॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 14వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

విభీషణుని హితోపదేశం, ప్రహస్తునితో వివాదం

సీతారూపమైన మహాసర్పపు రూపకం, రాముని అజేయత్వం, ప్రహస్తుని దర్పం, విభీషణుని ప్రత్యుత్తరం, రాజును రక్షించమని ఉపదేశం

నిశాచరేంద్రుడైన రావణుని మాటనూ కుంభకర్ణుని గర్జనలనూ విని విభీషణుడు రాక్షసరాజశ్రేష్ఠుడైన రావణునితో హితమైన, అర్థవంతమైన మాట అన్నాడు: ‘రాజా, సీతారూపమైన ఈ మహాసర్పాన్ని నీ కంఠానికి ఎవరు కట్టారు? ఆమె వక్షఃస్థలమే ఈ సర్పపు శరీరం, ఆమె గురించిన చింతే విషం, ఆమె చిరునవ్వే పదునైన కోరలు, ఆమె రెండు చేతుల ఐదైదు వేళ్ళే ఐదు తలలు — ఇలా ఉంది ఈ మహాకాయమైన సర్పం.’ ఇక్కడ విభీషణుడు సీతను విషసర్పంతో పోలుస్తున్నాడు; రావణుడు దేనిని సుఖమని భావిస్తున్నాడో అది నిజానికి మృత్యువని చూపిస్తున్నాడు. ‘పర్వతశిఖరాలంత పెద్దవైన, కోరలూ గోళ్ళే ఆయుధాలుగా గల వానరులు లంకపై దాడి చేయకముందే, రాముడు ప్రయోగించిన వజ్రం వంటి, వాయువేగం గల బాణాలు రాక్షసశ్రేష్ఠుల తలలను హరించకముందే దశరథపుత్రునికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి.’ ‘ప్రదీయతాం దాశరథాయ మైథిలీ’ (దశరథపుత్రునికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి) అనే పాదం మూడవ, నాలుగవ శ్లోకాలలో పునరుక్తమైంది — ఈ పునరుక్తి విభీషణుని ఆగ్రహాన్నీ విషయపు గాంభీర్యాన్నీ సూచిస్తుంది. ‘రాజా, కుంభకర్ణుడు గానీ, ఇంద్రజిత్తు గానీ, మహాపార్శ్వుడు గానీ, మహోదరుడు గానీ, నికుంభుడు గానీ, కుంభుడు గానీ, అతికాయుడు గానీ — ఎవరూ యుద్ధంలో రాఘవుని ఎదుట నిలబడలేరు. సూర్యుడు గానీ మరుత్తులు గానీ నిన్ను కాపాడినా, నీవు వాసవుని ఒడిలోకి వెళ్ళినా, మృత్యువు ఒడిలోకి వెళ్ళినా, ఆకాశంలోకో పాతాళంలోకో ప్రవేశించినా రాముని నుండి ప్రాణాలతో బయటపడలేవు.’ ఇక్కడ విభీషణుడు రావణుని వీరులందరినీ పేరుపేరునా లెక్కించి వారి అసామర్థ్యాన్ని చూపిస్తున్నాడు; పూర్వసర్గలలో కుంభకర్ణుడూ మహాపార్శ్వుడూ శ్లాఘించిన బలం ఇక్కడ నిరాకరించబడుతుంది. అంతేకాక శరణు పొందే మార్గాలన్నీ — స్వర్గం, ఆకాశం, పాతాళం — మూసుకుపోయాయని అతడు చెబుతున్నాడు.

విభీషణుని మాట విని ప్రహస్తుడు ఇలా అన్నాడు: ‘దేవతల నుండి, దానవుల నుండి, యక్షుల గంధర్వుల మహాసర్పాల నుండి, యుద్ధంలో పక్షుల సర్పాల నుండి కూడా మాకు భయమంటే తెలియదు; మాకు ఎన్నడూ భయం కలగలేదు. మరి రాజకుమారుడైన రాముని నుండి యుద్ధంలో భయం ఎలా కలుగుతుంది?’ ప్రహస్తుని తర్కం కేవలం జాతిగర్వం మీద ఆధారపడినది — దేవతలను కూడా జయించినవారు మనిషికి ఎలా భయపడతారు అని. అతడు రాముని వాస్తవ పరాక్రమాన్ని ఆలోచించడం లేదు; ఖరుడు, దూషణుడు, విరాధుడు, కబంధుడు, వాలి — వీరి వధను కూడా గుర్తుచేసుకోవడం లేదు. ‘న నో భయం విద్మ’ (మాకు భయమంటే తెలియదు) — భయం అంటే ఏమిటో కూడా మాకు తెలియదని అతని అతిశయోక్తి. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘భయం అంటే ఏమిటో మాకు అసలు తెలియదు’ అని వివరిస్తుంది.

ప్రహస్తుని అహితమైన మాట విని రాజహితాన్ని కోరే, ధర్మార్థకామాలలో నిలిచిన బుద్ధి గల విభీషణుడు గొప్ప అర్థం గల మాట పలికాడు: ‘ప్రహస్తా, రాజూ, మహోదరుడూ, నీవూ, కుంభకర్ణుడూ రాముని విషయంలో ఏది యథార్థమని చెబుతున్నారో అది సాధ్యం కాదు — అధర్మబుద్ధి గలవానికి స్వర్గప్రాప్తి సాధ్యం కానట్లు. అర్థవిశారదుడైన రాముని వధ నా చేత గానీ, నీ చేత గానీ, రాక్షసులందరి చేత గానీ ఎలా జరుగుతుంది? తెప్ప లేనివాడు మహాసముద్రాన్ని దాటడం లాగే అది అసంభవం. ధర్మప్రధానుడు, ఇక్ష్వాకువంశంలో పుట్టినవాడు, మహారథుడు అయిన అటువంటి రాజు ఎదుట కార్యాలలో సమర్థులైన దేవతలు కూడా మూఢులవుతారు. ప్రహస్తా, రాఘవుడు విడిచిన, పదునైన, కంకపత్రాలు (రాబందు ఈకలు) గల, ఎదిరించలేని బాణాలు నీ శరీరాన్ని చీల్చుకుని లోపలికి ప్రవేశించనంత వరకే నీవు బడాయి కొట్టుకుంటున్నావు. పిడుగు వంటి వేగం గల, ప్రాణాంతకమైన, పదునైన బాణాలు నీ దేహంలోకి ప్రవేశించనంత వరకే ఈ ఆత్మశ్లాఘ. రావణుడు గానీ, అతిబలుడైన త్రిశీర్షుడు గానీ, కుంభకర్ణుని కుమారుడు నికుంభుడు గానీ, ఇంద్రజిత్తు గానీ, నీవు గానీ ఇంద్రునితో సమానుడైన దాశరథిని యుద్ధంలో ఎదిరించలేరు. దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు, అతికాయుడు, మహాత్ముడైన అతిరథుడు, పర్వతంతో సమానమైన బలం గల అకంపనుడు — వీరు యుద్ధంలో రాఘవుని ఎదుట నిలబడలేరు. ఈ రాజు వ్యసనాలకు లోనైనవాడు, స్వభావంగానే తీక్ష్ణుడు, ఆలోచించకుండా పనులు చేసేవాడు; శత్రువుల వంటి మిత్రులైన మీరు రాక్షసుల నాశనానికే అతనిని సేవిస్తున్నారు.’ పదమూడవ, పద్నాలుగవ శ్లోకాలలో ‘ప్రహస్త తేనైవ వికత్థసే త్వమ్’ (ప్రహస్తా, అంతవరకే నీవు బడాయి కొట్టుకుంటున్నావు) అనే పాదం పునరుక్తమైంది. పదిహేడవ శ్లోకంలోని ‘వ్యసనాభిభూతః’ (వ్యసనాలకు లోనైనవాడు) అనే పదంపై పాదటిప్పణి ఉంది — రాజులకు ఏడు వ్యసనాలు: వాక్పారుష్యం, దండపారుష్యం, అర్థదూషణం, పానం, స్త్రీ, వేట, జూదం అనే కామందక నీతి వచనం గోవిందరాజుల రామాయణభూషణ టీక నుండి ఉదహరించబడింది. విభీషణుని ప్రత్యుత్తరంలో మూడు తర్కాలు — మొదటిది, అధర్మికి స్వర్గం లాగే రాముని వధ అసంభవం; రెండవది, రాముడు ధర్మప్రధానుడు, అతని ఎదుట దేవతలు కూడా మూఢులవుతారు; మూడవది, ప్రహస్తుని దర్పం కేవలం రాముని బాణాల అనుభవం లేకపోవడం వల్లనే. ‘అమిత్రప్రతిమైః మిత్రైః’ (శత్రువుల వంటి మిత్రులు) అనేది తీవ్రమైన ఆక్షేపణ — రాజు ఇష్టాన్నే అనుసరించే మంత్రులు మిత్రరూపంలో ఉన్న శత్రువులు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘నీ వంటి శత్రుతుల్యులైన మిత్రులు’ అని చెబుతుంది.

‘అంతులేని పడగలు గల, వేయి తలల, భయంకరమైన, మహాబలమైన నాగం బలవంతంగా చుట్టుకున్నట్టున్న ఈ రాజును మీరు పైకెత్తి విడిపించండి. కోరికలు నెరవేరిన మిత్రులందరూ కలిసి, భయంకరమైన బలం గల భూతాలు పట్టుకున్నవానిని పట్టుకున్నట్టు, జుట్టు పట్టుకునైనా రాజును నిగ్రహించి రక్షించాలి. మంచి నీరు గల రాఘవసముద్రం వేగంగా కప్పివేస్తున్న, కాకుత్స్థుడనే పాతాళముఖంలోకి పడిపోతున్న ఈ రాజును మీరు కలిసి దాటించడం తగినది. ఈ పురానికీ రాక్షసులకూ, మిత్రజనంతో కూడిన రాజుకూ హితమైన నా అభిప్రాయాన్ని చక్కగా చెబుతున్నాను — రాజకుమారునికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి. శత్రువు పరాక్రమాన్నీ తన బలాన్నీ తెలుసుకుని, తన పక్షంలోనూ శత్రుపక్షంలోనూ స్థితినీ క్షయాన్నీ వృద్ధినీ బుద్ధితో ఆలోచించి, యజమానికి హితమైనదీ తగినదీ చెప్పేవాడే మంత్రి.’ పద్దెనిమిదవ శ్లోకపు హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ఇలా చెప్పబడింది — రామునితో వైరమే మహాసర్పం చుట్టుకోవడం అని నిదర్శనాలంకారం వ్యంగ్యంగా ఉంది. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘కేశగ్రహణాత్’ (జుట్టు పట్టుకునైనా) — భూతం పట్టినవానిని బంధువులు బలవంతంగా రక్షించినట్లు, బలవంతంగానైనా రాజును నిగ్రహించడం హితకరం. ఇరవైవ శ్లోకంలో రాముడు సముద్రంతోనూ పాతాళంతోనూ పోల్చబడ్డాడు; వాటి ముఖంలో పడిపోతున్న రాజును మంత్రులు ఉద్ధరించాలి. చివరి శ్లోకంలో విభీషణుడు యథార్థ మంత్రి లక్షణాన్ని ఇస్తున్నాడు — అతడు ముఖస్తుతి చేసేవాడు కాడు, పిరికివాడు కాడు, రెండు పక్షాల బలాన్నీ ఆలోచించి సత్యం చెప్పేవాడు. ఈ సర్గలోని శ్లోకాలన్నీ ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి