॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 19వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

విభీషణుని అభిషేకం, సముద్రతీరంలో రాముని ఉపవేశం

విభీషణుడు రాముని పాదాలపై పడటం, రావణుని బలాన్ని నివేదించడం, రావణవధకు రాముని ప్రతిజ్ఞ, లంకారాజ్యంలో అభిషేకం, సముద్రాన్ని దాటే ఉపాయంపై విమర్శ, రాముడు సముద్రతీరంలో కూర్చోవడం

రాఘవుడు అభయం ఇవ్వగానే, వినయంతో వంగిన రావణుని తమ్ముడు, మహాప్రాజ్ఞుడైన విభీషణుడు నేలవైపు చూశాడు. సంతోషించిన అతడు భక్తులైన తన అనుచరులతో కలిసి ఆకాశం నుండి నేలపైకి దిగాడు; ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి రాముని పాదాలపై పడ్డాడు. అప్పుడు విభీషణుడు రామునితో ధర్మయుక్తమైన, సముచితమైన, సమయోచితమైన, సంతోషాన్ని కలిగించే మాట పలికాడు: ‘నేను రావణుని తమ్ముడను, అతనిచేత అవమానించబడ్డాను; సర్వభూతాలకూ శరణ్యుడవైన నిన్ను శరణు కోరి వచ్చాను. లంకనూ, మిత్రులనూ, ధనాన్నీ నేను విడిచిపెట్టాను; నా రాజ్యం, నా జీవితం, నా సుఖాలు — అన్నీ ఇప్పుడు నీ అధీనంలో ఉన్నాయి.’ అతని ఆ మాట విని రాముడు ఇలా అన్నాడు. అభయం లభించిన తరువాతే విభీషణుడు నేలపై దిగుతాడు — ఇంతకుముందు అతడు అనుజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తూ ఆకాశంలో నిలిచాడు; ఇప్పుడు సంతోషంతో నిస్సంకోచంగా దిగుతాడు. ‘భూమిం సమవలోకయత్’ (నేలవైపు చూశాడు) అంటే — దిగే ముందు చోటును చూస్తాడు; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ అర్ధభాగం లేదు. ‘భవద్గతం హి మే రాజ్యమ్’ (నా రాజ్యం నీ అధీనం) అనే వాక్యంలో విభీషణుని సంపూర్ణ ఆత్మసమర్పణ ఉంది — అతడు తన భవిష్యత్తునంతా రాముని చేతిలో ఉంచుతున్నాడు. నాలుగవ శ్లోకంలో మాటకు ఉన్న నాలుగు విశేషణాలు — ధర్మయుక్తం, యుక్తం, సాంప్రతం (సమయోచితం), సంప్రహర్షణం (సంతోషకరం) — అతని మాటలోని ఔచిత్యాన్ని చూపుతాయి. ఈ సర్గలో అర్ధశ్లోకాల విభాగం అన్వయానికి భిన్నంగా ఉంటుంది — చాలా వాక్యాలు శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో మొదలై తరువాతి శ్లోకంలో ముగుస్తాయి. రెండు, మూడవ శ్లోకాలలో ‘నిపపాత’ (పడ్డాడు) అనే క్రియాపదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — ఆకాశం నుండి నేలపైకి దిగడం, నేలపై పాదాలపై పడటం; దీనితో అతని వినయం రెండు విధాలుగా కనిపిస్తుంది. అనుచరులు కూడా ‘భక్తాః’ అని విశేషించబడ్డారు — వారు విభీషణుని ధర్మాన్ని అనుసరించే లంకను విడిచిపెట్టారు. ఐదవ శ్లోకంలోని ‘పరిత్యక్తా మయా లంకా’ (లంకను నేను విడిచిపెట్టాను) అంటే — లంక అతని జన్మభూమి, దానిని విడిచిపెట్టడం గొప్ప త్యాగం.

కళ్ళతో తాగుతున్నాడా అన్నట్టు అతనిని చూస్తూ, మాటలతో ఊరడించి రాముడు ఇలా అన్నాడు: ‘రాక్షసుల బలాబలాలను నాకు యథార్థంగా చెప్పు.’ శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముడు ఇలా అనగా, ఆ రాక్షసుడు రావణుని బలమంతటినీ వివరించడం మొదలుపెట్టాడు: ‘రాజపుత్రా, దశగ్రీవుడు స్వయంభువు ఇచ్చిన వరం వల్ల గంధర్వులకూ, నాగులకూ, పక్షులకూ — సర్వభూతాలకూ అవధ్యుడు. రావణుని తరువాతివాడు, నా అన్న, వీర్యవంతుడూ మహాతేజస్వీ అయిన కుంభకర్ణుడు యుద్ధంలో ఇంద్రునితో సమానమైన బలం గలవాడు. రామా, అతని సేనాపతి ప్రహస్తుడని నీవు విని ఉండవచ్చు — అతడు కైలాసంలో జరిగిన యుద్ధంలో మణిభద్రుని ఓడించాడు. ఉడుము చర్మంతో చేసిన వేలి కవచాలు కట్టుకుని, భేదించలేని కవచం ధరించిన ఇంద్రజిత్తు ధనుస్సు పట్టుకుని యుద్ధంలో ఎక్కడ నిలుస్తాడో అక్కడ అదృశ్యుడవుతాడు. రాఘవా, శ్రీమంతుడైన ఇంద్రజిత్తు గొప్ప వ్యూహంతో కూడిన యుద్ధంలో అగ్నిని తృప్తిపరచి, అంతర్ధానం చెంది శత్రువులను చంపుతాడు. మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, అకంపనుడనే రాక్షసుడు — వీరు అతని సేనానాయకులు, యుద్ధంలో లోకపాలులతో సమానులు. లంకాపురంలో నివసించే, మాంసమూ రక్తమూ తినే, కోరిన రూపం ధరించగల రాక్షసులు పది వేల కోట్ల మంది ఉన్నారు. వారితో కలిసి ఆ రాజు లోకపాలులతో యుద్ధం చేశాడు; దేవతలతో సహా వారు దురాత్ముడైన రావణునిచేత ఓడించబడ్డారు.’ 7 నుండి 22 వరకు ఉన్న పదహారు శ్లోకాలు (బలనివేదన, రాముని ప్రతిజ్ఞ, విభీషణుని ప్రతిజ్ఞ) సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ సర్గలో లేవు. రావణుని బలానికి సంబంధించిన ఈ పరిచయం రాబోయే యుద్ధానికి పూర్వసూచన — ఇక్కడ పేర్కొన్న వీరులందరూ తరువాత రామలక్ష్మణులచేత, వానరులచేత చంపబడతారు. ‘దశకోటిసహస్రాణి’ (పది వేల కోట్లు) అనే సంఖ్యను హిందీ భాష్యం ‘ఒక ఖర్వం’ అని చెబుతుంది. ‘బద్ధగోధాంగులిత్రాణః’ అంటే — ఉడుము చర్మంతో చేసిన చేతి కవచం ధరించినవాడు; హిందీ భాష్యంలో ‘ఉడుము చర్మంతో చేసిన చేతితొడుగులు’ అని ఉంది. విభీషణుని నివేదన చక్కగా వ్యవస్థీకరించబడింది — మొదట రాజు రావణుడు, తరువాత అతని సోదరుడు కుంభకర్ణుడు, తరువాత సేనాపతి ప్రహస్తుడు, తరువాత పుత్రుడు ఇంద్రజిత్తు, తరువాత సేనానాయకులు మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, అకంపనుడు, చివరగా సాధారణ సైన్యం. ఇలా అతడు శత్రువు యొక్క సంపూర్ణ చిత్రాన్ని రాముని ఎదుట ఉంచుతున్నాడు — శరణాగతుడు చేసే మొదటి సేవ ఇదే. రావణుని వరంలో ‘సర్వభూతానామ్ అవధ్యః’ (సర్వభూతాలకూ అవధ్యుడు) అని చెప్పబడింది, కాని అందులో మనుష్యులు లెక్కించబడలేదు — రామునికి ఇదే అవకాశం; హిందీ భాష్యం కూడా ‘మనుష్యుని మాత్రం మినహాయించి’ అని స్పష్టంగా చెబుతుంది. ఇంద్రజిత్తు ప్రత్యేకత — యజ్ఞంలో అగ్నిని తృప్తిపరచి అదృశ్యుడై యుద్ధం చేస్తాడు; తరువాత నికుంభిలలో అతని యజ్ఞాన్ని భంగం చేయడం ద్వారానే లక్ష్మణుడు అతనిని చంపుతాడు. కుబేరుని సేనాపతి మణిభద్రుని పరాజయం ఉత్తరకాండలో విస్తారంగా వర్ణించబడింది. పదహారవ శ్లోకంలోని ‘సహ దేవైస్తు తే భగ్నాః’ (దేవతలతో సహా వారు ఓడించబడ్డారు) అంటే — లోకపాలులు దేవతలతో సహా రావణునిచేత ఓడించబడ్డారు; కాబట్టి రావణుని బలాన్ని ఉపేక్షించకూడదని విభీషణుడు సూచిస్తాడు, కాని భయాన్ని కలిగించడు, యథార్థాన్ని మాత్రమే చెబుతాడు.

విభీషణుని ఆ మాట విని రఘుసత్తముడైన రాముడు మనస్సులో అంతా పరిశీలించి ఇలా అన్నాడు: ‘విభీషణా, రావణుని పూర్వ వీరకార్యాలను నీవు యథార్థంగా చెప్పావు, అవి నేను గ్రహించాను. ప్రహస్తునితో సహా, పుత్రులతో సహా దశగ్రీవుని చంపి నిన్ను రాజుగా చేస్తాను — నా ఈ సత్యవచనాన్ని విను. రావణుడు రసాతలంలో గానీ పాతాళంలో గానీ ప్రవేశించినా, పితామహుని దగ్గరకు వెళ్ళినా, నా నుండి ప్రాణాలతో తప్పించుకోలేడు. పుత్రులతో, జనంతో, బంధువులతో సహా రావణుని యుద్ధంలో చంపకుండా నేను అయోధ్యలో ప్రవేశించను — నా ముగ్గురు సోదరుల మీద ప్రమాణం చేస్తున్నాను.’ రాముని ప్రతిజ్ఞ దృఢమైనది, గంభీరమైనది — ఆయన రావణుని మాత్రమే కాక అతని పుత్రులనూ సేనాపతులనూ చంపుతానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ముగ్గురు సోదరుల మీద ప్రమాణం — భరతుడు, లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు — తనకు అత్యంత ప్రియమైనవారి పేరుతో; ఇది సర్వోత్తమమైన ప్రమాణం. ‘రాజానం త్వాం కరిష్యామి’ (నిన్ను రాజుగా చేస్తాను) — పూర్వసర్గలో హనుమంతుడు సూచించిన విభీషణుని రాజ్యకాంక్ష ఇక్కడ రామునిచేతనే నెరవేరుతుంది. ఇరవైవ శ్లోకంలో రావణునికి సాధ్యమయ్యే మూడు ఆశ్రయాలు — రసాతలం, పాతాళం, బ్రహ్మలోకం — అన్నీ నిష్ఫలమే; ఇంతకుముందు విభీషణుడు కూడా రావణునితో ఇలాగే అన్నాడు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘కర్మాపదానాని’ అంటే — పూర్వం చేసిన వీరకార్యాలు. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలోని ‘అహత్వా … అయోధ్యాం న ప్రవేక్ష్యామి’ (చంపకుండా … అయోధ్యలో ప్రవేశించను) అంటే — వనవాసపు అవధి కూడా ఈ ప్రతిజ్ఞకు లోబడి ఉంది.

శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముని ఆ మాట విని ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు శిరస్సు వంచి నమస్కరించి ఇలా చెప్పసాగాడు: ‘రాక్షసుల వధలోనూ, లంకను జయించడంలోనూ నా ప్రాణశక్తి ఉన్నంతవరకు సహాయం చేస్తాను, సైన్యంలో కూడా ప్రవేశిస్తాను.’ ఇలా చెబుతున్న విభీషణుని కౌగిలించుకుని, ప్రీతి చెందిన రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘సముద్రం నుండి నీరు తీసుకురా; మానదా, నేను ప్రసన్నుడనై ఉండగా, ఆ నీటితో మహాప్రాజ్ఞుడైన ఈ విభీషణుని వెంటనే రాక్షసులకు రాజుగా అభిషేకించు.’ ఇలా చెప్పబడిన సౌమిత్రి రాజాజ్ఞ ప్రకారం వానరముఖ్యుల మధ్య విభీషణుని రాజుగా అభిషేకించాడు. రాముని ఆ తక్షణ అనుగ్రహాన్ని చూసి వానరులు కేరింతలు కొట్టారు, ఆ మహాత్మునితో ‘బాగు బాగు’ అన్నారు. అభిషేకం యుద్ధానికి ముందే జరిగింది — దీనితో రాముని ప్రతిజ్ఞ యొక్క దృఢత్వం సూచించబడుతుంది; లంక ఇప్పటికీ రావణుని చేతిలోనే ఉంది, అయినా దానికి రాజు విభీషణుడే అని రాముడు ప్రకటిస్తాడు. సముద్రజలంతో అభిషేకం — తరువాత దాటవలసిన సముద్రం అదే. ‘మయి ప్రసన్నే’ (నేను ప్రసన్నుడనై ఉండగా) అంటే — నా అనుగ్రహమే నీ రాజ్యానికి ఆధారం. విభీషణుని ప్రతిజ్ఞలోని ‘యథాప్రాణమ్’ అంటే — ప్రాణాలు పణంగా పెట్టైనా సహాయం. వానరుల హర్షనాదం రాముని ఉదారతను ప్రశంసిస్తుంది. 24 నుండి 26 వరకు ఉన్న శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.013.007–009 తో సరిపోతాయి. ‘మానద’ అనేది లక్ష్మణునికి సంబోధన — ఇతరులకు గౌరవం ఇచ్చేవాడు. అభిషేకవిధి సంక్షిప్తమైనది — సముద్రజలం, వానరముఖ్యుల సాక్ష్యం, రాజాజ్ఞ మాత్రమే; యుద్ధకాలంలో విస్తారమైన ఉత్సవానికి అవకాశం లేదు.

అప్పుడు హనుమంతుడూ సుగ్రీవుడూ విభీషణునితో ఇలా అన్నారు: ‘మహాతేజస్సు గల వానరుల సైన్యాలతో చుట్టుముట్టబడిన మనమందరమూ కలత పెట్టలేని వరుణాలయమైన సముద్రాన్ని ఎలా దాటగలం? ఏ ఉపాయంతో మనమందరమూ సైన్యాలతో సహా వేగంగా నదులకూ నదాలకూ పతి అయిన వరుణాలయాన్ని చేరుకుని దాటగలమో, ఆ ఉపాయాన్ని చెప్పు.’ ఇలా అడగబడిన ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు: ‘రాజు రాఘవుడు సముద్రుని శరణు కోరడం తగినది. అపారమైన ఈ మహాసముద్రాన్ని సగరుడు తవ్వించాడు; కాబట్టి ఈ మహాసముద్రుడు తన జ్ఞాతి అయిన రాముని కార్యాన్ని చేయడం తగినది.’ విభీషణుని ఉపాయం శాంతమైనది, ధర్మసమ్మతమైనది — బలవంతంగా కాదు, వినయంతో సముద్రుని ప్రసన్నుని చేయాలి. అశ్వమేధాశ్వాన్ని వెతికే సమయంలో సగరుని పుత్రులు భూమిని తవ్వారు, దానివల్ల సాగరం ఏర్పడింది అని పురాణకథ; కాబట్టి సాగరం సగరవంశానికి ఋణపడి ఉంది, రాముడు సగరవంశంవాడు. ‘జ్ఞాతేః కార్యమ్’ (జ్ఞాతి కార్యం) అంటే — జ్ఞాతిసంబంధం వల్ల సముద్రుడు రామునికి సహాయం చేస్తాడనే ఆశ. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో మూడు అర్ధభాగాలు ఉన్నాయి — హనుమంతుని, సుగ్రీవుని ప్రశ్న; ‘సైన్యైః పరివృతాః సర్వే వానరాణాం మహౌజసామ్’ అనే మూడవ అర్ధభాగం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే, రావణుని శత్రువు పక్షంలో ఉండి కూడా విభీషణుడు జ్ఞాతిసంబంధపు ప్రాముఖ్యాన్ని చెబుతున్నాడు — పూర్వసర్గలో రావణుడు జ్ఞాతులను నిందించాడు.

విద్వాంసుడైన రాక్షసుడు విభీషణుడు ఇలా చెప్పగా, సుగ్రీవుడు లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు ఉన్నచోటికి వచ్చాడు. అప్పుడు విశాలమైన మెడ గల సుగ్రీవుడు సముద్రతీరంలో ఉపవాసంతో కూర్చోవడం గురించి విభీషణుడు చెప్పిన శుభవచనాన్ని వివరించడం మొదలుపెట్టాడు. స్వభావరీత్యా ధర్మశీలుడైన ఈ రామునికి అది నచ్చింది. మహాతేజస్వీ, కార్యదక్షుడూ అయిన ఆయన వారిని గౌరవించడానికి లక్ష్మణునితోనూ వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవునితోనూ చిరునవ్వుతో ఇలా అన్నాడు: ‘లక్ష్మణా, విభీషణుని ఈ ఆలోచన నాకు నచ్చింది. సుగ్రీవుడు ఎల్లప్పుడూ పండితుడు, నీవు మంత్రాంగంలో విచక్షణుడవు; మీరిద్దరూ ఆలోచించి మీకు ఏది నచ్చితే అది చెప్పండి.’ ఇలా అడగబడిన వీరులు సుగ్రీవలక్ష్మణులిద్దరూ మర్యాదపూర్వకంగా ఇలా అన్నారు: ‘నరవ్యాఘ్రా రాఘవా, ఈ సమయంలో విభీషణుడు చెప్పిన సుఖకరమైన మాట మాకు ఎందుకు నచ్చదు? భయంకరమైన ఈ వరుణాలయమైన సముద్రంపై సేతువు కట్టకుండా ఇంద్రునితో సహా దేవాసురులు కూడా లంకను చేరుకోలేరు. శూరుడైన విభీషణుని యథార్థమైన మాట ప్రకారమే చేయాలి; ఇక కాలయాపన చాలు, ఈ సముద్రుని నియోగించాలి, తద్వారా సైన్యంతో కలిసి రావణుడు పాలించే పురికి వెళ్ళగలం.’ ఇలా చెప్పబడిన రాముడు అప్పుడు నదులకూ నదాలకూ పతి అయిన సముద్రుని తీరంలో, దర్భలు పరచిన వేదికపై అగ్నిలా కూర్చున్నాడు. ఇక్కడ రాముని నాయకత్వ శైలి మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — తనకు నచ్చినప్పటికీ ఆయన సుగ్రీవలక్ష్మణుల అభిప్రాయాన్ని అడుగుతాడు. ‘సత్క్రియార్థమ్’ అంటే — వారిని గౌరవించడానికి, నిర్ణయానికి అవసరమై కాదు. ‘అబద్ధ్వా సాగరే సేతుమ్’ (సముద్రంపై సేతువు కట్టకుండా) అనే వాక్యంలో సేతుబంధపు మొదటి ప్రస్తావన ఉంది. చివరి శ్లోకం ఉపమతో ముగుస్తుంది — దర్భాసనంపై కూర్చున్న రాముడు యజ్ఞవేదికపై అగ్నిలా తేజస్వీ, పవిత్రుడూ. నలభైవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; సమీక్షిత సంస్కరణలోని ‘బ్రూహి త్వం సహసుగ్రీవస్ తవాపి యది రోచతే’ (సుగ్రీవునితో కలిసి నీవు చెప్పు, నీకు కూడా నచ్చితే; 6.013.017c) అనే అర్ధభాగం ముద్రణలో లేదు. ముప్పై రెండు, ముప్పై మూడవ శ్లోకాలలో సుగ్రీవుడు విభీషణుని ఉపాయాన్ని రామునికి నివేదిస్తాడు — అతడు ఆ శ్రేయస్సును తనకు కాక కొత్త మిత్రుడైన విభీషణునికే ఇస్తాడు; ఇది అతని హృదయపరివర్తనకు నిదర్శనం. ‘విపులగ్రీవః’ (విశాలమైన మెడ గలవాడు) అనేది సుగ్రీవుని పేరుకు అర్థమే. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘ప్రకృత్యా ధర్మశీలస్య’ అంటే — సముద్రుని శరణు కోరడం ధర్మసమ్మతమైన ఉపాయం, కాబట్టి ధర్మశీలుడైన రామునికి స్వభావరీత్యానే నచ్చుతుంది. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలోని ‘సేంద్రైరపి సురాసురైః’ (ఇంద్రునితో సహా దేవాసురులు కూడా) అనేది లంక దుర్గమత్వాన్ని చెబుతుంది; సముద్రమే దాని అగడ్త. నలభైవ శ్లోకంలోని ‘అలం కాలాత్యయం కృత్వా’ (ఇక కాలయాపన చాలు) అంటే — ఆలస్యం చేయకూడదు, సీత ఎదురుచూస్తోంది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో రాముడు లక్ష్మణుని సంబోధిస్తాడు, ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో ఇద్దరినీ అడుగుతాడు — దీనితో సుగ్రీవునికీ లక్ష్మణునికీ సమాన గౌరవం చూపబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి