సర్గ
మహాపార్శ్వుని మంత్రం, రావణుని శాపకథ
మహాపార్శ్వుని బలాత్కారోపదేశం, పుంజికస్థల ప్రసంగం, బ్రహ్మ శాపం, రావణుని ఆత్మశ్లాఘ
రావణుడు కోపించాడని గ్రహించి మహాబలుడైన మహాపార్శ్వుడు ఒక ముహూర్తం ఆలోచించి చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: ‘మృగాలూ క్రూరజంతువులూ తిరిగే అడవికి వెళ్ళి, అక్కడ తేనె దొరికినా తాగనివాడు మూర్ఖుడు. శత్రుసంహారకా, నీకు ప్రభువు ఎవరున్నారు? ప్రభువులకు ప్రభువు నీవే. శత్రువుల తలలపై కాలుమోపి వైదేహితో ఆనందించు. మహాబలా, కోడి ప్రవర్తనతో బలవంతంగా ప్రవర్తించు; మళ్ళీ మళ్ళీ ఆక్రమించి సీతను అనుభవించు, ఆనందించు. కోరిక తీరిన తరువాత నీకు ఏ భయం వస్తుంది? సకాలంలోనో అకాలంలోనో ఏ భయం వచ్చినా, దానికంతటికీ నీవు ప్రతివిధానం చేయగలవు. మాతో పాటు కుంభకర్ణుడూ మహాబలుడైన ఇంద్రజిత్తూ వజ్రంతో సహా వజ్రధారిని (ఇంద్రుని) కూడా అడ్డుకోగలరు. నేర్పరులు ప్రయోగించే దానాన్నీ, సామాన్నీ, భేదాన్నీ దాటి దండంతోనే కార్యసిద్ధిని నేను కోరుతున్నాను. ఇక్కడికి వచ్చిన నీ శత్రువులందరినీ మేము శస్త్రప్రతాపంతో వశపరచుకుంటాము, సందేహం లేదు.’ మహాపార్శ్వుని ఉపదేశం ధర్మానికీ నీతికీ పూర్తిగా విరుద్ధమైనది — అతడు రాజు కామాన్ని ప్రోత్సహిస్తాడు, నివారించడు. ‘కుక్కుటవృత్తేన’ (కోడి ప్రవర్తనతో) అనే ఉపమానాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘కోళ్ళ ప్రవర్తనను అనుసరించి’ అని వివరించింది — పశువులా బలాత్కారం అని భావం. తేనె దృష్టాంతంతో అతడు సీతను కేవలం భోగవస్తువుగా భావిస్తున్నాడు. సామ, దాన, భేద, దండాలనే నాలుగు ఉపాయాలలో అతడు దండాన్నే శ్రేష్ఠమైనదిగా భావిస్తాడు; దీనితో అతని ముఖస్తుతీ క్రూరత్వమూ బయటపడతాయి. కుంభకర్ణుని, ఇంద్రజిత్తు బలాన్ని ప్రస్తావించడంతో అతడు రావణుని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంచుతున్నాడు. పూర్వసర్గలో కుంభకర్ణుడు రావణుని నిందించాడు, ఇక్కడ మహాపార్శ్వుడు కేవలం అతని ఇష్టాన్ని అనుసరిస్తున్నాడు — ఇది ముఖస్తుతి చేసే మంత్రి దోషం. ‘ఈశ్వరస్యేశ్వరః కోఽస్తి’ (నీకు ప్రభువు ఎవరున్నారు) అనే ప్రశ్నతో మహాపార్శ్వుడు రావణుని అన్ని నియమాల నుండీ విముక్తునిగా భావిస్తున్నాడు — రాజుపైన ధర్మం లేదు, ఏ శాసకుడూ లేడు అని అతని దుర్మతి. ‘ప్రాప్తమప్రాప్తకాలం వా’ (సకాలంలోనో అకాలంలోనో) — సకాలంలో గానీ అకాలంలో గానీ వచ్చే ఏ భయానికైనా తరువాత ప్రతివిధానం చేయవచ్చని అతడు అంటున్నాడు; కార్యపరిణామాన్ని ముందు ఆలోచించడం లేదు. ఇలా పూర్వసర్గలో కుంభకర్ణుడు నిందించిన ‘పశ్చాత్ పూర్వకార్యాణి’ (ముందు చేయవలసినవాటిని తరువాత) అనే దోషాన్నే మహాపార్శ్వుడు ఉపదేశిస్తున్నాడు.
మహాపార్శ్వుడు ఇలా అనగా రాజు రావణుడు అతని మాటను మెచ్చుకుంటూ ఇలా అన్నాడు: ‘మహాపార్శ్వా, నా ఒక రహస్యాన్ని తెలుసుకో. పూర్వం నాకు జరిగిన, చాలా కాలం క్రితపు వృత్తాంతాన్ని చెబుతాను. పితామహుని (బ్రహ్మ) భవనానికి వెళ్తూ, ఆకాశంలో అగ్నిశిఖలా చలిస్తున్న పుంజికస్థల అనే అప్సరసను నేను చూశాను. నేను ఆమెను బలవంతంగా అనుభవించాను, వివస్త్రను చేశాను; తరువాత ఆమె ఏనుగు నలిపిన తామరతూడులా నలిగిపోయి స్వయంభువు భవనానికి చేరింది. ఆ మహాత్మునికి అది తెలిసిందని భావిస్తున్నాను. అప్పుడు బాగా కోపించిన విధాత నాతో ఇలా అన్నాడు — ఈరోజు నుండి నీవు మరే స్త్రీనైనా బలాత్కారంగా పొందితే, అప్పుడు నీ తల నూరు ముక్కలవుతుంది, సందేహం లేదు. ఇలా ఆ శాపానికి భయపడి నేను వైదేహి అయిన సీతను బలవంతంగా శుభశయ్యపైకి ఎక్కించడం లేదు.’ ఈ ప్రసంగంలో సీత విషయంలో రావణుని సంయమానికి యథార్థ కారణం బయటపడుతుంది — ధర్మం కాదు, కరుణ కాదు, కేవలం శాపభయం. దీనితో సీత పాతివ్రత్య రక్షణ కూడా దైవనిర్ణయమేనని సూచించబడుతుంది. రావణుడు తన పాపాన్ని నిర్లజ్జగా అంగీకరిస్తున్నాడు, ఆ రహస్యాన్ని మంత్రుల ఎదుట కూడా బయటపెడుతున్నాడు — దీనితో అతని ఉద్ధతత్వం వ్యక్తమవుతుంది. ‘లోలితా నలినీ యథా’ (నలిగిన తామరతూడులా) అనే ఉపమానం పీడించబడిన అప్సరస దుఃఖాన్ని కరుణాభరితంగా చిత్రిస్తుంది. బ్రహ్మ శాపం ‘శతధా మూర్ధా ఫలిష్యతి’ (తల నూరు ముక్కలవుతుంది) అనేది భయంకరమైనది, కాబట్టి పది తలల రావణుడు కూడా దానికి భయపడ్డాడు. ఈ రహస్యాన్ని బయటపెట్టడమే ఈ సర్గ ముఖ్య ప్రయోజనం — రావణుడు సీతను ఎందుకు బలవంతంగా గ్రహించడం లేదు అనే ప్రశ్నకు జవాబు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఈ విధంగా నేను బ్రహ్మదేవుని శాపానికి భయపడుతున్నాను’ అని స్పష్టంగా చెబుతుంది. దీనితో సీత అశోకవనంలో సురక్షితంగా ఉందని పాఠకునికి ఆశ్వాసన కలుగుతుంది.
‘నా వేగం సముద్రం వంటిది, నా గమనం వాయువు వంటిది; ఇది దాశరథికి తెలియదు, అందుకే నా మీదికి వస్తున్నాడు. పర్వతగుహలో పడుకుని నిద్రిస్తున్న సింహంలా, కోపించిన మృత్యువులా కూర్చున్న నన్ను ఎవడు మేల్కొలపాలనుకుంటాడు? నా నుండి వెలువడే, రెండు నాలుకల సర్పాల వంటి బాణాలను రాముడు యుద్ధంలో చూడలేదు, అందుకే నా మీదికి వస్తున్నాడు. విల్లు నుండి వెలువడే వందలాది వజ్రసమానమైన బాణాలతో, కాగడాలతో ఏనుగును కాల్చినట్లు, రాముని త్వరగా కాల్చివేస్తాను. గొప్ప సైన్యంతో కూడిన నేను, సకాలంలో ఉదయించిన సూర్యుడు నక్షత్రాల కాంతిని హరించినట్లు, అతని బలాన్ని హరిస్తాను. వేయి కన్నులు గల వాసవుడు గానీ వరుణుడు గానీ యుద్ధంలో నన్ను జయించలేరు; పూర్వం వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) పాలించిన ఈ పురాన్ని నేను భుజబలంతో జయించాను.’ శాపకథ చెప్పిన వెంటనే రావణుడు తన శౌర్యాన్ని శ్లాఘించుకుంటాడు — తన దౌర్బల్యపు సిగ్గును దాచుకోవడానికి అన్నట్టు. ప్రతి శ్లోకమూ ఉపమానంతో కూడి ఉంది — సముద్రం, వాయువు, సింహం, మృత్యువు, సర్పాలు, కాగడాలు, సూర్యుడు — వీటితో అతడు తన అపరిమిత బలాన్ని వర్ణిస్తాడు. కాని ‘రాముడికి తెలియదు, అందుకే వస్తున్నాడు’ అనే అతని తర్కమే అతని అజ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే రాముడు అంతా తెలుసుకునే సముద్రతీరానికి వచ్చాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో కూర్చబడింది; కుబేరుని పరాజయాన్ని గుర్తుచేసి అతడు పూర్వవిజయ గర్వాన్ని ప్రకటిస్తాడు. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘ఆసీనమ్’ (కూర్చున్న) అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — సింహంలా కూర్చున్న, మృత్యువులా కూర్చున్న; రావణుడు తనను నిద్రిస్తున్న సింహంగా, శాంతంగా ఉన్న మృత్యువుగా భావిస్తాడు, వాటిని మేల్కొలపడం వినాశకరం. ఇరవైవ శ్లోకంలో ‘నక్షత్రాణాం ప్రభామ్ ఇవ’ (నక్షత్రాల కాంతిని వలె) అనే ఉపమానంతో వానరసేన నక్షత్రాలతో, తాను సూర్యునితో పోల్చబడ్డారు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥