాణాలు విడిస్తే, నేను పుట్టిన రాత్రికీ మరణించబోయే రాత్రికీ మధ్యకాలంలో నేను చేసిన అశుభమంతా నీకే చెందుతుంది.’ అతని ఆ విలాపం విని రాముడు అతనిని చంపనీయలేదు; ‘వచ్చిన దూతను విడిచిపెట్టండి’ అని వానరులతో అన్నాడు. అంగదుని సందేహం యుక్తమైనదే — దూత సందేశం ఇచ్చి తిరిగి వెళ్ళిపోతాడు, గూఢచారి మాత్రం బలాన్ని లెక్కిస్తాడు. శుకుని చివరి మాట శరణాగతుని శాపం వంటిది — ఆశ్రయం లేనివానిని చంపితే చంపినవానికి పాపం కలుగుతుందని లోకవిశ్వాసం. రాముడు అది విని భయంతో కాదు, దయతోనే అతనిని విడిపిస్తాడు. యువరాజుగా అంగదునికి రాజనీతి తెలుసు — శత్రువు గూఢచారి బలాన్ని చూసి తిరిగి వెళితే అది సైన్యానికి అహితం. సుగ్రీవుడు అతని మాటను అంగీకరిస్తాడు; కాని అంతిమ నిర్ణయం రామునిదే. శుకుని బాధ ‘రెక్కలు పీకుతున్నారు, కళ్ళు పొడుస్తున్నారు’ అని కరుణాపూర్ణంగా వర్ణించబడింది. రాముని కరుణ ఆయన ధర్మంలో భాగం — శరణు కోరిన శత్రువును కూడా ఆయన చంపడు. ముందు శుకుడే రావణునికి రాముని బలాన్ని నివేదిస్తాడు; ఇలా రాముని దయ కూడా పరోక్షంగా యుద్ధానికి సాధనమవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి