॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 17వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

విభీషణుని శరణాగమనం, మంత్రులతో విమర్శ

విభీషణుడు ఆకాశంలో రావడం, సుగ్రీవుని అనుమానం, రాముడు మంత్రులను అడగడం, అంగదుడు శరభుడు జాంబవంతుడు మైందుడు చెప్పిన అభిప్రాయాలు, హనుమంతుని సువిచారితమైన అభిప్రాయం

రావణునితో కఠినమైన మాట పలికి, రావణుని తమ్ముడైన విభీషణుడు ముహూర్తకాలంలోనే లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు ఉన్నచోటికి వచ్చాడు. మేరుశిఖరం వంటి ఆకారం గలవాడూ, మెరిసే మెరుపులా ప్రకాశించేవాడూ, ఆకాశంలో నిలిచినవాడూ అయిన అతనిని నేలపై ఉన్న వానరనాయకులు చూశారు. అతని నలుగురు అనుచరులు కూడా భయంకరమైన పరాక్రమం గలవారు, కవచాలూ ఆయుధాలూ ధరించినవారు, ఉత్తమమైన ఆభరణాలతో అలంకరించుకున్నవారు. అతడు కూడా మేఘం వంటి, పర్వతం వంటి దేహం గలవాడు, వజ్రాయుధం ధరించిన ఇంద్రునితో సమానమైన కాంతి గలవాడు, శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలు ధరించినవాడు, దివ్యాభరణాలతో అలంకరించుకున్న వీరుడు. తనతో కలిపి ఐదుగురుగా ఉన్న అతనిని చూసి, ఎదిరించరానివాడూ బుద్ధిమంతుడూ అయిన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు వానరులతో కలిసి ఆలోచనలో పడ్డాడు. ఇక్కడ విభీషణుడు ఆకాశమార్గాన వస్తున్నాడు — సముద్రపు ఉత్తరతీరాన్ని చేరుకుని కూడా అతడు నేలపై దిగడు, ఆకాశంలోనే నిలుస్తాడు; ఇది అతని జాగ్రత్తను సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే శత్రుసైన్యంలో అకస్మాత్తుగా దిగడం ప్రమాదకరం. ‘మేరుశిఖరాకారః’ (మేరుశిఖరం వంటి ఆకారం గలవాడు), ‘మేఘాచలప్రఖ్యః’ (మేఘం వంటి, పర్వతం వంటివాడు) అనే రెండు విశేషణాలతో అతని విశాలమైన దేహం వర్ణించబడింది; ‘దీప్తా శతహ్రదా ఇవ’ (మెరిసే మెరుపులా) అనే మాట అతని ఆభరణాల కాంతిని చెబుతుంది. ‘ఆత్మపంచమమ్’ అంటే — నలుగురు సచివులు, ఐదవవాడు అతడే. మూడవ, నాలుగవ శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; వల్గేట్‌లో అవి అనుచరుల, విభీషణుని ఆభరణాలను విస్తారంగా వర్ణిస్తాయి. సుగ్రీవుని ఆందోళన సహజమైనదే — శత్రువు సోదరుడు ఆయుధాలతో హఠాత్తుగా ఆకాశంలో కనిపిస్తున్నాడు. విభీషణుని ఆభరణాలూ ఆయుధాలూ అతని రాజకులీనత్వాన్ని సూచిస్తాయి — అతడు సాధారణ సేవకుడు కాడు, రాజపుత్రుడు. అతడు ఆయుధాలు ధరించి ఉండటమే వానరుల అనుమానానికి మూలం. రెండవ శ్లోకంలో ‘గగనస్థం మహీస్థాః’ (ఆకాశంలో ఉన్నవానిని నేలపై ఉన్నవారు) అనే వైరుధ్యం ఉంది — అతడు పైన, వానరులు కింద; వారి మనస్సులలో భయమూ అనుమానమూ.

ముహూర్తకాలం ఆలోచించి సుగ్రీవుడు హనుమంతుడు మొదలైన వానరులందరితో ఈ ఉత్తమమైన మాట అన్నాడు: ‘చూడండి, అన్ని ఆయుధాలూ ధరించిన ఈ రాక్షసుడు నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి మనలను చంపడానికే వస్తున్నాడు, ఇందులో సందేహం లేదు.’ సుగ్రీవుని మాట విని ఆ వానరోత్తములందరూ సాలవృక్షాలనూ కొండరాళ్ళనూ ఎత్తిపట్టుకుని ఇలా అన్నారు: ‘రాజా, ఈ దురాత్ములను చంపమని మాకు వెంటనే ఆజ్ఞాపించు; అప్పుడు వీరు హతులై ప్రాణాలు కోల్పోయి నేలపై పడిపోతారు.’ వానరుల ఉత్సాహం వారి స్వామిభక్తినీ యుద్ధసన్నద్ధతనూ చూపుతుంది; వారు ఆజ్ఞ లేకుండా దెబ్బతీయరు, కాని సిద్ధంగా నిలిచి ఉంటారు. సుగ్రీవుడు విభీషణుని చూడగానే శత్రువుగా భావిస్తాడు — పూర్వానుభవం వల్ల, ఎందుకంటే వాలి కూడా అతని జ్ఞాతియే; పైగా రాక్షసులు కోరిన రూపం ధరించగలవారు. ‘పశ్యధ్వమ్’ (చూడండి) అనే అతని పిలుపు అందరినీ అప్రమత్తులను చేస్తుంది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ముద్రణ పాఠం ‘నిపతంతి హతా యావద్ధరణ్యామల్పచేతనాః’, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘నిపతంతు హతాశ్ చైతే ధరణ్యామ్ అల్పజీవితాః’ (వీరు హతులై అల్పప్రాణులై నేలపై పడుదురుగాక) — వల్గేట్‌లో ‘యావత్’ అనే కాలవాచక పదం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ఆజ్ఞార్థక (లోట్) రూపం. వానరుల మాటలోని ‘దురాత్మనామ్’ (దురాత్ముల) అనే పదం వారి పూర్వగ్రహాన్ని చూపుతుంది — రాక్షసుడంటే ప్రతివాడూ దురాత్ముడే అని.

వారు ఇలా పరస్పరం మాట్లాడుకుంటుండగా, ఆ విభీషణుడు ఉత్తరతీరాన్ని చేరుకుని ఆకాశంలోనే నిలిచాడు. మహాప్రాజ్ఞుడూ మహనీయుడూ అయిన అతడు ఆకాశంలో ఉంటూనే సుగ్రీవునీ వారినీ చూసి గొప్ప స్వరంతో ఇలా అన్నాడు: ‘రావణుడనే దుర్వర్తనుడైన రాక్షసుడు రాక్షసులకు ప్రభువు; నేను అతని తమ్ముడను, విభీషణుడనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడను. అతడు జటాయువును చంపి జనస్థానం నుండి సీతను అపహరించాడు; దీనురాలూ నిస్సహాయురాలూ అయిన ఆమె బంధింపబడి రాక్షసస్త్రీల కాపలాలో ఉంది. సీతను రామునికి చక్కగా తిరిగి అప్పగించండి అని నేను అతనికి రకరకాల హేతువులతో, మాటలతో మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పి చూపాను. కాలప్రేరితుడైన ఆ రావణుడు, చావుకు సిద్ధమైనవాడు ఔషధాన్ని స్వీకరించనట్టు, చెప్పిన హితవాక్యాన్ని స్వీకరించలేదు. అతనిచేత కఠినంగా మాటలు పడి, దాసునిలా అవమానించబడిన నేను పుత్రులనూ భార్యలనూ వదిలి రాఘవుని శరణు కోరి వచ్చాను. సర్వలోకాలకూ శరణ్యుడైన మహాత్ముడు రాఘవునికి విభీషణుడనైన నేను వచ్చానని వెంటనే నివేదించండి.’ విభీషణుని నివేదన సరళమైనది, సత్యమైనది — అతడు ఏదీ దాచడు; తన వంశాన్నీ, రావణుని అపరాధాన్నీ, తన ప్రయత్నాన్నీ, అవమానాన్నీ, త్యాగాన్నీ క్రమంగా చెబుతాడు. ‘విపరీత ఇవౌషధమ్’ అనే ఉపమ — మరణాసన్నుడైన రోగి ఔషధాన్ని స్వీకరించనట్టు రావణుడు హితవచనాన్ని స్వీకరించలేదు. ‘సర్వలోకశరణ్యాయ’ (సర్వలోకాలకూ శరణ్యుడైనవానికి) అనే పదం రాముని శరణాగతవాత్సల్యాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది; ఆయనను ఆశ్రయించినవాడు నిశ్చింతగా ఉన్నట్టే. పదిహేడవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణతో పోలిస్తే పాదాల స్థానం మారింది — ముద్రణలో ‘నివేదయత మాం క్షిప్రం రాఘవాయ మహాత్మనే. సర్వలోకశరణ్యాయ విభీషణముపస్థితమ్’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సర్వలోకశరణ్యాయ రాఘవాయ మహాత్మనే / నివేదయత మాం క్షిప్రం విభీషణమ్ ఉపస్థితమ్’ అని. విభీషణుడు తన పేరును ‘విభీషణ ఇతి శ్రుతః’ (విభీషణుడని ప్రసిద్ధుడను) అని చెబుతాడు — అది ప్రసిద్ధమైన పేరు, వానరులు కూడా హనుమంతుని నోట విని ఉండవచ్చు. ‘పుత్రాంశ్చ దారాంశ్చ’ (పుత్రులనూ భార్యలనూ) విడిచిపెట్టడం అతని సర్వస్వత్యాగాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు ఏ ప్రత్యాశా లేకుండా వచ్చాడు. హిందీ భాష్యం కూడా ‘తన భార్యాపుత్రులను అక్కడే విడిచిపెట్టి’ అని స్పష్టంగా చెబుతుంది. ఆకాశంలో ఉంటూనే అతడు నివేదిస్తాడు — అనుజ్ఞ లేకుండా నేలపై దిగడు; ఇది శరణాగతుని మర్యాద. పదమూడవ శ్లోకంలోని ‘రుద్ధా చ వివశా దీనా రాక్షసీభిః సురక్షితా’ (బంధింపబడి, నిస్సహాయురాలై, దీనురాలై, రాక్షసస్త్రీల కాపలాలో ఉంది) అనే సీత స్థితి రాముని కరుణను ఉద్దీపింపజేస్తుంది.

ఈ మాట విని, వేగంగా పరాక్రమించే సుగ్రీవుడు లక్ష్మణుని ఎదుటనే రామునితో ఆవేశంతో ఇలా అన్నాడు: ‘శత్రుసైన్యం నుండి వచ్చిన ఈ శత్రువు ఊహించని విధంగా ఇక్కడికి చేరుకున్నాడు; అవకాశం దొరికితే గుడ్లగూబ కాకులను చంపినట్టు మనలను చంపవచ్చు. శత్రుతాపనా, వానరుల క్షేమం కోసం, శత్రువుల నిగ్రహం కోసం నీవు మంత్రాంగంలో, వ్యూహంలో, నీతిలో, చారప్రయోగంలో జాగరూకుడవై ఉండాలి. ఈ రాక్షసులు అంతర్ధానం చెందగలవారు, కోరిన రూపం ధరించగలవారు, శూరులు, మోసం తెలిసినవారు; వారిని ఎన్నడూ నమ్మకూడదు. ఇతడు రాక్షసేంద్రుడైన రావణుని గూఢచారి కావచ్చు; మనలో ప్రవేశించి భేదం కలిగిస్తాడు, సందేహం లేదు. లేదా బుద్ధిమంతుడైన ఇతడు తానే ఏదైనా లోపాన్ని కనిపెట్టి, నమ్మకం కలిగిన తరువాత లోపలికి ప్రవేశించి ఎప్పుడైనా దెబ్బతీయవచ్చు కూడా. మిత్రబలం, ఆటవికబలం, మౌలబలం, భృత్యబలం — ఇవన్నీ స్వీకరించదగినవే, శత్రుబలాన్ని మాత్రం విడిచిపెట్టాలి. ప్రభూ, ఇతడు స్వభావరీత్యా రాక్షసుడు, శత్రువుకు సోదరుడు, సాక్షాత్ శత్రువే వచ్చాడు; ఇతనిని ఎలా నమ్మగలం? రావణుని తమ్ముడు విభీషణుడని ప్రసిద్ధుడైన ఇతడు నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి నిన్ను శరణు కోరి వచ్చాడు. ఆ విభీషణుడు రావణుడు పంపినవాడని తెలుసుకో; క్షమాశీలురలో శ్రేష్ఠుడా, అతనిని నిగ్రహించడమే తగినదని నేను భావిస్తున్నాను. పాపరహితుడా, కుటిలబుద్ధితో పంపబడిన ఈ రాక్షసుడు మాయతో కప్పుకుని, నీవు నమ్మిన తరువాత దెబ్బతీయడానికే ఇక్కడికి వచ్చాడు. క్రూరుడైన రావణుని సోదరుడైన ఈ విభీషణుని సచివులతో సహా కఠినమైన దండనతో వధించాలి.’ ఇలా చెప్పి, వాక్యజ్ఞుడూ సేనాపతీ అయిన సుగ్రీవుడు ఆవేశంతో, వాక్కుశలుడైన రాముని ఎదుట మౌనం వహించాడు. 19 నుండి 25 వరకు ఉన్న ఏడు శ్లోకాలు (గుడ్లగూబ ఉపమ, మంత్ర-వ్యూహ-నయ-చారాలు, కామరూపిత్వం, గూఢచారిత్వం, లోపాన్వేషణ, బలాల జాబితా, స్వభావరీత్యా రాక్షసత్వం) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు — వల్గేట్‌లో సుగ్రీవుని అనుమానం విస్తారంగా చెప్పబడింది. ‘మిత్రాటవిబలమ్’ మొదలైన మాటలలో ప్రాచీన రాజనీతిలోని ఆరు విధాల బలం సూచించబడింది. సుగ్రీవుని అనుమానం నిరాధారమైనది కాదు — అతడు స్వామి రక్షణను మొదటిదిగా భావిస్తాడు. ‘ఉలూకో వాయసానివ’ (గుడ్లగూబ కాకులను చంపినట్టు) అనే ఉపమ — రాత్రి గుడ్లగూబ నిద్రిస్తున్న కాకులను చంపినట్టు, ఇతడు నమ్మిన మనలను చంపవచ్చు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘జిహ్మయా బుద్ధ్యా’ అంటే — కుటిలబుద్ధితో రావణుడు పంపినవాడు. సుగ్రీవుని మాటలో రాజనీతికి సంబంధించిన పారిభాషిక పదాలు చాలా ఉన్నాయి — ‘మంత్రః’ (రహస్య ఆలోచన), ‘వ్యూహః’ (సైన్యపు రచన), ‘నయః’ (నీతి), ‘చారః’ (గూఢచారుల ప్రయోగం), ‘ప్రణిధిః’ (గూఢచారి), ‘భేదః’ (లోపల కలహాన్ని పుట్టించడం). ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో బలాల గణన — మిత్రబలం, ఆటవికబలం, మౌలబలం (వంశపరంపరగా వచ్చినది), భృత్యబలం (జీతం తీసుకునేది) — ఇవి నమ్మదగినవి, శత్రుబలం మాత్రం కాదు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘విశ్వస్తే త్వయి’ (నీవు నమ్మిన తరువాత) అనే మాటను బట్టి రాముని భద్రతే సుగ్రీవుని ప్రధానమైన చింత. ముప్పైవ శ్లోకంలోని ‘వాక్యజ్ఞః వాక్యకుశలమ్’ అంటే — ఇద్దరూ నేర్పరులైన వక్తలు; సుగ్రీవుడు తన అభిప్రాయం చెప్పి రాముని నిర్ణయం కోసం ఎదురుచూస్తాడు. ఈ భాగంలో హిందీ భాష్యం కూడా సుగ్రీవుని సంరంభాన్ని ‘ఆవేశంతో’ అని వివరిస్తుంది. సుగ్రీవుని మాట రెండు భాగాలుగా ఉంది — మొదట సాధారణ నీతి (19–25), తరువాత ప్రత్యేకమైన నిష్కర్ష (26–29). ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో విభీషణుని ఆత్మనివేదనలోని మాటలే మళ్ళీ వస్తాయి — ‘విభీషణ ఇతి శ్రుతః’, ‘శరణం గతః’ — కాని సుగ్రీవుడు వాటిని అనుమానంతో పలుకుతాడు.

సుగ్రీవుని ఆ మాట విని మహాబలుడైన రాముడు దగ్గరలో ఉన్న హనుమంతుడు మొదలైన కపులతో ఇలా అన్నాడు: ‘రావణుని తమ్ముని గురించి కపిరాజు చాలా హేతుబద్ధంగా చెప్పిన మాటను మీరు కూడా విన్నారు. కష్టకాలంలో శాశ్వతమైన శ్రేయస్సును కోరే సమర్థుడూ బుద్ధిమంతుడూ అయిన మిత్రుడు ఎల్లప్పుడూ సలహా ఇవ్వడం తగినది.’ ఇలా అడగబడిన వారు, అలసత్వం లేకుండా, రామునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో, తమ తమ అభిప్రాయాలను వినయంగా రామునితో చెప్పారు: ‘రాఘవా, మూడు లోకాలలోనూ నీకు తెలియనిది ఏదీ లేదు; రామా, నీవు మమ్మల్ని ఆదరిస్తూ, స్నేహభావంతోనే మమ్మల్ని అడుగుతున్నావు. నీవు సత్యవ్రతుడవు, శూరుడవు, ధార్మికుడవు, దృఢపరాక్రమం గలవాడవు, పరీక్షించి పనిచేసేవాడవు, జ్ఞాపకశక్తి గలవాడవు, మిత్రులకు నిన్ను నీవు అర్పించుకున్నవాడవు. కాబట్టి హేతుబద్ధంగా ఆలోచించగల, బుద్ధిసంపన్నులూ సమర్థులూ అయిన నీ సచివులు ఒక్కొక్కరుగా మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పుదురుగాక.’ రాముని ప్రశ్న ఆయన నాయకత్వపు ఆదర్శాన్ని చూపుతుంది — తానే నిర్ణయం తీసుకోగల సమర్థుడైనా అందరి అభిప్రాయం వింటాడు; సుగ్రీవుని అభిప్రాయాన్నే అంతిమమైనదిగా భావించడు. ‘ఆత్మానం పూజయన్’ అంటే — మమ్మల్ని అడగడం ద్వారా నీవు నిజానికి నీ గౌరవాన్నే పెంచుకుంటున్నావు, ఎందుకంటే సర్వజ్ఞుడవైనా వినయంతో అడుగుతున్నావు అని వానరుల భావం. ‘నిసృష్టాత్మా సుహృత్సు’ అంటే — మిత్రులకు తనను తాను అర్పించుకుంటాడు, వారిని నమ్ముతాడు. ఇక్కడ మంత్రుల మాట ‘సోపచారమ్’ — వినయపూర్వకమైనది, స్వామి ప్రశంసతో కూడినది. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలోని ‘ఏకైకశః’ (ఒక్కొక్కరుగా) అనే క్రమం ముందు అనుసరించబడుతుంది — అంగదుడు, శరభుడు, జాంబవంతుడు, మైందుడు, హనుమంతుడు. ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో మంత్రి కర్తవ్యం చెప్పబడింది — అర్థకృచ్ఛ్రాలలో, అంటే సంకటకాలంలో, స్వామి శాశ్వత కల్యాణాన్ని కోరే సమర్థుడూ బుద్ధిమంతుడూ అయిన మిత్రుడు ఎల్లప్పుడూ సలహా ఇవ్వాలి. దీనితో రాముడు మంత్రుల బాధ్యతను గుర్తుచేస్తున్నాడు — వారు కేవలం ప్రియమైనదే కాక హితమైనదే చెప్పాలి. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో రాముని తొమ్మిది గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో ‘మూడు లోకాలలోనూ నీకు తెలియనిది లేదు’ అని వానరులు రాముని సర్వజ్ఞత్వాన్ని అంగీకరిస్తున్నారు.

ఇలా అనగానే బుద్ధిమంతుడైన అంగదుడు ముందుగా విభీషణుని పరీక్షించే ఉద్దేశంతో రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు: ‘శత్రువు దగ్గర నుండి వచ్చిన ఇతడు అన్నివిధాలా అనుమానించదగినవాడే; విభీషణుని హఠాత్తుగా నమ్మకూడదు. శఠబుద్ధులు తమ భావాన్ని దాచుకుని సంచరిస్తారు, లోపాలు దొరికినప్పుడు దెబ్బతీస్తారు; అది చాలా గొప్ప అనర్థం అవుతుంది. లాభనష్టాలను నిశ్చయించుకుని పనికి పూనుకోవాలి; గుణం ఉంటే స్వీకరించాలి, దోషం ఉంటే విడిచిపెట్టాలి. రాజా, అతనిలో గొప్ప దోషం ఉంటే నిస్సంకోచంగా విడిచిపెట్టు; అనేక గుణాలు ఉన్నాయని తెలిస్తే స్వీకరించు.’ తరువాత శరభుడు నిశ్చయించుకుని అర్థవంతమైన మాట అన్నాడు: ‘నరవ్యాఘ్రా, ఇతనిపై వెంటనే ఒక గూఢచారిని నియమించు; సూక్ష్మబుద్ధి గల చారునితో సరిగా పరిశీలింపజేసి, పరీక్షించి, తరువాత న్యాయంగా స్వీకరించాలి.’ తరువాత విచక్షణుడైన జాంబవంతుడు శాస్త్రబుద్ధితో పరిశీలించి, గుణయుక్తమైన, దోషరహితమైన మాటను విన్నవించాడు: ‘మనతో వైరం కట్టుకున్న పాపి రాక్షసేంద్రుని దగ్గర నుండి వచ్చిన విభీషణుడు తగని దేశకాలాలలో వచ్చాడు; అన్నివిధాలా ఇతనిని అనుమానించాలి.’ తరువాత నీతి-అనీతులలో నేర్పరీ, వాక్సంపన్నుడూ అయిన మైందుడు పరిశీలించి మరింత హేతుబద్ధమైన మాట పలికాడు: ‘నరపతీశ్వరా, ఇతడు ఆ రావణుని తమ్ముడు, విభీషణుడని పేరు; ఇతనిని మధురంగా, మెల్లగా ప్రశ్నించాలి. నరశ్రేష్ఠా, ఇతని భావాన్ని తెలుసుకుని — దుష్టుడో కాదో — బుద్ధిపూర్వకంగా, తత్త్వతః నీవు చేయవలసినది చేస్తావు.’ నాలుగు అభిప్రాయాలూ వేర్వేరు, కాని అన్నిటి మూలంలోనూ అనుమానమే — అంగదుడు గుణదోషపరీక్షను, శరభుడు గూఢచారి ద్వారా పరీక్షను, జాంబవంతుడు దేశకాలాల అనౌచిత్యాన్ని, మైందుడు ప్రత్యక్ష ప్రశ్నను ప్రతిపాదిస్తారు. అంగదుని ‘గుణతః సంగ్రహం కుర్యాద్దోషతస్తు విసర్జయేత్’ (గుణం ఉంటే స్వీకరించాలి, దోషం ఉంటే విడిచిపెట్టాలి) అనే నీతిసూత్రం అందరి అభిప్రాయాలకూ సారం. మైందుని ‘మధురేణ శనైః’ (మధురంగా, మెల్లగా) అనేది మృదువైన ఉపాయం, కాని హనుమంతుడు ముందు అది కూడా దోషయుక్తమని చూపుతాడు. అంగదుడు యువరాజు కాబట్టి మొదట మాట్లాడతాడు; అతని అభిప్రాయం మధ్యేమార్గం — పూర్తి నిషేధమూ కాదు, పూర్తి స్వీకారమూ కాదు, పరీక్ష. శరభుడు గూఢచారి ప్రయోగాన్ని చెబుతాడు — సూక్ష్మబుద్ధి గల చారుడు విభీషణుని ప్రవర్తనను గమనించి నివేదించాలి. జాంబవంతుడు వృద్ధుడు, శాస్త్రజ్ఞుడు; అతడు ‘అదేశకాలే’ (తగని దేశకాలాలలో) అనే యుక్తిని ఇస్తాడు — యుద్ధారంభంలో శత్రుపక్షం నుండి వచ్చినవాడు అన్నివిధాలా అనుమానించదగినవాడు. మైందుడు ‘మధురేణ శనైః’ అనే ప్రశ్నోపాయాన్ని చెబుతాడు, దానిని హనుమంతుడు తరువాత దోషయుక్తమని చూపిస్తాడు. ఇలా నలుగురు మంత్రులూ విభీషణుని పరీక్షనే కోరుకుంటారు; సుగ్రీవుడు మాత్రం వధను. ఈ భాగంలోని శ్లోకాలన్నీ సమీక్షిత సంస్కరణతో దాదాపు అక్షరశః సరిపోతాయి. మంత్రుల క్రమం కూడా ఉద్దేశపూర్వకమైనది — మొదట యువరాజు, తరువాత సేనాపతులు, చివరగా వృద్ధసచివునిలా హనుమంతుడు. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలోని ‘అర్థానర్థౌ వినిశ్చిత్య’ అంటే — పనిలోని లాభనష్టాలను నిశ్చయించుకున్న తరువాతే ప్రవృత్తి. నలభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘బద్ధవైరాత్’, ‘పాపాత్’ అనేవి రావణుని విశేషణాలు — అతడు మనతో వైరం కట్టుకున్నవాడు, స్వభావరీత్యా పాపి; కాబట్టి అతని దగ్గర నుండి వచ్చినవాడు కూడా అతని ప్రభావం నుండి విముక్తుడు కాడు అని జాంబవంతుని తర్కం. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రాముని సంబోధన ముద్రణలో ‘నరపతీశ్వర’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నరవరేశ్వర’. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలోని ‘బుద్ధిపూర్వమ్’ అంటే — భావాన్ని తెలుసుకుని, ఆలోచించిన తరువాతే నిర్ణయం తీసుకోవాలి, హఠాత్తుగా కాదు.

అప్పుడు సంస్కారసంపన్నుడూ సచివోత్తముడూ అయిన హనుమంతుడు మృదువైన, అర్థవంతమైన, మధురమైన, సంక్షిప్తమైన మాటను పలికాడు: ‘బుద్ధిలో శ్రేష్ఠుడవూ, సమర్థుడవూ, వక్తలలో ఉత్తముడవూ అయిన నిన్ను బృహస్పతి కూడా మాట్లాడి మించలేడు. రాజా రామా, వాదం కోసం గానీ, స్పర్ధ వల్ల గానీ, నా ఆధిక్యాన్ని చూపుకోవడానికి గానీ, కోరిక వల్ల గానీ కాదు, కార్యపు గౌరవం వల్లనే యథార్థమైన మాట చెబుతాను. లాభనష్టాలను నిర్ణయించడానికి నీ సచివులు చెప్పినదానిలో నేను దోషం చూస్తున్నాను — ఇప్పుడు పరీక్ష సాధ్యం కాదు. ఏదైనా పనిలో నియమించకుండా సామర్థ్యాన్ని తెలుసుకోలేము; హఠాత్తుగా నియమించడం కూడా నాకు దోషంగానే తోస్తుంది. గూఢచారిని నియమించాలని చెప్పినదానిలో, ప్రయోజనం లేకపోవడం వల్ల కారణం నిలవదు — ఎదురుగా తన వృత్తాంతాన్ని తానే చెప్పేవాని కోసం గూఢచారి నిరర్థకం. తగని దేశకాలాలలో వచ్చాడని చెప్పినదానిపై కూడా నేను చెప్పదలచినది ఉంది — ఒక పురుషుని విడిచి మరొక పురుషుని చేరినప్పుడు దోషగుణాలను వివేచించుకోవలసినట్టు, ఇదే సరైన దేశం, ఇదే సరైన కాలం. రావణునిలో దౌరాత్మ్యాన్నీ, నీలో పరాక్రమాన్నీ చూసి ఇతడు రావడం తగినదే, ఇతని బుద్ధికి తగినదే. తెలియని రూపాలలో ఉన్న మనుష్యులచేత ప్రశ్నింపజేయాలని చెప్పినదానిపై నా సమీక్షిత అభిప్రాయం ఇది — ప్రశ్నింపబడినప్పుడు బుద్ధిమంతుడు వెంటనే మాటను అనుమానిస్తాడు; మోసపూరితంగా ప్రశ్నిస్తే సుఖంగా వచ్చిన మిత్రుడు కూడా దూరమవుతాడు. రాజా, పరుని భావాన్ని హఠాత్తుగా తెలుసుకోవడం సాధ్యం కాదు; మధ్యమధ్యలో మారుతున్న స్వరాలను బట్టి అతని నైపుణ్యాన్ని బాగా గమనించవచ్చు. మాట్లాడుతున్న ఇతనిలో దుష్టభావం ఎన్నడూ కనబడదు; ముఖం కూడా ప్రసన్నంగా ఉంది; కాబట్టి నాకు సందేహం లేదు. అనుమానం లేని మనస్సుతో, స్వస్థంగా శఠుడు ఇలా ముందుకు రాడు; ఇతని మాట దుష్టమైనది కాదు; కాబట్టి నాకు సందేహం లేదు. దాచడానికి ప్రయత్నించినా ఆకారాన్ని దాచలేము; అది బలవంతంగా మనుష్యుల అంతర్గత భావాన్ని బయటపెడుతుంది. కార్యవిదులలో శ్రేష్ఠుడా, దేశకాలాలకు తగినట్టుగా, సరైన ప్రయోగంతో కూడిన కార్యం త్వరగా సఫలమవుతుంది. నీ ఉద్యమాన్నీ, రావణుని మిథ్యావర్తనాన్నీ, వాలి వధనూ, సుగ్రీవుని అభిషేకాన్నీ విని, రాజ్యాన్ని కోరుతూ ఇతడు బుద్ధిపూర్వకంగా ఇక్కడికి వచ్చాడు. ఇదంతా దృష్టిలో పెట్టుకుని ఇతనిని స్వీకరించడం తగినది. బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడా, ఈ రాక్షసుని ఋజుత్వం గురించి యథాశక్తిగా నేను చెప్పాను; మిగిలినది విని నీవే ప్రమాణం.’ హనుమంతుని మాట ఈ సర్గకు శిఖరం — అతడు ఇంతకుముందు చెప్పిన ప్రతి అభిప్రాయాన్నీ క్రమంగా పరీక్షించి ఖండిస్తాడు, తరువాత తన అభిప్రాయాన్ని హేతువులతో స్థాపిస్తాడు. అతని ప్రమాణాలు మనోవిజ్ఞానంపై ఆధారపడినవి — ముఖపు ప్రసన్నత, మాటలోని నిర్దోషత, అనుమానం లేని మనస్సు, దాచలేని ఆకారం. అతనిది రాజనీతికమైన తర్కం కూడా — విభీషణుడు రాజ్యాన్ని కోరుతున్నాడు; రాముడు సుగ్రీవుని రాజ్యంలో అభిషేకించాడని విని అతడూ అలాంటి ఆశ పెట్టుకున్నాడు; కాబట్టి అతని స్వార్థం కూడా రాముని పక్షానే ఉంది. ‘సంస్కారసంపన్నః’ అనే విశేషణం హనుమంతుని శాస్త్రజ్ఞానాన్నీ వాక్చాతుర్యాన్నీ సూచిస్తుంది. యాభైవ శ్లోకంలో ‘శ్లక్ష్ణమ్ అర్థవత్ మధురం లఘు’ అనేవి మాటకు నాలుగు లక్షణాలు — మృదువైనది, సార్థకమైనది, వినసొంపైనది, సంక్షిప్తమైనది. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు రాముని ప్రశంసిస్తూనే తన అభిప్రాయం చెప్పడానికి ఉద్యుక్తుడవుతాడు; యాభై రెండవ శ్లోకంలో తన నిస్స్వార్థతను స్థాపిస్తాడు — వాదవివాదం వల్ల కాదు, స్పర్ధ వల్ల కాదు, ఆత్మశ్లాఘ వల్ల కాదు, కోరిక వల్ల కాదు. యాభై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘ఋతే నియోగాత్’ అంటే — ఏదైనా పనిలో నియమించకుండా సామర్థ్యం తెలియదు, కాని హఠాత్తుగా నియమించడం కూడా దోషమే; కాబట్టి పరీక్షకు ఉన్న రెండు మార్గాలూ ఇక్కడ తగనివే. యాభై ఐదవ శ్లోకంలోని ‘అర్థస్య అసంభవాత్’ అంటే — గూఢచారి ప్రయోజనం రహస్యమైన వృత్తాంతాన్ని తెలుసుకోవడం; కాని విభీషణుడు తానే అంతా నివేదిస్తున్నాడు, కాబట్టి గూఢచారికి చేయవలసినది ఏమీ లేదు. యాభై ఏడవ శ్లోకంలోని ‘ఏష దేశశ్చ కాలశ్చ’ (ఇదే దేశం, ఇదే కాలం) అంటే — రావణుడు దురాత్ముడనీ రాముడు పరాక్రమశాలి అనీ స్పష్టమైనప్పుడే శరణాగమనానికి సరైన సమయం; ఇంతకుముందే వచ్చి ఉంటే రాముని బలం తెలిసి ఉండేది కాదు. అరవైవ శ్లోకంలోని ‘మిథ్యా పృష్టమ్’ అంటే — మోసంతో ప్రశ్నించబడిన సరళుడైన మిత్రుడు కూడా దానిని అవమానంగా భావించి చెడిపోవచ్చు. అరవై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘ఆకారః’ అనేది నీతిశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైన సూత్రం — ఇంగితాకారాలను బట్టి లోపలి మనస్సు గ్రహించబడుతుంది. అరవై ఏడవ శ్లోకంలోని ‘రాజ్యం ప్రార్థయమానః’ (రాజ్యాన్ని కోరుతూ) అనే మాటతో హనుమంతుడు విభీషణుని స్వార్థాన్ని కూడా దాచడు — స్వార్థం వల్ల కూడా అతడు రాముని పక్షాన నిలుస్తాడు, కాబట్టి నమ్మదగినవాడు. అరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘ప్రమాణం త్వమ్’ (నీవే ప్రమాణం) అనే మాటతో అంతిమ నిర్ణయాన్ని రామునికే అప్పగిస్తాడు — ఇది ఉత్తమ మంత్రి వినయం. హనుమంతుని మాటలో వినయం కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు మొదట రాముని బుద్ధిని ప్రశంసిస్తాడు, తన నిస్స్వార్థతను స్థాపిస్తాడు, ఆ తరువాతే ఇతరుల అభిప్రాయాలను పరీక్షిస్తాడు; ఇతర మంత్రులు అతని మాటల వల్ల అవమానితులు కారు. అతడు ఇతరుల పేర్లు ఎత్తడు, ‘సచివైస్తవ యదుక్తమ్’ (నీ సచివులు చెప్పినది) అని మాత్రమే అంటాడు. ఈ సర్గ తరువాత రాముడు హనుమంతుని అభిప్రాయాన్ని అంగీకరించి విభీషణునికి శరణు ఇస్తాడు — తరువాతి సర్గలో. యాభై మూడవ శ్లోకంలోని ‘క్రియా నహ్యుపపద్యతే’ అంటే — పరీక్ష అనే క్రియ ఇక్కడ సాధ్యం కాదు, ఎందుకంటే పరీక్షకు సమయం లేదు, శత్రువు దగ్గరలోనే ఉన్నాడు. అరవై రెండు, అరవై మూడవ శ్లోకాలలో ‘తస్మాన్మే నాస్తి సంశయః’ (కాబట్టి నాకు సందేహం లేదు) అనే ధ్రువపదం హనుమంతుని దృఢ విశ్వాసాన్ని సూచిస్తుంది; ఒక హేతువు ముఖపు ప్రసన్నత, మరొకటి మాటలోని నిర్దోషత. అరవై ఐదవ శ్లోకంలో కార్యసాఫల్యానికి మూడు అంగాలు — దేశం, కాలం, ప్రయోగం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి