॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 16వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

రావణుడు విభీషణుని తిరస్కరించడం, విభీషణుని నిష్క్రమణ

జ్ఞాతుల స్వభావానికి నింద, ఏనుగులు పాడిన శ్లోకాలు, అనార్యుల స్నేహానికి ఉపమానాలు, విభీషణుడు పైకెగరడం, చివరి హితోపదేశం

చక్కగా కూర్చిన హితవాక్యం పలికిన విభీషణునితో కాలప్రేరితుడైన రావణుడు పరుషంగా ఇలా అన్నాడు: ‘శత్రువుతో గానీ, కోపించిన విషసర్పంతో గానీ కలిసి నివసించవచ్చు; కాని మిత్రుడని పేరు పెట్టుకుని శత్రువును సేవించేవానితో కలిసి నివసించకూడదు. రాక్షసా, అన్ని లోకాలలోనూ జ్ఞాతుల (దాయాదుల) స్వభావం నాకు తెలుసు — ఈ జ్ఞాతులు జ్ఞాతుల ఆపదలలో ఎల్లప్పుడూ సంతోషిస్తారు. ప్రధానుడైనవానినీ, కార్యసాధకుడినీ, విద్వాంసుడినీ, ధర్మశీలుడినీ, శూరుడినీ అయిన జ్ఞాతిని జ్ఞాతులు అవమానిస్తారు, పరాభవిస్తారు. వారు ఎల్లప్పుడూ ఒకరితో ఒకరు సంతోషంగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తారు, ఆపదలలో ఆక్రమించేవారు, దాచిన హృదయం గలవారు, ఘోరులు, భయంకరులు. పూర్వం పద్మవనంలో ఏనుగులు పాడిన శ్లోకాలు వినిపిస్తాయి — పాశాలు చేతబట్టిన మనుష్యులను చూసి అవి ఏమి పాడాయో నేను చెబుతుండగా విను: అగ్ని గానీ, ఇతర శస్త్రాలు గానీ, పాశాలు గానీ మాకు భయంకరమైనవి కావు; స్వార్థంతో ప్రేరేపించబడిన ఘోరులైన జ్ఞాతులే మాకు భయంకరులు. వీరే మమ్మల్ని పట్టుకునే ఉపాయం చెబుతారు, సందేహం లేదు; కాబట్టి అన్ని భయాలలోకీ జ్ఞాతిభయమే మిక్కిలి కష్టమైనదని నిర్ణయించబడింది. ఆవులలో సంపద, స్త్రీలలో చాపల్యం, బ్రాహ్మణునిలో తపస్సు, జ్ఞాతి నుండి భయం — ఇవి నియతంగా ఉంటాయి. కాబట్టి సౌమ్యా, నేను లోకంలో సత్కరించబడినవాడినై, ఐశ్వర్యవంతుడినై, సత్కులంలో పుట్టినవాడినై, శత్రువుల తలలపై నిలిచి ఉన్నాననేది నీకు ఇష్టం లేదు.’ రావణుడు విభీషణుని హితోపదేశాన్ని స్వార్థప్రేరితమైన ఈర్ష్యగా భావిస్తాడు; అతనిని శత్రువు సేవకునిగా, రాజ్యాన్ని కోరే జ్ఞాతిగా ఊహిస్తాడు. ఏనుగులు పాడిన శ్లోకాల దృష్టాంతంతో అతడు చెబుతున్నాడు — బంధించే ఉపాయాన్ని జ్ఞాతులే చెబుతారు, శిక్షణ పొందిన ఏనుగులు అడవి ఏనుగులను పట్టుకోవడంలో సహాయపడినట్లు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘కుకష్టమ్’ అనే పాఠం ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం దానిని ‘అధిక కష్టదాయకం’ అని వివరిస్తుంది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణతో పోల్చితే పదాల స్థానాలు తారుమారయ్యాయి — ముద్రణలో పూర్వార్ధంలో ‘జ్ఞాతితో భయమ్’ (జ్ఞాతి నుండి భయం), ఉత్తరార్ధంలో ‘బ్రాహ్మణే తపః’ (బ్రాహ్మణునిలో తపస్సు); సమీక్షిత సంస్కరణలో పూర్వార్ధంలో ‘బ్రాహ్మణే దమః’ (బ్రాహ్మణునిలో దమం), ఉత్తరార్ధంలో ‘జ్ఞాతితో భయమ్’. రావణుని తర్కంలోని దోషం స్పష్టం — అతడు సామాన్య నియమాన్ని విశేషంపై ఆరోపిస్తున్నాడు. జ్ఞాతులందరూ ఈర్ష్యాళువులని భావించి అతడు విభీషణుని సత్యమైన హితాన్ని కూడా ఈర్ష్యాఫలంగా భావిస్తున్నాడు. ఐదవ శ్లోకంలో జ్ఞాతుల నాలుగు దోషాలు — ఒకరి ఆపదలో మరొకరి హర్షం, విపత్తులో దాడి, హృదయాన్ని దాచడం, ఘోరత్వం. నాలుగవ శ్లోకంలో ప్రధానుడు, సాధకుడు, విద్వాంసుడు, ధర్మశీలుడు, శూరుడు అనే ఐదు గుణాలు — రావణుడు వీటన్నిటినీ తనలోనే చూసుకుంటాడు, అందుకే విభీషణుని ఈర్ష్యను ఊహిస్తాడు. పదవ శ్లోకంలో అతని గర్వం బయటపడుతుంది — లోకసత్కారం, ఐశ్వర్యం, సత్కులం, శత్రువిజయం. ఏనుగులు పాడిన శ్లోకాలు ఒక ప్రాచీన లోకకథను సూచిస్తాయి; అందులో ఏనుగులు మనుష్యుల పాశాలకు కాదు, తమ జాతివారికే భయపడతాయి.

‘తామరాకులపై పడిన నీటిబిందువులు అంటుకోనట్లే అనార్యులలో స్నేహం. శరత్కాలంలో గర్జిస్తూ కురిసే మేఘాల నీటితో భూమి తడవనట్లే అనార్యులలో స్నేహం. తుమ్మెద దాహంతో రసాన్ని పొందినా అక్కడ నిలవనట్లు, నీవు కూడా అలాగే; అలాగే అనార్యులలో స్నేహం. తుమ్మెద దాహంతో రెల్లుపువ్వును తాగినా అందులో రసం పొందనట్లే అనార్యులలో స్నేహం. ఏనుగు ముందు స్నానం చేసి తరువాత తొండంతో దుమ్ము తీసుకుని తన దేహాన్ని మలినం చేసుకున్నట్లే అనార్యులలో స్నేహం. నిశాచరా, మరెవరైనా ఇటువంటి మాట అంటే వాడు ఈ ముహూర్తంలోనే ఉండడు; కులకళంకా, నీకు ధిక్కారం.’ ఈ ఐదు ఉపమానాలూ ‘తథానార్యేషు సౌహృదమ్’ (అలాగే అనార్యులలో స్నేహం) అనే ఒకే ధ్రువపదంతో గుచ్చబడ్డాయి — ఈ పునరుక్తి రావణుని రోషవేగాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రతి ఉపమానమూ స్నేహంలోని ఒక్కొక్క దోషాన్ని చూపిస్తుంది — అంటుకోకపోవడం, నిష్ఫలత, అస్థిరత, రసహీనత, ఆత్మదూషణం. 1–15 శ్లోకాలలో 11–15 అనే ఐదు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు — ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి. పదహారవ శ్లోకంలో రావణుడు విభీషణుని కేవలం సోదరుడు కాబట్టే వధ నుండి విడిచిపెడుతున్నాడు — ‘మరెవరైనా అయితే ఉండడు’ అని; అతని కోపం హద్దుకు చేరింది. పదహారవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలోని ‘కులపాంసన’ (కులకళంకా) అనే సంబోధన విభీషణునికి జరిగిన అవమానానికి పరాకాష్ఠ; దీనితోనే అతడు లంకను విడిచిపెడతాడు.

ఇలా పరుషవాక్యం పలుకబడిన, న్యాయం పలికే విభీషణుడు గద చేతబట్టి నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి పైకెగిరాడు. ఆకాశంలో నిలిచిన, శ్రీమంతుడు, కోపం పుట్టిన సోదరుడు విభీషణుడు అప్పుడు రాక్షసాధిపతి రావణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘రాజా, నీవు భ్రాంతిలో ఉన్నావు; నన్ను ఏమేమి అనాలనుకుంటే అది అను. అన్నగారివి కాబట్టి నీవు గౌరవనీయుడవు, తండ్రితో సమానుడవు, కాని ధర్మమార్గంలో నిలవలేదు. అన్నగారివైన నీ ఈ పరుషవాక్యాన్ని నేను సహించను.’ విభీషణుడు పైకెగరడం ప్రతీకాత్మకం — అతడు రావణుని సభనూ, లంకనూ, రాక్షసకులపు అధర్మాన్నీ విడిచిపెడుతున్నాడు. నలుగురు రాక్షసులు అతని అనుచరులు; తరువాతి సర్గలో కూడా వారు అతనితో కనిపిస్తారు. పందొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దాని మధ్య అర్ధభాగం ‘జ్యేష్ఠో మాన్యః పితృసమో న చ ధర్మపథే స్థితః’ (అన్నగారివి కాబట్టి గౌరవనీయుడవు, తండ్రితో సమానుడవు, కాని ధర్మమార్గంలో నిలవలేదు) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. విభీషణుడు అన్నగారి గౌరవాన్ని అంగీకరిస్తాడు, కాని అధర్మాన్ని సహించడు — ఇదే అతని ధర్మసంకటానికి సమాధానం.

‘దశాననా, హితం కోరేవాడు చెప్పిన మంచి నీతివాక్యాన్ని సంస్కారం లేనివారు, కాలవశులైనవారు గ్రహించరు. రాజా, ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడే పురుషులు సులభంగా దొరుకుతారు; అప్రియమైనా హితమైన మాట చెప్పేవాడూ వినేవాడూ దుర్లభం. సర్వభూతాలనూ హరించే కాలుని పాశంతో బంధించబడి, మండుతున్న ఇల్లులా నశిస్తున్న నిన్ను నేను ఉపేక్షించలేను. మండుతున్న అగ్ని వంటి, పదునైన, బంగారు అలంకారాలు గల రాముని బాణాలతో హతుడవైన నిన్ను చూడాలని నేను కోరను. శూరులు, బలవంతులు, అస్త్రవిద్య నేర్చినవారు అయిన నరులు కూడా యుద్ధంలో కాలగ్రస్తులై ఇసుక వంతెనలలా కూలిపోతారు. గౌరవం వల్ల హితాన్ని కోరుతూ నేను చెప్పినదాన్ని నీవు సహించు. నిన్నూ, రాక్షసులతో కూడిన ఈ పురాన్నీ అన్నివిధాలా రక్షించుకో. నీకు శుభమగుగాక; నేను వెళ్తాను; నేను లేకుండా సుఖంగా ఉండు. నిశాచరా, హితం కోరి నేను నివారిస్తున్నా నీకు నా మాట నచ్చడం లేదు; అంతకాలం సమీపించి ఆయువు తీరినవారు మిత్రులు చెప్పిన హితాన్ని గ్రహించరు.’ విభీషణుని వీడ్కోలు మాట కరుణాభరితమైనదీ గంభీరమైనదీ — అతడు రోషాన్ని విడిచి మళ్ళీ సోదరుని కల్యాణాన్నే కోరుతున్నాడు. ‘అప్రియస్య చ పథ్యస్య వక్తా శ్రోతా చ దుర్లభః’ (అప్రియమైనా హితమైన మాట చెప్పేవాడూ వినేవాడూ దుర్లభం) అనే సుభాషితం లోకంలో ప్రసిద్ధమైనది. ‘వాలుకసేతవః’ (ఇసుక వంతెనలు) అనే ఉపమానం — నీటిప్రవాహంలో ఇసుక వంతెన ఉన్నట్టుండి నశించినట్లు, కాలగ్రస్తులైన వీరులు కూడా. ఇరవై ఐదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో, ఇరవై ఆరవ శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. విభీషణుని మాటలో కాలం అనే విషయం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — ‘కాలస్య వశమాగతాః’ (కాలవశులైనవారు), ‘కాలస్య పాశేన బద్ధమ్’ (కాలుని పాశంతో బంధించబడినవాడు), ‘కాలాభిపన్నాః’ (కాలగ్రస్తులు), ‘పరాంతకాలే’ (అంతకాలం సమీపించినప్పుడు). దీనితో రావణుని బుద్ధిభ్రంశం మృత్యువుకు పూర్వలక్షణమని అతడు సూచిస్తున్నాడు. ‘ప్రదీప్తం శరణం యథా’ (మండుతున్న ఇల్లులా) అనే ఉపమానం — ఎవరూ తమ ఇల్లు కాలిపోతుంటే ఉపేక్షించనట్లు, నేను నిన్ను ఉపేక్షించలేను. ‘గురుత్వాత్’ (గౌరవం వల్ల) — అన్నగారి పట్ల గౌరవంతోనే నేను చెప్పాను, ద్వేషంతో కాదు. ‘మయా వినా సుఖీ భవ’ (నేను లేకుండా సుఖంగా ఉండు) అనే వాక్యంలో వ్యంగ్యం కూడా ఉంది — నేను లేకుండా నీకు సుఖం ఉండదు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి