సర్గ
ఇంద్రజిత్తు ఉపహాసం, విభీషణుని ప్రత్యుత్తరం
ఇంద్రజిత్తు విభీషణుని పిరికితనాన్ని నిందించడం, తన పరాక్రమాన్ని శ్లాఘించుకోవడం, విభీషణుని మందలింపు, సీతను తిరిగి అప్పగించమని మళ్ళీ ఉపదేశం
బృహస్పతితో సమానమైన బుద్ధి గల విభీషణుని ఆ మాటను శ్రద్ధగా విని, నైరృతయూథాలలో ముఖ్యుడు, మహాత్ముడు అయిన ఇంద్రజిత్తు ఇలా అన్నాడు: ‘చిన్నాన్నా, నీ ఈ మాట నిరర్థకమైనది, చాలా భయపడినవానిదిలా ఉంది. ఈ కులంలో పుట్టనివాడు కూడా ఇలా మాట్లాడడు, ఇలా చేయడు. సత్త్వంలో, వీర్యంలో, పరాక్రమంలో, ధైర్యంలో, శౌర్యంలో, తేజస్సులో ఈ కులంలో వీటన్నిటినీ విడిచిపెట్టిన పురుషుడు ఒక్కడే — ఈ చిన్నాన్న విభీషణుడే. ఆ ఇద్దరు మానవ రాజకుమారులు ఏపాటివారు? మనలోని ఒక్క అతి సామాన్య రాక్షసుడు కూడా వారిని చంపగలడు; పిరికివాడా, మమ్మల్ని ఎందుకు భయపెడుతున్నావు? ముల్లోకాలకూ నాథుడు, దేవరాజు అయిన ఇంద్రుని నేను భూతలంపై పడవేశాను; అప్పుడు దేవగణాలన్నీ భయంతో దిక్కులకు పారిపోయాయి. ఘీంకరిస్తున్న ఐరావతాన్ని నేను భూతలంపై పడగొట్టాను, దాని దంతాలను బలవంతంగా పెకలించి దేవగణాలను భయపెట్టాను. దేవతల దర్పాన్ని అణచినవాడను, దైత్యశ్రేష్ఠులకు శోకం కలిగించినవాడను, గొప్ప పరాక్రమం గలవాడను అయిన నేను సామాన్యులైన ఇద్దరు మనుష్యులైన రాజకుమారుల విషయంలో ఎలా సమర్థుడను కాను?’ ఇంద్రజిత్తు మాటలో యువకుని ఉద్ధతత్వం స్పష్టం — అతడు చిన్నాన్నను ‘తాత’ (నాయనా) అని సంబోధిస్తూనే ‘భీరో’ (పిరికివాడా) అని నిందిస్తున్నాడు. అతని తర్కం కూడా ప్రహస్తునిదే — దేవతలను జయించినవారికి మనిషి నుండి భయం ఎక్కడిది. ఇంద్రవిజయమే అతని పేరుకు కారణం, కాబట్టి అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ దానినే గుర్తుచేసుకుంటాడు. ఐదవ, ఆరవ శ్లోకాలలో ‘దేవగణాః సమగ్రాః’ (దేవగణాలన్నీ) అనే పాదం పునరుక్తమైంది. ‘అస్మిన్ కులే యః న జాతః సః అపి’ (ఈ కులంలో పుట్టనివాడు కూడా) అనే వాక్యపు భావం — కులానికి వెలుపల పుట్టినవాడు కూడా ఇంత పిరికివాడు కాడు, పులస్త్యకులంలో పుట్టినవాని సంగతి చెప్పాలా. హిందీ వ్యాఖ్యానం మాత్రం ‘ఈ కులంలో జన్మించనివాడైన పురుషుడు కూడా’ అని వివరిస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు తన కులగౌరవం గురించి చెబుతున్నాడు, కాని దాని వల్లనే కులనాశనం సమీపిస్తోందని చూడడం లేదు.
ఇంద్రునితో సమానుడు, ఎదిరించలేనివాడు, మహాతేజస్వి అయిన ఇంద్రజిత్తు ఆ మాటను విని శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన విభీషణుడు గొప్ప అర్థం గల మాట పలికాడు: ‘నాయనా, మంత్రాంగంలో నీకు నిశ్చయబుద్ధి లేదు; నీవు ఇప్పటికీ బాలుడివి, పరిపక్వం కాని బుద్ధి గలవాడివి. అందుకే నీవు నీ వినాశనానికే అర్థం లేని మాటలు ఎన్నో ప్రేలావు. ఇంద్రజిత్తూ, రావణుని కుమారుడవని పేరుకే గానీ నీవు మిత్రుని ముఖం గల శత్రువువి, ఎందుకంటే రాఘవుని నుండి అతనికి రాబోయే ఇటువంటి వినాశనాన్ని విని కూడా మోహంతో దానిని సమర్థిస్తున్నావు. నీవే వధించదగినవాడివి, మహాదుర్మతివి; నిన్ను ఇక్కడికి తెచ్చినవాడు కూడా వధించదగినవాడే — మొండివాడూ దుస్సాహసీ అయిన బాలుడవైన నిన్ను ఈరోజు మంత్రాంగం చేసేవారి సమీపంలోకి ప్రవేశపెట్టినవాడు. నీవు మూఢుడివి, అప్రగల్భుడివి, వినయం లేనివాడివి, తీక్ష్ణస్వభావుడివి, అల్పబుద్ధివి, దురాత్ముడివి, మూర్ఖుడివి, అత్యంత దుర్మతివి; అందుకే బాలతనంతో ఇలా మాట్లాడుతున్నావు. యుద్ధంలో రాఘవుడు ఎదురుగా విడిచిన, బ్రహ్మదండం వంటి ప్రకాశం గల, జ్వాలలతో కూడిన, కాలుని వంటి రూపం గల, యమదండం వంటి బాణాలను ఎవడు సహించగలడు? కాబట్టి రాజా, ధనాలనూ, రత్నాలనూ, మంచి ఆభరణాలనూ, దివ్యవస్త్రాలనూ, చిత్రమైన మణులనూ, దేవి సీతనూ రామునికి సమర్పించి మనం శోకం లేకుండా ఇక్కడ నివసిద్దాం.’ విభీషణుని మందలింపు కఠినమైనదే అయినా హితకరమైనది — అతడు ఇంద్రజిత్తు బాల్యాన్ని చూపించి మంత్రాంగంలో అతని అధికారాన్నే నిరాకరిస్తున్నాడు. ‘మిత్రముఖః శత్రుః’ (మిత్రుని ముఖం గల శత్రువు) అనేది పూర్వసర్గలోని ‘అమిత్రప్రతిమైః మిత్రైః’ (శత్రువుల వంటి మిత్రులు) అనే వాక్యానికి ప్రతిధ్వని. చివరి శ్లోకంలో విభీషణుడు కేవలం సీతనే కాదు, ధనరత్నాలను కూడా రామునికి ఇవ్వమని చెబుతున్నాడు — ఇది సంధికి సంపూర్ణమైన ఉపాయం. పద్నాలుగు శ్లోకాలన్నీ ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. పన్నెండవ శ్లోకంలో ఇంద్రజిత్తు తొమ్మిది దోషాలు వరుసగా లెక్కించబడ్డాయి — మౌఢ్యం, అప్రాగల్భ్యం, అవినయం, తైక్ష్ణ్యం, అల్పబుద్ధిత్వం, దౌరాత్మ్యం, మూర్ఖత్వం, దుర్మతిత్వం, బాల్యం; దీనితో అతడు ఏడవ శ్లోకంలో తనను తాను శ్లాఘించుకున్న గుణాలు నిరాకరించబడ్డాయి. పదమూడవ శ్లోకంలో రాముని బాణాలు బ్రహ్మదండంతో, కాలునితో, యమదండంతో పోల్చబడ్డాయి — మూడూ మృత్యువుకు ప్రతీకలే.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥