సర్గ
శరణాగతరక్షణవ్రతం
మిత్రభావంతో వచ్చినవానిని రాముడు విడిచిపెట్టకపోవడం, సుగ్రీవుని మళ్ళీ అనుమానం, రాజనీతిలోని సూక్ష్మార్థం, పావురం దృష్టాంతం, కండుని గాథ, ఒక్కసారి శరణు కోరినవానికి అభయవ్రతం, విభీషణునితో సమాగమం
అప్పుడు వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుని మాట విని, ప్రసన్నమైన మనస్సు గలవాడూ, ఎదిరించరానివాడూ, శాస్త్రజ్ఞుడూ అయిన రాముడు తన మనస్సులో స్థిరంగా ఉన్న అభిప్రాయాన్ని ఇలా చెప్పాడు: ‘విభీషణుని గురించి నాకు కూడా కొంత చెప్పాలని ఉంది; నా శ్రేయస్సునే కోరే మీరు అదంతా వినాలని కోరుతున్నాను. మిత్రభావంతో వచ్చినవానిని నేను ఏ విధంగానూ విడిచిపెట్టను; అతనిలో దోషం ఉన్నప్పటికీ, సత్పురుషుల దృష్టిలో ఇది నిందార్హం కాదు.’ రాముని మొదటి మాటే ఆయన నిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తుంది — ఆయన శరణాగతుని గుణదోషపరీక్షను కాదు, తన ధర్మాన్ని చూస్తాడు. ‘శ్రుతవానాత్మని స్థితమ్’ అంటే — నా మనస్సులో ముందే ఉన్నదానినే హనుమంతుడు కూడా చెప్పాడు అనే ప్రసన్నత. ‘సతామేతదగర్హితమ్’ అంటే — సజ్జనులు దోషం ఉన్న శరణాగతుని కూడా విడిచిపెట్టరు; వారి దృష్టిలో ఇది నిందించదగినది కాదు. ఇక్కడ రాముడు మంత్రుల అభిప్రాయాలు విన్న తరువాత కూడా తన నిర్ణయాన్ని ‘శ్రోతుమిచ్ఛామి’ (వినాలని కోరుతున్నాను) అంటూ వినయంగా ప్రతిపాదిస్తాడు; ఆయన ఆజ్ఞాపించడు, అందరి సమ్మతిని కోరుతాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ఈ మూడు శ్లోకాలు 6.012.001–003గా దాదాపు అక్షరశః సరిపోతాయి.
అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడు ఆ మాటను పునరుచ్చరించి, ఆలోచించి, మరింత శుభమైన మాట అన్నాడు: ‘ఈ నిశాచరుడు దుష్టుడైనా కాకపోయినా, దానితో ఏమిటి? ఇలాంటి ఆపదలో పడిన సోదరుణ్ణి ఎవడు విడిచిపెడతాడో, అతడు విడిచిపెట్టనివాడు ఎవడైనా ఉంటాడా?’ వానరాధిపతి ఆ మాట విని సత్యపరాక్రముడైన కాకుత్స్థుడు అందరినీ చూసి, కొంచెం చిరునవ్వు నవ్వుతూ పుణ్యలక్షణాలు గల లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు. సుగ్రీవుని తర్కం పదునైనది — సంకటకాలంలో తన సోదరుణ్ణి విడిచిపెట్టేవాడు అవకాశం వచ్చినప్పుడు మనల్ని కూడా విడిచిపెడతాడు. కాని ఈ తర్కంలో వ్యంగ్యం కూడా ఉంది — సుగ్రీవుడు కూడా తన సోదరుడైన వాలిని విడిచి రాముని శరణు పొందినవాడే; అందుకే రాముడు కొంచెం నవ్వుతాడు. హిందీ భాష్యం దీనిని ‘కొంచెం చిరునవ్వు నవ్వాడు’ అని వివరిస్తుంది. ఈ నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు — వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి; వాటిలో ఐదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ‘స దుష్టో వాప్యదుష్టో వా కిమేష రజనీచరః’ సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.012.009a గా ఉంది, అది వల్గేట్లో మళ్ళీ ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో రాముని నోట వస్తుంది. ఆరవ శ్లోకంలో ‘కో నామ స భవేత్తస్య యమేష న పరిత్యజేత్’ అనే వాక్యం అక్కడే ‘వానరాధిపతేర్వాక్యం శ్రుత్వా’ అనే కొత్త వాక్యపు ఆరంభంతో కలిసి ఉంది.
‘శాస్త్రాలు చదవకుండా, వృద్ధులను సేవించకుండా ఉన్నవాడు, కపిరాజు చెప్పినట్టు ఇలా చెప్పలేడు. కాని ఇక్కడ నాకు ఇంకా సూక్ష్మమైన ఒక అర్థం తోస్తోంది, అది రాజులందరిలోనూ ప్రత్యక్షంగా కనిపించే లౌకికమైన విషయం. శత్రువులూ, అదే కులంలో పుట్టిన జ్ఞాతులూ, పొరుగుదేశాలవారూ రాజులకు ఆపదలు వచ్చినప్పుడు దెబ్బతీసేవారని చెప్పబడింది; అందుకే ఇతడు భయపడి ఇక్కడికి వచ్చాడు. పాపం లేని జ్ఞాతులు తమవారిని హితులుగా గౌరవిస్తారు; అయినప్పటికీ రాజులకు మంచివాడైన జ్ఞాతి కూడా సాధారణంగా అనుమానించదగినవాడే. శత్రుబలాన్ని స్వీకరించడంలో నీవు చెప్పిన దోషం గురించి శాస్త్రానుసారంగా నీకు చెబుతాను, ఇది విను. మనం అతని కులంవారం కాము, ఈ రాక్షసుడు రాజ్యాన్ని కోరుతున్నాడు; రాక్షసులలో కూడా పండితులు ఉంటారు; కాబట్టి విభీషణుడు స్వీకరించదగినవాడు. నిశ్చింతగా, సంతోషంగా ఉన్న వారు కలిసి ఉంటారు; ఇప్పుడు ఈ గొప్ప కలకలం, ఒకరిపట్ల ఒకరికి భయం కలిగింది; ఇలా వారు భేదాన్ని పొందుతారు; కాబట్టి విభీషణుడు స్వీకరించదగినవాడు. నాయనా, సోదరులందరూ భరతుని వంటివారు కారు; తండ్రి పుత్రులందరూ నా వంటివారు కారు, మిత్రులందరూ నీ వంటివారు కారు.’ రాముని తర్కం రాజనీతిశాస్త్రంపై ఆధారపడినది — విభీషణుడు రావణుని జ్ఞాతి, కాబట్టి రావణునికి భయపడ్డాడు; జ్ఞాతిభయం రాజులకు అంతటా కనిపించేదే. మనకు మాత్రం అతడు జ్ఞాతి కాడు, కాబట్టి అతని వల్ల మనకు భయం లేదు; అతడు రాజ్యాన్ని కోరుతున్నాడు, అది మన ద్వారానే లభిస్తుంది. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో మూడు అర్ధభాగాలు ఉన్నాయి — రాక్షసులలోని అంతర్భేదం మనకు లాభమే అని. పదిహేనవ శ్లోకంలో భరతుని స్మరణ కరుణాపూర్ణమైనది — సోదరులందరూ భరతుని వంటివారు కారు; కాబట్టి విభీషణుడు రావణుని విడిచిపెట్టడం నిందించదగినది కాదు. 8 నుండి 15 వరకు ఉన్న ఎనిమిది శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రాముడు సుగ్రీవుని మాటను ప్రశంసిస్తాడు — ఇది శాస్త్రజ్ఞుడూ వృద్ధసేవీ అయినవాని మాటలా ఉంది అని; ఆ తరువాతే తన సూక్ష్మమైన అభిప్రాయాన్ని చెబుతాడు. ఇలా ఆయన మిత్రుని అభిప్రాయాన్ని ఖండించడు, దానిని పూరిస్తాడు. పదవ శ్లోకంలోని ‘అమిత్రాః తత్కులీనాః ప్రాతిదేశ్యాః చ’ అనేవి శత్రువుల రకాలు — హిందీ భాష్యంలో ‘ఒకరు అదే కులంలో పుట్టిన జ్ఞాతులు, మరొకరు పొరుగుదేశాల నివాసులు’ అని ఉంది. పదకొండవ శ్లోకం ప్రకారం ‘అపాపాః’ (పాపం లేని) జ్ఞాతులను కూడా రాజు అనుమానించవలసిందే, కాబట్టి రావణుడు విభీషణుని అనుమానిస్తాడు, విభీషణుడూ భయపడ్డాడు. పదమూడవ శ్లోకంలోని ‘పండితా హి భవిష్యంతి’ అంటే — రాక్షసులలో కూడా వివేకులు ఉన్నారు, వారు విభీషణునికి లభించిన స్వాగతాన్ని చూసి మన పక్షానికి వస్తారు.
రాముడు ఇలా అనగా, లక్ష్మణునితో ఉన్న మహాప్రాజ్ఞుడైన సుగ్రీవుడు లేచి, నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు: ‘ఆ నిశాచరుడు రావణుడు పంపినవాడని తెలుసుకో; క్షమాశీలురలో శ్రేష్ఠుడా, అతనిని నిగ్రహించడమే తగినదని నేను భావిస్తున్నాను. పాపరహితుడా, కుటిలబుద్ధితో పంపబడిన ఈ రాక్షసుడు నీవు నమ్మిన తరువాత గానీ, నేను నమ్మిన తరువాత గానీ దెబ్బతీయడానికే ఇక్కడికి వచ్చాడు. మహాబాహూ, లక్ష్మణునిపైనైనా దెబ్బతీయవచ్చు; కాబట్టి సచివులతో సహా అతనిని వధించాలి — క్రూరుడైన రావణుని సోదరుడే కదా ఈ విభీషణుడు.’ రఘుశ్రేష్ఠునితో ఇలా చెప్పి, వాక్యజ్ఞుడూ సేనాపతీ అయిన సుగ్రీవుడు వాక్కుశలుడైన రాముని ఎదుట మౌనం వహించాడు. అప్పుడు ఆ రాముడు సుగ్రీవుని ఆ మాట విని, ఆలోచించి, ఆ వానరశ్రేష్ఠునితో మరింత శుభమైన మాట అన్నాడు. సుగ్రీవుని రెండవ మాట పూర్వసర్గలోని మాటకు దాదాపు పునరావృత్తి — ‘తస్యాహం నిగ్రహం మన్యే క్షమం క్షమవతాం వర’, ‘రావణస్య నృశంసస్య భ్రాతా హ్యేష విభీషణః’, ‘వాక్యజ్ఞో వాక్యకుశలం తతో మౌనముపాగమత్’ అనే పంక్తులు పూర్వసర్గ (17.27, 29, 30) నుండి అక్షరశః మళ్ళీ వచ్చాయి. దీనివల్ల అతని పట్టుదల దృఢమైనదని సూచించబడుతుంది; కాని ఇక్కడ అతడు రాముడు, లక్ష్మణుడు, తాను — ముగ్గురూ ప్రమాదంలో ఉన్నట్టు చూస్తాడు. 16 నుండి 20 వరకు ఉన్న శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, ఇరవై ఒకటవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం మాత్రం 6.012.008a తో సరిపోతుంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలోని ‘శుభతరమ్’ (మరింత శుభమైన) అనే పదంతో రాముని సమాధానం సుగ్రీవుని మాట కంటే శ్రేష్ఠమైనదని కవి సూచిస్తున్నాడు.
‘ఈ నిశాచరుడు దుష్టుడైనా కాకపోయినా, నాకు సూక్ష్మమైన అహితాన్ని కూడా ఏ విధంగానూ చేయలేడు. వానరగణాధిపతీ, నేను కోరుకుంటే భూమిపై ఉన్న పిశాచాలనూ, దానవులనూ, యక్షులనూ, రాక్షసులనూ వేలికొనతో చంపగలను. ఇలా వినబడుతోంది కదా — శరణు కోరి వచ్చిన శత్రువును ఒక పావురం న్యాయంగా పూజించింది, తన మాంసంతోనే అతనికి ఆతిథ్యం ఇచ్చింది. వానరశ్రేష్ఠా, ఆ పావురం తన భార్యను అపహరించినవాడు వచ్చినా అతనిని స్వీకరించింది; ఇక నా వంటివాని సంగతి చెప్పేదేముంది?’ రాముడు అభయం ఇవ్వడానికి మొదటి హేతువు తన సామర్థ్యం — రాక్షసులందరినీ వేలికొనతో చంపగలవానికి ఒక్క రాక్షసుడు ఏమి చేయగలడు? రెండవ హేతువు ధర్మం — పక్షి కూడా శరణు కోరిన శత్రువును తన దేహంతో పూజించింది. పావురం కథ మహాభారతంలో (శాంతిపర్వంలో) విస్తారంగా వర్ణించబడింది — ఆడపావురాన్ని పట్టుకుపోయిన వేటగాడు చలికి బాధపడుతూ ఒక చెట్టు కింద ఆశ్రయం పొందాడు; మగపావురం నిప్పు రాజేసి తన దేహాన్నే అతనికి ఆహారంగా అర్పించింది. ‘కిం పునర్మద్విధో జనః’ అంటే — పక్షికే ఇది ధర్మమైతే మనుష్యునికి, ముఖ్యంగా రాజుకు, ఇంకెంత. ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడవ శ్లోకాలలో ‘హరిగణేశ్వర’ (వానరగణాధిపతీ) అనే సంబోధన సుగ్రీవుని ఉద్దేశించినది.
‘కణ్వమహర్షి పుత్రుడూ, సత్యవాదీ, పరమర్షీ అయిన కండుడు పూర్వం గానం చేసిన ధర్మిష్ఠమైన గాథను విను — శత్రుతాపనా, దోసిలి జోడించి దీనంగా యాచిస్తూ శరణు కోరి వచ్చినవాడు శత్రువే అయినా, దయాగుణం కోసం అతనిని చంపకూడదు. ఆర్తుడైనా గర్వితుడైనా, ఇతరుల శరణు కోరిన శత్రువును కూడా కృతాత్ముడు తన ప్రాణాలు విడిచైనా రక్షించాలి. భయం వల్ల గానీ, మోహం వల్ల గానీ, కామం వల్ల గానీ తన శక్తి మేరకు న్యాయంగా అతనిని రక్షించకపోతే, అది లోకనిందితమైన పాపం. రక్షణ పొందని శరణాగతుడు రక్షకుడు చూస్తుండగానే నశిస్తే, అతడు రక్షకుని పుణ్యమంతటినీ తీసుకుపోతాడు. ఇలా శరణు పొందినవారిని రక్షించకపోవడంలో గొప్ప దోషం ఉంది — అది స్వర్గాన్ని దూరం చేస్తుంది, అపకీర్తి తెస్తుంది, బలవీర్యాలను నశింపజేస్తుంది. కాబట్టి కండుని ఉత్తమమైన, యథార్థమైన మాటను నేను పాటిస్తాను; అది ధర్మిష్ఠమైనది, కీర్తిని ఇచ్చేది, ఫలించినప్పుడు స్వర్గాన్ని ఇచ్చేది. ఒక్కసారి శరణు పొంది “నేను నీవాడను” అని యాచించేవానికి సర్వభూతాల నుండి అభయం ఇస్తాను — ఇది నా వ్రతం. వానరశ్రేష్ఠా, ఇతనిని తీసుకురా; సుగ్రీవా, విభీషణుడైనా సరే, స్వయంగా రావణుడైనా సరే, ఇతనికి నేను అభయం ఇచ్చాను.’ ఇదే రామాయణంలోని ప్రసిద్ధమైన శరణాగతిశ్లోకం — ‘సకృదేవ ప్రపన్నాయ తవాస్మీతి చ యాచతే. అభయం సర్వభూతేభ్యో దదామ్యేతద్వ్రతం మమ.’ ఇక్కడ ‘సకృదేవ’ (ఒక్కసారే) అనే పదం చాలా ముఖ్యమైనది — ఒక్కసారి శరణాగతి చాలు, మళ్ళీ మళ్ళీ యాచించనక్కరలేదు. ‘సర్వభూతేభ్యః’ అంటే — మనుష్యుల నుండి మాత్రమే కాదు, సమస్త ప్రాణుల నుండి. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘యది వా రావణః స్వయమ్’ (స్వయంగా రావణుడైనా) అంటే — శత్రువే స్వయంగా శరణు కోరినా అతడూ రక్షించదగినవాడే; దీనితో రాముని శరణాగతవాత్సల్యపు పరాకాష్ఠ చూపబడింది. కండుని గాథలో శరణాగతరక్షణకు మూడు అంశాలు — దీనుడైన శత్రువును కూడా చంపకపోవడం, ప్రాణత్యాగం చేసైనా రక్షించడం, రక్షించకపోతే పాపఫలం. ముద్రణలో ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘గాథా పురా గీతా ధర్మిష్ఠా’ అనే రూపాలు అనుస్వారం లేకుండా ఉన్నాయి. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘ఆర్తో వా యది వా దృప్తః’ అంటే — శరణాగతుడు దీనుడైనా గర్వితుడైనా, రెండు విధాలా రక్షించదగినవాడే; హిందీ భాష్యం ‘దుఃఖితుడైనా అభిమానియైనా’ అని చెబుతుంది. ముప్పైవ శ్లోకంలో రక్షణ పొందని శరణాగతుని వల్ల కలిగే ఫలం భయంకరమైనది — అతడు రక్షకుని పుణ్యమంతా హరిస్తాడు. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో కండుని మాటకు మూడు ఫలాలు — ధర్మం, కీర్తి, స్వర్గం.
రాముని మాట విని వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు సౌహార్దంతో నిండినవాడై కాకుత్స్థునితో ఇలా అన్నాడు: ‘ధర్మజ్ఞా, లోకనాథులలో శిఖామణీ, నీవు ఆర్యోచితమైన మాట పలకడంలో ఆశ్చర్యమేముంది? నీవు సత్త్వవంతుడవు, సన్మార్గంలో నిలిచినవాడవు. నా అంతరాత్మ కూడా విభీషణుడు శుద్ధుడని గ్రహిస్తోంది; అనుమానం వల్లా భావం వల్లా అతడు అన్నివిధాలా చక్కగా పరీక్షించబడ్డాడు. కాబట్టి రాఘవా, మహాప్రాజ్ఞుడైన విభీషణుడు వెంటనే మనతో సమానుడవుగాక, మనతో స్నేహాన్ని పొందుగాక.’ అప్పుడు వానరేశ్వరుడు చెప్పిన ఆ సుగ్రీవుని మాట విని నరేశ్వరుడైన రాముడు, పురందరుడు పక్షిరాజు గరుడునితో కలిసినట్టు, వెంటనే విభీషణునితో కలిశాడు. సుగ్రీవునిలో వచ్చిన మార్పు గమనించదగినది — ఇంతకుముందు అతడు రెండుసార్లు వధను ప్రతిపాదించాడు, ఇప్పుడు అతడే విభీషణుని శుద్ధుడని భావించి స్నేహాన్ని కోరుతున్నాడు. ‘అనుమానాత్ భావాత్ చ’ (అనుమానం వల్లా భావం వల్లా) అనేది హనుమంతుని పరీక్ష ఫలమే. 35 నుండి 38 వరకు ఉన్న శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.012.004–007గా ఉన్నాయి — కాని అక్కడ అవి రాముని మొదటి మాట తరువాత వెంటనే, పావురం కథకు ముందు ఉన్నాయి; వల్గేట్లో అవి సర్గ చివరకు స్థానాంతరం చెందాయి. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది; ‘పతత్రిరాజేన యథా పురందరః’ (పక్షిరాజుతో పురందరునిలా) అనే ఉపమ — అమృతాన్ని తెచ్చే సమయంలో ఇంద్రుడు గరుడునితో స్నేహం చేసినట్టు, రాముడు విభీషణునితో స్నేహం చేశాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥